گروه علوم اجتماعی علی آبادکتول

بسمه تعالی

نکاتی چند در مورد کتاب علوم اجتماعی پیش دانشگاهی

همانطوری که می­دانید نام کتاب جدید التألیف «علوم اجتماعی» است و اگر انتظار داشته باشیم که باید جامعه­شناسی باشد نوعی «جامعه­شناسی پست مدرن» است. جامعه­شناسی پست مدرن دارای چهار ویژگی می­باشد:

اـ تجدد یا مدرنیته را مورد نقد قرار می­دهد. در این کتاب درسی تقریباً نقد مدرنیته در تمام دروس به چشم می­خورد.

2ـ گرایش به درهم ریختن مرزهای علوم دارد. میان رشته­ای است.

3ـ گرایش به بومی سازی دارد. از منابع فرهنگی ایرانی و اسلامی استفاده کرده است.

4ـ نقطۀ عزیمت تحولات فرهنگی است. کار را از فرهنگ شروع کرده است. از آنجایی که مقولۀ فرهنگ مفهومی پیچیده و چند بعدی است و فهم آن نیازمند رویکرد میان رشته­ای است؛ اسم کتاب را گذاشته­اند علوم اجتماعی.

این کتاب نوعی جامعه­شناسی هویت جمعی است. هویت جهان غرب در برابر جهان اسلام و هویت جمعی ایرانیان. هدف نهادینه کردن این تقابل هویت­ها از مسیر اندیشه­هاست نه تاکتیک­ها.

دسته­بندی­های انجام شده قرار دادی بوده و در راستای اهداف کتاب صورت گرفته است و البته خالی از اشکال نیست.

مفهوم اصلی کتاب بحث جنبش روشنگری است و کتاب با توجه به آثار جنبش روشنگری موضوعات را مورد بررسی قرار داده است. در اینجا به طور مختصر جنبش روشنگری را توضیح می­دهیم.

واژۀ روشنگری Enlightenmentاشاره دارد به جنبش فکری یکصد ساله که از 1689 انقلاب انگلیس آغاز شد و تا 1789 انقلاب فرانسه به اوج خودش رسید. نمایندگان و رهبری کنندگان این جنبش شکاکان مذهبی، اصلاح طلبان سیاسی، منتقدان فرهنگی، مورخان و تئوری پردازان اجتماعی بودند، کسانی که که تأثیر قابل ملاحظه­ای بر ادینبورگ، ناپل، پاریس، برلین، بوستون و فیلادفیا داشته­اند. البته روشنگری دارای سابقه بود و از حدود 400 سال قبل بین سال­های 1300 تا 1700مطرح بوده است. ماهیت نیروهای اجتماعی گرایش به سکولار بود. این نیروهای اجتماعی را می­توان در سه مقوله جای داد: پروتستانتیسم، علم و کاپیتالیسم. علم قرون وسطی الهیاتی بود و هدف آن دستیابی به شناخت برای رضایت خاطر خدا بود. کشف پیام خدا و رساندن آن به مردم. رشد علم سکولار غیر الهی در واقع یک مزاحم ناخواسته به قلمرو مقدس بود. علم جدید  نقاد و شکاک بود و هر چیزی را می­خواست نقد و بررسی کند.

بر خلاف انسان قرون وسطی، انسان عصر روشنگری تمام جنبه­های زندگی انسان و کارها را به عنوان موضوع مورد بررسی و نقادی در نظر می­گرفت. فیلسوفان روشنگری اعتقاد داشتند که انسان از طریق عقل و علم می­تواند به آزادی­های بیشتری دست یابد و کاملتر شده و به پیشرفت فکری بهتری دست یابد. فیلسوفان روشنگری یک جنگ ناخواسته­ای را علیه خرافات، تعصب و عدم تساهل براه انداختند. علیه سانسور جنگیدند و خواهان آزادی اندیشه بودند. به امتیازات طبقات فئودال حمله کردند و خواهان محدود نمودن طبقات صنعتی و تجاری بودند. روشنگری بر این عقیده بود که از طریق علم و تعلیم و تربیت، انگیزۀ قوی برای کار بوجود می­آید و جامعه به سمت انسانی شدن، خوش بینی و اعتماد می­رود. متفکران روشنگری با مطالعۀ وضع موجود می­خواستند دریابند انسان چه وضعی دارد و چگونه می­تواند باشد؟ جامعه چه وضعی دارد و چگونه می­تواند باشد؟ این افراد نظم موجود را مطالعه می­کردند تا دریابند چگونه می­توانند بر آن غلبه کنند. بین تاریخ و جامعه رابطۀ قوی می­دیدند. این قضایای روشنگری در تحولات و توسعۀ جامعه­شناسی پذیرفته، تعدیل و رد شدند. در واقع جامعه­شناسی اولیه واکنشی به روشنگری بود.

استوارت هال در کتاب مدرنیته (1996) برای روشنگری ده اصل را مطرح می­کند:

1ـ عقل: بارزترين توان انساني است كه در همة افراد بشر ذاتي و يكسان است و يكي از ايد­ه­هاي آن

استفاده از تجربه است.

2ـ تجربه گرايي: اگر انسان­ها از تجربه و حواس بشري استفاده كنند، حواسي كه در همة افراد بشر

يكسان است، به انديشه­هايي انساني دربارة وضعيت مطلوب جهان طبيعي و اجتماعي دست

مي­يابد.

3ـ علم: كاربست انديشه­هاي به دست آمده از عقل و تجربه به رسيدن به قوانينی عام منجر خواهد

شد كه نزديك شدن به وضعيت مطلوب را ممكن مي­کند.

4ـ عامگرايي: قوانيني كه علم صادر مي­كند در همة زما­ن­ها و همة مكان­ها صادق و معتبر است.

۵ـ پيشرفت: كاربست قوانين علمي در دو جهان اجتماعي و طبيعي به پيشرفت وضعيت مادي و معنوي انسان­ها منجر خواهد شد.

۶ـ فر دگرايي: هر گونه پژوهش، خصوصاً در جهان اجتماعي، بايد با محوريت فرد اجرا شود؛ يعني جامعه در واقع جمع افراد است.

۷ـ مدارا : همة افراد بشر منزلت يكسان دارند و هيچ قوم و ملتي بر قوم و ملت ديگر تفوق ندارد.

۸ـ آزادي: با كاربست عقل و تجربه و علم و رعايت ديگر نكات فوق، بشر از سيطرة جهل و ناداني بر زندگي خويش رها و آزاد خواهد شد.

۹ـ همشكلي سرشت انساني: ويژگي­هاي اساسي سرشت و ماهيت و ذات انسان­ها در همة زمان­ها و مكان­ها يكسان است.

۱۰ ـ دنيوي شدن: انسان­ها براي حاكم كردن عقل و رفتار عقلاني بر زندگي و رهايي از قيد وضعيت­هاي غيرانساني، بايد از عقل «اين زميني» خود استفاده كنند و نبايد ديگر عقايد خود را در اين راه به كار

بندند.

امروزه متفکران غربی از اینکه می­بینند وعده­های مدرنتیه تحقق نیافته آن را مورد نقد و حمله قرار داده­اند. وقتی که خود غربی­ها معتقدند مدرنتیه برای آنها بحران­های[1] متعددی را بوجود آورده چرا ما در شرق آن را مورد نقد و بررسی قرار ندهیم؟

در کشورهای مسلمان با توجه به مسایل و مشکلات موجود نسبت به مدرنتیه واکنش صورت گرفته است. مشکلات کشورهای اسلامی را می­توان به چهار دسته تقسیم نمود: 1ـ استبداد و ظلم داخلی 2ـ استعمار

خارجی 3ـ انحطاط فکری 4ـ سکولارسازی شتابزده و بی­دینی مردم.

واکنش­های صورت گرفته در برابر غرب در جهان اسلام را با توجه به مشکلات چهارگانۀ فوق می­توان به سه مرحله تقسیم کرد:

1ـ مرحلۀ اول: گفتمان غربزدگی که از سوی منورالفکرهای غربزده، روشنفکران مارکسیست و ناسیونالیست حمایت و دنبال می­شد.

2ـ مرحلۀ دوم: گفتمان غرب گریزی / غرب ستیزی که به صورت مقاومت­های منفی و انقلاب­های آزادیبخش ظاهر شده­اند.

3ـ مرحلۀ سوم: گفتمان بازگشت به خویشتن یا اصلاح طلبی دینی.

برای اطلاع بیشتر از جنبش روشنگری و تئوری­های مطرح در کتاب پیش دانشگاهی رجوع شود به :

1ـ مقالۀ رویکردهای غربی به جامعه شناسی فرهنگی و انتقال به پسا مدرنیسم فرهنگی، هاله لاجوردی، در فصلنامۀ تحقیقات فرهنگی سال اول، شمارۀ 3، پاییز 1387 صفحات 233 تا256.

2ـ کتاب:

Ideology and the development of Sociological Theory, Irving Zeitlin, University of  Toronto, 5^th.1994