مدخلي درباره تاريخ و پيشينه اقليمي حصارخروان

به قلم: دكتر محمد مهدي شير محمدي

منبع: كتابخانه مجازي حصار خروان

حصار خروان، دهستاني در شرق قزوين است كه از شمال به دامنه‌هاي البرز (ارتفاعات طالقان-الموت) و از جنوب به دشت حاصلخيز قزوين منتهي مي‌شود. گزارش زير به موقعيت اقليمي و تاريخي اين دهستان مي‌پردازد.

نام و نسب

حصار خروان، از مجموع دو روستاي متحد به نام‌هاي "حصار" و "خروان" تشكيل شده است. پيشتر روستاي خروان در مجاورت امامزادگان احمد و محمود (سلام الله عليهما)، قرار داشته و گويا بر اثر تهديدهاي مهاجمان و احتمالا تركتازي‌هاي مغول، اهالي خروان هم به روستاي حصار كه حدود 2 كيلومتر با هم فاصله داشتند، پيوسته‌اند.

رساله نقد اجتماعی است که توسط عماد السلطنه در قالب داستان طنز آمیزی که در برج جوزا (خرداد) سال ۱۲۸۹ هجری قمری در طهران اتفاق افتاده نوشته شده است. این دفترچه به درخواست عماد السلطنه از روی نسخه ای که خود او نوشته بود به خط میرزا سلیمان شقاقی در تاریخ ۴ صفر ۱۳۴۸ هجری قمری بازنویسی شده است.

صلح نامه در مورد تقسیم یک باب خانه واقع در خارج دروازه قدیم قزوین تهران میان امیرزاده خانم دختر جلال الدین میرزا و ام لیلی خانم دختر آزاد خان

صلح نامه‌ میان ابراهیم آهنگر، فرزند اکبر، و حبیبه خانم، فرزند میرزا حاج در مورد ملکی در روستای داغلان قزوین.

وکالت ناز خانم، دختر استاد میرزای نعل بند قزوینی، به پدرش در خصوص پس گرفتن ملکی که از جانب مادر خود در قریه طیان دشت قزوین به او رسیده است و در حال حاضر این ملک را عزیز بیک غصب کرده است. این وکالت در تاریخ پانزدهم ذی القعده ۱۳۰۲ ق بسته شده است.

دو نامه از اشرف السلطنه که یکی در مورد رفتن به عروسی در قزوین است.

مکاتبات قمرخانم (دختر سعد السلطنه، حاکم قزوین) درباره اداره املاکش، شامل نامه هایش به میرزا حسن شیخ الاسلام و منشی باشی و نامه ای از اسحق ایزدی به قمر خانم.

گزارش محرمانه عمادالدوله شامل مطالبی درباره: چهل آقا و مجتهد در قزوین و مراقبت آنان در کم وکیف احوال مردم و شکار اموال ایشان از ارث، وقف، و غیره، مرگ میرزا عبدالکریم موثق دیوان که سررشته دار ولایتی قزوین است و فرزند بزرگی ندارد و صد هزار تومان مکنت او نصیب شیخ الاسلام گردیده و شیخ الاسلام قصد تزویج با همسر وی را هم دارد، طلب نگارنده از آن مرحوم و عدم توفیقش در وصول طلب مالیاتی از شیخ الاسلام، فتنه قزوینی ها علیه نگارنده و تلاش آنان برای بازگرداندن عزالدوله به حکومت قزوین، درگیری نگارنده با غیاث نظام و تحریکات غیاث نظام، شیخ الاسلام، و سید ابراهیم تنکابنی علیه نگارنده، غارت اموال مباشر بکندی به تحریک نامبردگان و حبس کردن زن قهرمان خان مباشر بکندی توسط ایشان و عدم توفیق نگارنده در آزاد کردن وی، اعلام جهاد علیه نگارنده توسط سید ابراهیم تنکابنی، تشریک مساعی کدخدا نورعلی در تقسیم دزدی ها با سید ابراهیم، خصومت غیاث نظام و شیخ الاسلام با سپهسالار و تدارک حرکت اردوی همایون به قزوین، و تقاضای نویسنده که تا قبل از آمدن شاه دفع شر مقبل السلطنه و غیاث نظام بشود.

«سفرنامه ظهيرالدوله»، كتابى است به زبان فارسى كه به موضوع شرح سفر عليخان ظهيرالدوله به همراه مظفرالدين شاه قاجار به فرنگستان اختصاص يافته است. زمان تاليف اين سفرنامه از پنجشنبه دوازدهم ذى حجه  ١٣١٧ ه.ق. همزمان با آغاز سفر شروع و در يكشنبه دوم شعبان  ١٣١٨ ق. با به پايان رسيدن سفر، خاتمه مى‏يابد. اين كتاب فاقد تبويب و فصل‏بندى است و تنها بر اساس نام شهرهايى كه مولف طى سفر هفت ماه و بيست و دو روزه خود بدان‏ها وارد شده تنظيم گرديده است. اين سفرنامه، گزارش روزانه سفر مولف به همراه مظفرالدين شاه و هيئت همراه به كشورهاى روسيه، فرانسه، اطريش، مجارستان، صربستان، عثمانى، آلمان، بلژيك و بلغارستان است. مولف در اين كتاب به ذكر ويژگى‏هايى جغرافيايى هر شهر و نيز فاصله شهرها با يكديگر پرداخته و به توصيف وضعيت داخلى شهرها و ابنيه‏اى كه در آنها ساخته شده نيز مى‏پردازد و وقايع و رخدادهاى سفر را به شيرينى ترسيم مى‏كند. خود مظفرالدين شاه هم در اين سفر، سفرنامه‏اى تنظيم كرده، اما سفرنامه ظهيرالدوله بسى مفيدتر از سفرنامه شاه است؛ زيرا شاه به خاطر مقام پادشاهى نمى‏توانسته آزادانه هر چه را مى‏خواهد بنويسد؛ اما ظهيرالدوله چنين مانعى نداشته و هر چه دلش مى‏خواسته آزادانه نگاشته و ما را بر بسيارى از اسرار درون پرده آگاه ساخته است. وى در نگارش حقايق بى پروايى خاصى از خود بروز داده است. مولف على‏رغم بستگى تام و تمام به خاندان سلطنتى و على‏رغم اين كه خودش از صاحب‏منصبان عالى منزلت و نامدار دربار بوده و طبعا خود نيز در نابسامانى‏هايى سهيم است، با بى‏پروايى خاصى هيچ نكته‏اى را در پرده نگاه نداشته و حقايق را همچنانكه بوده نگاشته است. ويژگى ديگر اين سفرنامه ترجمه برنامه‏هاى رسمى است كه دولت‏ها براى پذيرايى از شاه تنظيم مى‏كرده‏اند. در بسيارى از موارد نخستين ترجمه‏هايى كه از متون اروپايى به خصوص ترجمه‏هايى كه از اصطلاحات ادارى و سياسى و مقامات دولتى به عمل آمده است، گيراتر به نظر مى‏رسد و از نظر نزديكى به معنى، اصلى‏تر و رساتر است. كتاب داراى مقدمه‏اى مفصل و نيز پاورقى‏هايى به قلم دكتر محمد اسماعيل رضوانى، محقق سفرنامه، و فهرست تصاوير، اشخاص، اماكن و كتب مى‏باشد.  ١ - سرمد محمدى، حسين، دائره المعارف تشيع، ج‏ ١٠ ، ص  ۵۵٠ - ۵۵١ .  ٢ - مقدمه مصحح كتاب، آقاى محمد اسماعيل رضوانى.  ٣ - متن كتاب.

میرزا رضا كرمانی، عامل ترور ناصرالدین شاه قاجار در زندان قزوین 

نشسته از راست: حاج محمد علی سیاح محلاتی (صاحب سفرنامه معروف) و میرزا رضا كرمانی

ایستاده: نایب رضا قلی ، از ماموران نظیمه

این عكس به یك عكاس ناشناخته شده روسی منتسب شده كه در سال ۱۲۶۹ خورشیدی در زندان قزوین گرفته شده است.

پی‌نوشت: میرزارضا کرمانی از شاگردان سید جمال‌الدین اسدآبادی بود. او پس از آنکه هفت ماه ونیم در زندان قجری به سر برد با تن مجروح به خارج از کشور رفت و در آنجا تحت مراقبت سید جمال قرار گرفت. میرزا رضا در بیست و ششم رجب ۱۳۱۳ ه . ق در حالی که یک تپانچه پنج لول روسی به همراه داشت، به ایران بازگشت و در دوم شوال همان سال وارد شهر ری شد و به دیدار شیخ هادی نجم‌آبادی شتافت. ناصرالدین شاه قاجار که در همین زمان مشغول تدارک برگزاری جشن‌های پنجاهمین سال سلطنت خود بود علیرغم توصیه برخی از درباریان، برای زیارت مرقد حضرت عبدالعظیم حسنی به ری می‌رود و میرزا رضا كه از قبل نیت ترور شاه را در سرمی‌پروراند، به بهانه‌ی تسلیم عریضه‌، در حرم به شاه نزدیك شده و با بیرون كشیدن تپانچه از زیر لباسش، او را هدف پنج گلوله قرار می‌دهد، اما خود به دست محافظان شاه دستگیر می‌شود. ناصرالدین شاه در جریان این ترور جان باخت و میرزا رضا نیز پس از دستگیری به زندان قزوین منتقل شده و سرانجام در دوم ربیع الاول ۱۳۱۴ ه. ق در میدان توپخانه تهران به دار آویخته شد      

وی رئیس علمای قزوین بوده است و استنباط صحیح از فروع احکام داشته و در حلّ مُعضلات مسائل مرجع و ملجائی موثّق به حساب می‏آمده و به نظر صائب و بی‏نظریِ مطلقِ وی در امور از عالی و دانی اعتقاد داشته‏اند.

واگذاری تولیت مسجدالنبی و نیز تولیت آب چند قنات و اراضی ده اَک از جانب سلطان وقت فتحعلی‏شاه و تنفیذ آن از جانب سلطان بعدی محمدشاه قاجار و نیز سند شماره 73 از اسناد مربوط به آستانه حضرت شهزاده حسین (16)(فرمان فتحعلی‏شاه به فرزند خود ـ امام ویردی ـ حاکم قزوین ـ بالای عریضه میرزا نعمت‏اللّه‏ ناظر آستانه شهزاده‏ حسین که مستمری او را با اطلاع حاج ملاّعبدالوهاب مجتهد به وی عاید سازد) و محضر و استشهادی که ناظر مذکور به مهر علمای قزوین و از جمله صاحب ترجمه از این بابت در دست داشته و نیز فتوائی که به نقل تنکابنی در قصص ‏العلماء درباره جواز بذلِ ولی مدّتِ انقطاع را، برخلاف نظر مرحوم شهید ثالث داده و علمای قزوین جز مرحوم حاج ملاّصالح برادر شهید ثالث و علمای دیگر بلاد متابعت از آن فتوا کرده‏اند، همه دلیل بر جامعیّت و قدرت استنباط اوست و سزاواریش به ریاستِ علمای شهر، آثار خیر وی که ذکر خواهیم کرد نیز حکایت از فطرت پاک و نیکی اعتقاد و بخشندگی وی دارد.

این سند مربوط است به واگذاری محصول و عواید دِهِ وقفی شارْد یا لَهارْد واقع در بلوک دشتابی از بلوکات جنوب و جنوب غربی قزوین به مدَتَ سه سال از ابتدای سال 1293 (سال موش) تا پایان سال 1295 (سال پلنگ) به عنوان اجاره از طرف متولیانِ وقت موقوفه، فرزندان مرحوم حاج ملاعبدالوهاب مجتهد قزوینی به مرحوم حاج میرزا مسعود شیخ‏الاسلام.

سند حاضر وقفنامه‏ای است که در آن شاه سلطان‏حسین صفوی درآمد دو قطعه باغ واقع در شرق و شمال شرقی شهر قزوین را که یکی نام »باغ سلیمان‏آباد« و دیگری نام »باغ صفی‏آباد« داشته است، با شروطی وقف مشاهد ثلاثه که از آن جمله مزار معروف به پیغمبریه قزوین است کرده و تولیت آن را در عهده میرزا قوام‏الدین محمدالحسینی فرزند میرزا محمدمهدی و پس از وی به اصلح اولاد و اصلح اولاد اولاد او... قرار داده است.

سند حاضر وقف‏نامه‏ای است که در تاریخ جمادی‏الاول 1233 به شکل طوماری به طول 5ر184 و عرض 5ر44 سانتی‏متر تنظیم شده ا ست. سند به خط شکسته نستعلیق و بر پنج بند کاغذ فرنگی نوشته شده است. غیر از بندهای ذکر رقبات و مصارف موقوفه که در میان سطور 20 تا 24 آمده، سند دارای 34 سطر است.از صدر سند تا شروع متن 35 سانتی‏متر فاصله می‏باشد که با تزیین پر شده است. این سند از معدود وقف‏نامه‏هایی است که بدین سان با گل و بوته تزیین شده است. با توجه به دو مهر سربند اول سند به نظر می‏رسد تزیین آن همزمان یا بعد از سال 1233 انجام شده باشد. اما رقم و تاریخ ذکر شده در میان تزیینات صدر سند »محمدباقر، سنه 1150« می‏باشد.

.... قریه‏ی بیدستان که در نسخه‏ی قدیم خالصه نوشته بودند حال به اسم موقوفات شیخ صفی معمول است. بالتمام؛ قریه‏ی دستجرد که در نسخه‏ی قدیم خالصه نوشته بودند، حال به اسم موقوفات شاه نجف معمول است به انضمام باغات. بالتمام. قریه‏ی عبدالکریم آباد که در نسخه‏ی قدیم خالصه نوشته بودند و حال هم [به اسم] موقوفات شاه نجف معمول است و مخروبه است. بالتمام.

باغ گیاهان دارویی در قزوین احداث می شود

قزوین - ایرنا - رییس سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی استان قزوین، از احداث باغ و کشت گیاهان دارویی در این استان خبر داد.

ˈحمیدرضا تبسمیˈ روز شنبه در گفت وگو با خبرنگار ایرنا افزود: این باغ با همکاری سازمان جهادکشاورزی استان صورت گرفته که در این راستا 60 هکتار از اراضی ملی در منطقه حصار خروان به منظور احداث باغ و کشت گیاهان دارویی اختصاص یافته است.

وی اظهار کرد: موافقت های اولیه در این خصوص اخذ شده و امیداست بزودی زمین مورد نظر به سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی استان اختصاص و عملیات اجرایی آن آغاز شود.

رییس سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی استان قزوین خاطرنشان کرد: این زمین در قالب شرکت های تعاونی و یا سهامی زراعی به عنوان باغ و کشت گیاهان دارویی استفاده می شود که در آینده در نظر است به اعضای نظام واگذار شود.

تبسمی، به اهداف و مزایای احداث باغ و کشت گیاهان دارویی اشاره کرد و گفت: این باغ در راستای توسعه و ترویج آموزش، سلامت اجتماعی و تحقیق و پژوهش و بازدید عموم مردم ایجاد می شود.

به گفته وی این باغ می تواند با استقبال و بازدید دانشجویان و پژوهشگران در عرصه گیاهان دارویی روبرو شود.

ایرنا 16 آذر 1392

روزنامه جمهوری اسلامی به نقل از ایرنا 17 آذر 1392

اهالي شهرك حصار خروان، از چند طايفه شامل بومي‌هاي اصيل منطقه (تات‌ها)، سادات(اعراب بني هاشمي) و اعراب لبناني(اعم از سادات و غير سادات)، ترك‌ها، كردها،  و همچنين لك، لر، گيلك و اندكي نيز از افغان‌ها(هزاره و پشتون) تشكيل شده‌اند.

تات‌ها، سادات و اعراب لبناني از قديمي‌ترين اهالي حصار خروان هستند و ديگر تيره‌هاي اين شهرك در سده اخير و به خصوص پس از پيروزي انقلاب اسلامي و به دليل جاذبه‌هائي چون رونق كشاورزي، صنعت و دامداري در حصار خروان سكني گزيده‌اند. در ادامه به معرفي اجمالي اين تيره‌ها و طوايف مي پردازيم:

تبارشناسي شاهزاده «وجيه‌الله ميرزا سپهسالار قاجار»
و پژوهشي درباره ريشه‌هاي تاريخي مالكيت در حصار خروان

به قلم دكتر محمد مهدي شير محمدي

اين مطلب در سايت انجمن وبلاگ نويسان حصار خروان، تات بو (كتابخانه مجازي حصار خروان) و باغ انديشه (وبلاگ شخصي دكتر شير محمدي) درج شده است.

«ارباب جمشيد جمشيديان» از قديمي‌ترين مالكان حصار خروان پس از وجيهه الله ميرزا سپهسالار، برادر همسر ناصرالدين شاه، عهده‌دار مالكيت حصار خروان گرديد.

به قلم دكتر محمد مهدي شير محمدي

اين مطلب در سايت انجمن وبلاگ نويسان حصار خروان، تات بو (كتابخانه مجازي حصار خروان) و باغ انديشه (وبلاگ شخصي دكتر شير محمدي) درج شده است.

پيش‌گفتار
«خانه‌خواهي» از آداب و رسوم مهمان‌نوازي اهالي حصار خروان بود كه زماني رونقي بسيار داشت و همدلي عاطفي بين اهالي حصار خروان و روستائيان كوه‌نشين الموت و طالقان را تعميق مي‌ساخت. اين رسم، به دليل تغيير شرايط زيستي، بهبود جاده‌ها، تغيير مسير جاده‌ها، ورود خودرو به مسيرهاي كوهستاني و سهولت آمد و شد به شهر، از بين رفت و متأسفانه طي دهه‌هاي اخير ديگر اثري از آن نيست. در اين بحث سعي داريم با اشاره‌اي گذرا به اين رسم، به آثار فرهنگي و اجتماعي آن بپردازيم باشد كه با احياي بخشي از جلوه‌هاي اين رسم، آثار و بركات آن نيز در حصار خروان احيا گردد.

نخستين گروه‌هاي هنري و نمايشي در حصار خروان

اول: نگاهي به پيشينه نمايش هاي آئيني در حصار خروان

الف: تكيه و تعزيه

نمايش‌هاي آئيني، سابقه‌اي ديرينه در روستاهاي اطراف قزوين و به ويژه حصار خروان داشته‌اند. اغلب اين نمايش ها در مكان خاص به نام تكيه برپا مي‌شدند. «تكيه» در همه روستاهاي اطراف و حتي طالقان، الموت، شميرانات و... مكاني در تلاقي كوچه‌هاي روستا بود كه اطراف آن را با سكوهايي براي نشستن و سايه‌باني براي آسودنف تجهيز مي‌كردند و در وسط آن سكويي براي اجراي نمايش ساخته مي‌شد.