" قانلی گؤنش "
کتابین آدی : قانلی گؤنش ( بابک پوئه ماسی )
شاعیر: میر جلیل حسینی (سید)
باشلانیش : منوچهر عزیزی (هارای)
تایپ، صفحه آرایشی، ویراستار :
محمد رضا نصیریان (م قره داغلی) مرحوم
طرح لر: وحید نصیریان
عکس لر: کمال نعیمی (پویا فیلم)
جلد طرحی: کانون سهیل
ناشیر: آذر سبلان
ثبت نمره سی : 154758 = تاریخ 82.7.6
شابک نمره سی :0 -40-6738-964
سایی : 3000 جلد
چاپ ایلی :1382 قیش فصلی.
¤¤¤
" الله هین آدی ایله "
" بوتون عزیزلردن کی بو کیتابین حاضیرلانماسینا یاردیم ائدیبلر اوره کدن
تشکر ائـــــدیب وجان ساغلیغی اونلار اوچون آرزیلاییرام. "
اؤن سؤز
منه بئله گلیرکی،تاریخده آدی ابدی یاشامیش بعضی شاعیرو صنعتکار لارین
اساس موفقیت رمــــزی، اونون یالنیز بیر ویا ایکی اثری اولموشدور. بئله بیر
افتخار زیــروه سینه یوکسله ن یارادیجی اوچون، همن او اثر کیفایت ائده ر و
باشقا اثرلری، یالنیز اونون شاه اثر زیــروه سینین اطرافینداکی عطیر ساچان
رنگارنگ اثر لری، اوزوک قاشینی باغریندا قورویان، بـر- بزه ک کیمی دیر. بـو
شاه اثرین یارانماسیندا ایگیرمی ایل جیـدی چالیشان سید جلیل، اگر بوندان
سونرا شعر وادبیات ساحه سیــنده چالیشماسادا، اونون بـو تاریخی- بدیعی
شاه اثری،عؤمور بویو یارادیجیلیق اوجقاریندا ابدی پارلانماسینا کیفایت ائده ر.
چونکو بو اثریـــــن یارانماسی، اونون ایگیـرمی ایل ان اینجه دویغولاریلا درین
ایدراکلارینین آراسیندا قیریلماز تمـــیز علاقه لرینین محصولودور. سید جلیلین
بابک پوئه ماسینی اوخویان و دینــله یــن هر کیمسه، اؤزونو حقیقی معنادا،
بابک قیامی نین جانلی شاهیدی کیمی حیس ائده ره ک، اوره ک آغریسیلا
دهشتلی حادثه لری وغرورلا افتخار یارادان سارسیلمازلیقلاری دویاجاقـدیر.
شاعیر همده ماهیر رسام کیمی ایگیرمی ایکی ایــل ســوره ن مباریزه نین
قانلی سارسیلمازلیق صحنه سینی اوقده ر طبیعی دویاراق حیس ائدیرکی
سانکی اوزونو نه اینکی بی طرف شاهید کیمی، بلکه غئیرتلی بیـر عسگر
کیمی بابکین بوتون دویولرینده، اونــون یانیندا گؤرور. سید جلیلین بوگؤزه ل
یارادیجیلیغی اوقــده ر جانلی دیــرکی اوخوجونودا کــؤنوللو بیر سیلاحداش
کیمی جانلی مباریــزه یه ائله سوق ائــدیرکی او هئچ اؤزوده بیلمیر پوئه ما
اوخویور یا محاریبه مئیدانلاریندا بابکین دشمنلری ایله جیدی ساواشماقدادیر.
من اؤزوم بعضا بواثریـــن یارانماسیندا شاعیرین دارتیلماسینین، قاشلارینین
چاتیلماسینین و حتی هؤنکور- هؤنکـور آغلاماسینین شاهیدی اولموشام .
قانا دؤنسـون بئله تاجلار،
یولونور ظولموله ساچلار،
باغلاییب قول قولا دوشمن آپاریر قیـزلاری بیر- بیر،
دینه نین، دینمه یه نین باتمادا اولدوزلاری بیر- بیر،
قیزاریر اوزلری بیـر- بیـر،
یومولور گؤزلری بیر- بیر.
بورادا شاعیری، بابک له چییــن- چیینــه، آغیر مباریزه نین مئیدانیندا بیر الده
قیلینــج، بیر الده قلــم کیمی دویورسان. شاعیــــری بورادا بیرعسگر کیمی
اولاراق اونو همده بو دهشتلی مدافیعه نین تاریخینی دوزگون تحلیل ائده ن،
اعتیبارلی تاریخ تدقیقاتچیسی کیمی ایزله ییرسه ن. بورادا مباریزه مئیدانیندا
هر بیرحادثه یه شاهیـد اولان شاعیر یــالنیز ایتی بـاخیشلی ساده تاریخچی
عسگر کیمی دئییل. او همده ساواش مئیدانیندا، دریـــن تحلیل ائدیجی روح
شناس تاریخچی کیمی،او مئیدانین آپاریجی قهرمانلارینین پسیکولوژیسینی
واحوال،روحیه لرینی اولدوغو کیمی اوخوجولارا آراشدیراراق زامان چککیشی
نیـن تاپداغیندان یارانمیش بابکی بئله تعریف ائدیر:
آیلار، ایللـر دولانیب ، بابک اؤزو بیـــر ایگید اولدو.
اولکه یه بیر اومید اولدو.
او قده ر دؤیدو زامان چککیشی بابک پولاد اولدو.
ائلینی گؤیلره قالدیــرماغا بیر جـــوت قاناد اولدو.
ظالمین کؤکســونو یارماقلیغا نئشتر پیچاق اولدو.
ائل آرا بیر قوچاق اولدو .
شاعیـــر زامان چککیشی تاپــداغیندان پولا دا دؤنموش آذربایجانین تاریخینده
تایــــی ـ برابری اولمایان خالق قهرمانیمیز بابکین خصوصیتلرینی بئله ایفاده
ائدیر:
ائله بیر ائل قوچاغی، نر گوجو واردیر بیله گینده ،
انتقام شعله چکیر قان دئییــــر آلقان اوره گینده ،
یاشاییر بابک اؤزو ائل – اوبانین قان اوره گینده ،
دایانیب ائــل اوباسی، بیرلیگه بابک کوره گینده ،
شاعیر یاراتدیغی جانلی پوئه ماسیندا،جاویدانین اؤلوم چاغیندا بابکین ائلخان
سئچیلمه سی اوچون، اونون هانسی دونیا گؤروشوندن آسیلی اولماسینی
و بئله بیر گؤروش سایه سینده نه قــده ر خالقینین حیات طالعی نین پارلاق
اولماسینی و بئله بیر دوزگون استقامتده سارسیلماز قهرمانلارین یارانماسینا
امیـــن اولماق اهمیتینی حتی گله جک نسل اوچون مؤحکم بیر اینام کیمی
بابکه بئله اؤیود وئریر:
ایکی یول وار ایگیدیم، خلق اولان اینسان آراسیندا ،
بیــــری مظلوم یولودور، وار ایزی ویجــدان آراسیندا ،
بیری ظالیم یولودور، رســــم دی سلطان آراسیندا ،
ظالیمه قارشی دوروب، مظلومو اوستون سئچیره م من.
ظالیمی هرزه آلاقلار کیمی هر گـون بیچیره م من .
گئدیره م ایندی اجــــل جامینی راحت ایچیره م من .
سنی ائلخان سئچیره م من .
داها راحت کـــؤچــوره م من .
سید جلیل اؤز ابدی یاشایان پوئه ماسیندا خالقیمیزیـــن اصیل آنا یـاساسی
ساییلان آتالار سؤزونده ن گؤزه ل فایدالاناراق اونلاردان ایستیفاده ائتمیشدیر.
میثال اوچــون او (( سارالا - سارالا قالماقدان سا = قیـزارا – قیــــزارا اؤلمک
یــــاخشیدیر. ))آتالار سؤزونده ن بئله فایدالاناراق اینسان کیمی یاشاماغی
بو طرزده خاطیـرلاتمیشدیر :
ذیللت ایله یاشــــاماق، ار ایگید اصلانـــلارا عاردی .
ظولم دونیاسی گئنیش اولسادا، مظلوملارا داردی .
ظالیمه گــــوللــو باهاردی .
مظلوما شاختادی، قاردی .
خالق سئورلیک و اونون شــــــرفلی وارلیغی اوغـروندا مؤحــکم دایانماق ائل
سرکرده لرینین تمیز ویجدانیندان خالق لارا باغلادیغی سارسیلماز ایلقاریندان
و او ایلقارین نه قـدر دؤنمز ایمانیندان آسیلی دیر وائله بابک ده بئله بیر شرفه
مالیک اولماق ده یرلر اوزه رینده تاریخده ابدی لشدی :
بابکم، جاویدانیم، ویجدانیما آنــد ایچیره م من ،
سن ایله باغلادیغیم پیمانیما آند ایچیره م من ،
ائلیمه، ایلقاریما، ایمانیما آنــــد ایچیـره م من ،
قورورام ائللریمی، تورپاغیـمی گــــؤز ببه گیـــم تک ،
سئویرم ائللریمین آغ – قاراسین، قان اوره گیم تک ،
سئویرم شـــن یاشاسین هر ائلی، شانلی وطنیم تک ،
چکمه رم، گئتسه باشیم، حق اوزونه جهـــل دن اؤرپک ،
سئویرم ائللری جـــــان تک . نه گؤزه لدیر ائلی سئومک ؟
بابکین اوزون ســوره ن قانلی قیامیندا، دوشمـــن یالنیز غدار عباسیلر خلیفه
لری نین معیـن ماهیتی ایله اؤلچولموردو. او بوتون حـــق و عدالتی پوزموش
ظالیملری دوشمن ساناراق، اونلارا قارشی آمانسیز مباریزه آپاریردی. بو باره
ده شاعیر سید جلیل، بابکین عقیده سینی بئله ایضاح ائتمیشدیر :
بیز لره فرق ائله مـــز دوشمنـیمیز کیــــم اولا، یا کیم .
بیزه دوشمندیر او کس، بوش سؤزونو ائیله یه حاکیم .
اولگوموز حـــــق و عدالتدی بیزیــــم، ظالیمی اؤلچک .
نه دی سلطان ؟ نه دی خـان ، بــک ؟
یئنــه اعلان ائدیره م حاکیم وظالیملره تک – تک ،
دین آدیلا وئره بیلمز بیزه هئچ کیمسه ده نیرنگ ،
بوشلا بو بوش سؤزو، آی ظالیم وشیاد، داها ال چک .
تانری نین ائلچیسی ییغماز کاخا مین حوری، کنیزک .
بابکین ساواشیندا گئرییه یــــول یـــوخدور. شاعیـر بابکیـن پوئه ماسینین ان
تهلوکه لی چاغینـــدا یئنه ده آتالارین بئله بیر ده یرلی ( اؤلدو واردی ، دؤندو
یوخدو ) سؤزوندن یاردیـــم آلاراق ، بابکین دیلیجه، گئــری دؤنمک ایسته ین
قارداشینین جوابیندا بئله سؤیله ییر :
بیزه اوستون اولا بیلمز قوچاغیــم، تازی ملخ خوار .
سؤیله مه بو سؤزو زینهار .
گئری ده ناموســــوموز، غئیرتیمیز ،عصمتیمیز وار .
گئــــری اگلشدیگیجه، یوز او قده ر ذیللتیمیز وار .
لاکین بونو اقرار ائتمه لی ییــک کی، تاریخ بویو آذربایجـــان خالقی نین بوتون
افتخارلی غلبه لری نیـــن سونو، دوست پالتــاریندا اولان خاییـن دوستلاریـن
فیتنه لری ایلـه مغلوبیت و اوغورسوزلوق اوچورومونا یؤنه لـه رک، قارا طالعه
اوغـــرامیشدیـر و هـله ده بئله بیــــر آجیناجاقلی تجربه لردن عبــرت درسی
آلینمامیشدیر. ائله اونا گؤره ده غــــدار عباسی خلیفه سی بئله بیـــر نقطه
ضعفــــدن سؤایستیفاده ائده رک، بابکین ساتقین دوستـو افشینین الی ایله
بؤیوک بیر خیانت وفیتنه لی فاجیعه نیــن حیاتا کئچمه سینی موردار بئینینده
یاراداراق دئییر :
بابکیـن آرزو گـــــولو افشیـــــن الیله سولاجاقدیر .
ایلانا اولســا قـــــنیم، اؤز بالاسینــدان اولاجاقدیر .
آغاجی قورد یئسه گر، اؤز آراسیندان اولاجاقدیر .
ساتقین افشینین خیــانت الی ایله یــــارانمیش تهلوکه لــی فیتنه، بابکین و
اونون اوردوسـونون طالعینی اؤلوم مرحله سینـــــه چاتدیرماسینا باخمایاراق
ائلخان بابک، هئچ بیـر دهشته یول وئر مه دن ایگید اوردوسونا سؤیله ییر :
بو گئجه سون سؤزومو سؤیله ییره م سیزلره، اوردوم .
تکجه اؤز ائللــــریمیزده ن، اولاجاقـــدیر بیـــــزه یاردیم .
قورتولوش یا کی اؤلوم؟ قوی دادینی بیــر دادا یوردوم .
وارگـــوجیله یئــــــرییب اوستـــومـــوزه دار خلافت .
دار آیاقـــدا سئچه جک اؤز بالاسین بیر اولو میللت .
ائله ، آزادلیغـــــا باغــــلانمیش اره داغ بـــاتا بیلمز .
ویجدانین دادسا دادیـــن ذره جه ظولمو اوتا بیلمز .
داها مظلوملا گلیب ظالیمی قـــاتسین، قاتا بیلمز .
دونیانین لعلینی وئر مرده، ائلین سات، ساتا بیلمز .
یوردونو ار آتــــا بیلمز .
آذربایجان خالقی نیـــن قانلی- قادالی تاریخینده یالنیــز ار ایگیدلر دئییل، بلکه
تومـروس، کلــدانیه، هجــر، نیــگار، زینـب پاشـا و یوزلر دیشی آصلان کیمی
قادینلاریمیز، بؤیوک حئیـرت یارادان دؤنوش نقطه لر یاراتمیشلار. شاعیر سید
جلیل ده اؤز ابدی یارادیجی لیغیندا بئله بیـــر ناموس لو وغئیــرت لی دیشی
آصلان لاریمیـــزین تاریخی مباریـزه لرینــی خاطیــــرلایاراق کلدانیه حاققیندا
اؤز بورجونو اؤده میشدیر :
سانما کلدانیه سس سیز بو دؤیوشده اوتوروبدور
گئیینیبدیر زیره هین بیردیشی اصلاندی دوروبدور.
او قادینــــلاردان آلیبدیر کـــــومگین اردو قوروبدور.
اودا آزغیـــــن قودوزون بوینـونو حئیرتده بوروبدور.
اودا تومروس آنا تک افشینی ایتاخـــی یوروبدور.
اودلو گؤز قانلا دولوبدور.
پوئه ماسینی رافـا ئیـــل تابوسو تک بــــویالی رسم کیمی اوخوجونون گؤز
اؤنونده جانلاندیران سید جلیل، شعــــر میصراعلارینی جنگ آورلیک آهنگیله
سسلندیره ره ک ، یاراتدیغی بدیعی اثرینده آختاردیغی آزادلیغی و اجتماعی
عدالتین آغاجینین بـویا باشا چـاتماسینین و بـار گتـیـرمه سینین شرطینـی،
اونون کؤکونـون قــانلا سوواریلمـــاســینا ایــنام بـسله یه ره ک بئلـه ایـفـاده
ائتـمـیشـدیر :
قـاندا دیرچلمیش آزادلیق تومو دؤنموشدو نهاله .
بیرماحالدیر تاپا ال، پاسـلی فیکیر اودلو ماحاله.
توسن عشقده وورموش بوماحال، چنگینی یاله.
یئتیـشیر قاف وصـاله .
سید جلیلین بئله بیــــر حئیرتلی یارادیجیلیغینــدا بابکین اوردوسونون جنگی
شوراسینین سون چاغلاریندا اوقده ر اؤز یاراتدیغی صحنه یه یاخینلاشیرکی،
ســانـکی بابکیــن اؤزیانیندا دایاناراق بابکـیــن سیلاحداشلاری نیـن ، اوندان
مباریزه ده ن ال چکمـه سینه داییــر آپاریلان مباحیثه ده ن اوره گی پاتلاییر و
گؤزلریندن قان یاش آخیر. بئله بیر قانلی قادالی مباریزه نین آجیناجاقلی سون
آنلاریندا آغیـر- آغیــر تکلیف لرین وقرارلارین مباحیثه سینه شاهیـد اولماق و
اونو نئجه نتیجه لندیرمک، شاعیرین چــوخ حددتلی، آغیر و درین نیسگیـللی
یـاشــاییش آنلاری کیمی قیمتلندیـرمک، اونون نه اینکی اعــلا سوییه ده بیر
یارادیجی شاعیر کیمی حیس ائتمک اولار. او جانلی صورتده صحنه ده حاضیر
اولمــاسیلا، دوغورداندا بابکده یارانــمیش غئیرتی او قـده ر طبیعی صــورتده
اوخوجونون روحونا هوپــدورورکی، ســانکی اوخوجولارین سایی قـده ر بابک
یاراتماغا موفق اولور .
بابک ، جنگی شورانین مصلحتی ایله روما گئتمک تکلیفینین جوابیندا دئییر :
بونه ســــوزدور، هارا من گئتمه لییم بــو دار آیاقدا.؟
سیناییــر بیزلری بو قانلی دؤیوش بیــــرده سیناقدا .
دوشمنه قارشی وورشماقدا قادینلاردا، اوشاق دا .
دایانیم مـــــن ده اوزاقدا ؟؟!
یئنه جنگی شورا بابکه تکلیف ائدیر :
ایسته سن یـــوللارینا، فیــــکرینه ایمان، دیری قالسین ،
نئچه یوز ایل بـــــو ناحاقدان تؤکولن قان، دیری قالسین ،
دردلی اؤلکـــــن له ائلین آذری بایجان، دیـــری قالسین ،
سن دیری قالمالیسان، قانلی بوعصیان، دیری قالسین ،
بئله بیر گؤسته ریشه یوخ دئمه بابک .
دوز ایشه غم یئمه بابک .
دوغورداندا پوئه مانین هر صحنه سینی اوخویاندا، اوره ک آغریسیلا اوندان واز
کئچمک اولمور. اؤن ســــؤزون اوزانماسینا باخمایاراق بئله بیـــر آجیناجاقلی،
جانلی تابلوو، اوخوجویا، داها دوغروسو، تماشاچییا گؤسترمه مک اولمور :
ائله کی دوشمن آلیب بذ قالاسین مقصده چاتدی .
نه قـــده ر وارسا ایگیدلــر بــــویانیب آل قانا باتدی .
قالانین بایراغی یاتدی .
سانما قیزلارلا گلین لر شــرفین یادلارا ساتدی .
یا کی آغــلار گؤزیله باش آچاراق ناله اوجالتدی .
یاپیشیب ال- الـه اونـــلار ائله بیر صحنه یاراتدی .
یاشا بابک دئیه ره ک اؤزلرینی قلعه ده ن آتدی .
قانلارین ، قانلارا قاتدی .
نه ایسه بابکین قیام تاریخینده گؤزوم ائرمنی سهل ابن سونباطا ساتاشاندا،
قارابـــاغدا ائرمنی سوی قیریمی یادیما دوشور.گرچی اوخایینین یالنیز آدینی
اوخویوب ائشیتمیشم.آنجاق داشناک ائرمنی لریـن قاراباغدا سوی قیریمینین
بیـرگوشه سینین شاهیدی اولموشام. اونا گؤره یئری گلمیشکن بو پوئه مادا
آدی چکیلـن خاییـن ائـرمنینیـن ، اؤتری تاماشاچیسی اولاق :
ائرمنی(( سهله )) چاتیبدیر بو خبـر اولدو خورامان .
دئدی بیــر تاریخی فورصت دی منه ال وئریب الان .
وئره رم ایشلره سامان .
نه دی بابک ؟ ساتارام تورکلری من، بختیمه خاطیر ،
تاجیما ،تختیمه خاطیر .
آلارام بوللوجا خلعت، نئچه میـــن- میـــن دؤنه دینار.
ائرمنی خاقینا من اولمالییام قافیـــــــله سالار.
بابکی من توتارام خوش سؤزه بونلار اینانارلار.
یاتسالار گئج اویانارلار.
بئله بیر حیله لرین تصدیقینده بابکین قارداشی اونا تاپشیر میشدی :
بابکیـن قارداشی دؤندردی آتین سویله دی سردار.
سنه گیزلینجه سؤزوم وار .
بیرمثل دیر ائل آرا: ( ائــرمنی نین دوستلوغو اولماز
دئدیگی سؤزده او قالماز .)
اؤز ائلینه اوباسینا باغــــلی اولان شانلی بابک ساواش مئیدانیندا بیر قهرمان
دئییل ، بلکه ائله اونون قهرمانلیق رمزی ده خالقیندان گؤتوردویو تمیز ویجدان
وشرفینده ن یاراناراق، ساتقین خایین افشینین اونا وئردیـگی وعده لره محل
قویمادان،کسکین رد جوابیلا افشینین آلچاق لیغین بیر داها ثبوت ائتمیشدیر :
ساتمیسان سن اؤزونو، من ائلی شوکتله ده ییشمم.
ائله عســــگرلیگیمی، مینـــجه خــــلافتله ده ییشمم.
نه قـــــده ر ثـــــروت اولا، لحظه عـــدالتله ده ییشمم.
بیـــر گون آزادلیغی مـن قیرخ ایل اسارتله ده ییشمم.
نورو ظولمتله ده ییشمم .
شاعیــــربابکین محکمه سی قورولموش خلافت سارایندا، اونــــون کسکین
جوابلارینی شرح ائده ره ک سؤیله ییر :
معتصم، عفـــوائله گــــر محضرینه اولسا جسارت.
بیر زامان دوغما اولوب تانرییا شاه، ایندی خلافت.
اؤلدوره مظلومــو ظالیم، آد اولـــور تانریا خیــدمت.
وئریلیر حوریله ، جنت .
مظلومـــون ناله سی قووزانسا اولـور دینه خیانت.
یا کی طغیاندی شرارت .
تانـــرینین بلکه سیزه نسبتی وار؟ یوخسا قرابت ؟
نییه ظلمون آدینی سیز ده ییشیب قویدوز عدالت ؟
بونه ذیللت ؟ نه ضلالت ؟
شاعیـــر یارادان قانلی- قادالی دهشتلی محکمه، او قـــده رجانلیدیرکی هر
اوخوجو اؤزونو اورادا حیس ائده رکن ، او زاماندان بو گونه ده ک قارا طالعینین
سببلرینی دوشونمکده چتین لیک چکمیه جکدیر :
او قــده ر آخدی قانیم، ظن ائده جـــکدیر قاری دوشمان.
قورخدو بابک سارالیب رنگی سولوب، اولموش هراسان.
ائله بیـــر صحنه یاراتـــدی، قــالدی یکسر هامی حئیران.
باغلادی سینه ده ایمان .
قانینی سورتــــدو اوزه، چهره سینی ائیله دی آلقان.
سانکی آلقـــان بــــویانیب اودلو دیـار آذری بــــایجان.
تاریخیـــن قان اوفـوقـونـــده ن اوباخیر بویلانیر هـر آن.
قوپاریر فیکریده طـــوفان .
ووردو مــــــردانه باشا، اولسادا یـــول چنلی دومانلی.
سانکی هئیکل دی، یونولموشدو صداقتدن او جانلی.
(منوچهر عزیزی " هارای " 1/8/ 81)
سانما آذرائلینین باش بیلنی اوندرییم من