گفتگو با حجة الاسلام روحانی، امام جمعه محترم بابل
نظر شما درباره فقه پویا چیست و چگونه فقه پویا میتواند بهرههای خود را در زمینه فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و ... داشته باشد؟
رسالت بزرگی بر گردن فقه اسلامی است. این از آن جهت که باید پاسخگوی به امور جاری جوامع بشری باشد و مسئولیت بزرگ دین است که بتواند به این نیازها پاسخ بگوید و آن چه که در طول تاریخ بشر و در گذشته دور و چه در ازمنهای که معاصر با آن هستیم و چه در صحنههایی که در آینده با آن مواجه خواهیم شد قطعاً بشر با موضوعات مختلفی در حیات خویش روبه رو میشود موضوعاتی که از آن تعبیر به موضوعات مستحدثه میشود و قطعاً دین باید به همه این جوانب پاسخ بگوید و نیازمندیهای بشر را در ارتباط با این دسته از موضوعات به وجود آمده را بتواند تأمین کند.
اگر یک مکتبی یا دینی بتواند همه نیازهایی که برای بشر در عرصههای مختلف به وجود میآید بتواند به همه این نیازها پاسخ بگوید. قطعاً تامین این نیازهای بشر موجب میشود که زمینه و فعالیت انسان را در ارتباط با آن مکتب فراهم کند و آن ثمرات و برکاتی که ما از این انتظار داریم که آن شکوفایی انسان و تربیت اوست میتواند به این مسئله برسد و این امر را برای انسان تأمین میکند. این توقع انسان از دین است. رسالت بزرگی که فقه در این زمینه دارد این است که همان امری را که مردم از دین تقاضا دارند، این رسالت سنگین بر عهده فقه نهاده شده تا مسائل اصولی یا فروعات بوجود آمده در زندگی بشر را بتواند در دایره این فروعات و دایره این موضوعات بوجود آمده را به خوبی بشناسد و تعریف کند و تکلیف بشر را در مسائل مرتبط به این دسته از موضوعات روشن کند. یکی از مشکلاتی که در ادیان گذشته بوده حتی در همین دین اسلام در برخی از فرق به وجود آمده، مسئله انسداد در فقه است اجتهادی را که از آن انتظار داشتند بتواند در مسیر حیات بشر با جستجو و قدرت خودش بتواند پاسخگو به مسائل به وجود آمده باشد. هر موضوع جدیدی را که در بستر زمان انسان شکل میگیرد بتواند این موضوعات را به خوبی شناسایی کند اهمیت این دسته از موضوعات را بشکافد و به تناسبی منابعی که در اختیار خود دارد بتواند حکم شرع را در ارتباط با این موضوع شناسایی کند. متأسفانه درماندگی در این دسته از مکاتب و تعطیلی فقه و اجتهاد در این زمینه موجب شد که اینها به خسارت سنگینی دچار شوند و توقع پاسخ نگفتن به این مسئله موجب شد که نوعی بحران و ابهام در ارتباط با این دسته از موضوعات به وجود بیاید و خواه ناخواه بشر برای پاسخگویی به مکاتب دیگر بکشد به حق باید اشاره کرد که یکی از افتخارات بزرگ فقه شیعه این است که هیچ وقت اجتهاد در مسیر تاریخیاش تعطیل نشد بلکه همواره این پویایی و این قدرت و جوشش فقه را در طول تاریخ شاهد بودیم. در ارتباط با این موضوعات روشن میکند. بسیار جای تعجب است که ببینیم بعضی در ارتباط با موضوعات به وجود آمده پرخاشگری میکند. با عصبانیت با آن موضوع روبه رو شدند که بشر نباید همچون کاری را انجام دهد. اما بشر است شما نمیتوانید جلوی آنرا بگیرد. ما شاهدیم که همان دسته از موضوعات که در برخی از مکاتب نیست به این موضوعات ناتوانی خودشان را با پرخاشگری بعضی نشان دادند در فقه شیعه با قوت این دسته از موضوعات را پذیرا شد. این موضوع قوت و قدرت فقه شیعه را انفجار جهانیان به خوبی شناسایی کرد. این موضوع باعث میشود که بشر هیچگاه احساس نگرانی و ناراحتی نکند.
• دو دهه از طرح مسئله فقه پویا به صورت صریح از سوی حضرت امام(ره)، میگذرد که ایشان در منشور روحانیت اهمیت این مسأله را مطرح میکنند. تلاش و خروجیهای حوزه در راستای عملیاتی کردن نظریه فقه پویا حضرت امام(ره) چه بود تا چه میزان موفق بودند و دلایل ضعف و قوتش چه بود؟
من نگاه خوشبینانه دارم. اگر بخواهیم نگاه کلی داشته باشیم، دوره روند رو به پیشرفتی داشته است شهید مطهری نظرش این بوده است که فقه شیعه نواقصی دارد که در فقه اهل سنت نیست علتش این است که در اول روزها فقه اهل سنت با حکومت مرتبط بود و به اجرا در میآمد. تبعاً در اجرای احکام خلفا درصدد بودند از علماء حکم مسئله را بپرسند مقصود از فقه پویا همین است. فقه پویا فقهی است که در هیچ موضوعی از موضوعات به وجود آمده در نمیماند بلکه آن دسته از موضوعات را با آغوش باز شناسایی کند و سعی میکند تکلیف آحاد بشری را در ارتباط با آن دسته از موضوعات روشن کند. افق روشنی را در ارتباط با این دسته از موضوعات در محافل علمی بگستراند و هیچ خلائی در ارتباط با هیچ موضوعی جامعه ما بویژه در فقه شیعه مردم ما مواجه نخواهند شد. این فقه پویا است که به تناسب قوت و قدرت خود در ارتباط با موضوعات فراوان که بویژه موضوعات عجیب، موضوعات خاصی که حتی برای فقهای پیش تصور این دسته از موضوعات هم حتی در ذهن آنها نمیآمد که این دسته از موضوعات جدید به وجود بیاید به ویژه من اشاره میکنم به فقه پزشکی که فقها با آن آشنا نبودند اصلاً فرو من این دسته از مسائل به ذهن کسی نمیزد. اما به تدریج دیدیم این دسته از موضوعات به وجود آمد. شما که نمیتوانید جلوی کاروان بشری را بگیرد بسیاری از موضوعات اجتماعی، سیاسی، شخصی، اقتصادی، بین المللی و ... موضوعاتی که حیطههای ناشناختهای گاهی در پیش روی من و شما دارد که این مسائل به جود آمده است. فقه پویا فقهی است که تمام این مسائل را به خوبی شناسایی میکند و با پویایی و اجتهادی که در درون خود دارد تکلیف بشر را و آنها ناچار بودند فتوی لازم را بدهند در فقه شیعه حکومتی نبود تا فقه شیعه اجرا بشود تا مدتها فقه شیعه دچار رکود در ارتباط با موضوع بود. موضوعات فقه شیعه مربوط به مسائل قدیمی بود و برخی موضوعات تعطیل شد مانند کتاب حدود و دیّات آن روزی که حکومت اسلامی تشکیل شد سوالهای زیادی از طرف حکومت سرازیر به سوی حوزهها شد مانند مسائل حکومتی، فقه پزشکی، ارز، زندان و ... در کنار اینها مشکلات دیگری هم مانند سیاسی، جنگ سرعت را از حوزهها گرفت به همه این مسائل در حدود قابل توجهی در حدی که نیازها را برطرف کند انجام شد.
• با توجه به این که دو بازوی انقلاب، دو قشر طلبه و دانشجو هستند از طرفی چون دانشجو غالباً در اجتماع است و با ابهاماتی روبه رو میشود آنها را به حوزه عرضه میکنند. حوزه های علمیه در این راستا چه نقشهایی را می توانند ایفا کنند؟
این قضیه در ضرورتش بحثی نیست. این نگاه را دانشجویان باید به حوزهها داشته باشند و توقعشان از حوزهها پرداختن به این مسائل است. اولین کاری که حوزهها باید انجام دهند این است که در این موضوعات همت کنند که مقام معظم رهبری خود ایشان در درس خارج به این مسائل میپردازند که پرداختن به این موضوعات تعامل را به وجود میآورد.
•خطری که رهبری انقلاب مدتی پیش در صحبت با حوزهها مطرح کردند، شکوفا شدن همین حوزههای علمیه بود. چه مباحثی در حوزهها مطرح شد که ایشان نگران شدند و شاخص انقلابیگری برای طلبه چه اهمیتی دارد که مقام معظم رهبری بر آن تاکید داشتند و آن را از معیارهای اسلام ناب معرفی کردند؟
مقام معظم رهبری تعبیری فرمودند که حوزه ما در انقلاب است. پشتیبان انقلاب است خدا نیاورد زمانی را که مادر، بچه را نشناسد که نمیپذیرد بعضی از دوران انقلاب با همین انقلاب مخالف بودند طلبههای انقلابی در مقابل این جریان مخالف ایستادند بعد از انقلاب در حوزهها، ضد انقلاب نفوذ کردند کسی که میتوانست همین فضا را بشکند، همین جلسهها و اساتید انقلابی بودند. بعضی تلاش میکنند حوزه را به سمتی ببرند که در راستای آنها نیست. مانند غنی شدن. در سال 53 وقتی وارد فضای حوزه شدیم طلبهها کاری به فضای بیرون نداشتند به جز بعضی از شخصیتها برخی سعی میکنند حوزه را به سمت همان مسائلی ببرند که نیاز نیست حوزه سکولار که رهبری فرمودند یعنی این حوزهها با حاکمیت این بیگانه باشند. بعضی میگویند به حسب روایات ما باید انتظار بکشیم و مشکلات به وجود آمده را به ناتوانی میگرفتند و نتیجه میگیرند که باید حکومت را رها کنیم و کار را به افراد دیگر واگذار کنیم و منتظر امام دوازدهم باشیم. این صحبت مقام معظم رهبری، تیزبینی ایشان را نشان میدهد.
• معیار شخص انقلابی اعم از دانشجو یا طلبه چه چیزهایی میتواند باشد؟
رهبر معظم انقلاب فرمودند طلبه یا دانشجوی انقلابی به کسی میگویند که در متن انقلاب حضور دارد در موضوعهای مهم کشورآگاهی و حضور جدی دارد. بعضی از افراد باور به انقلاب ندارند در محافل یا جلسات آنها اگر مینشستی میگفتند جای این حرفها این جا نیست. تلویزیون، رادیو، راهپیمایی را تعطیل میکنند اما در پشت شیعه هستیم و از پشت به آن نگاه میکنیم عدهای دیگر باور به انقلاب دارند اما در متن نیستند مثلاً به علت دنیاگرایی. طلبه انقلابی کسی است که خود را متعهد میبیند و اسلام و انقلاب را به هم گره میزند.
• سوال آخر با توجه به آشنایی که با مجموعه حیات دارید ارزیابی شما از مجموعه حیات چیست و چه انتظاراتی از این مجموعه دارید؟
این مجموعه حیات انصافاً مجموعه بسیار موفقی است. من این مجموعه را مانند بعضی مجموعههای بزرگ کشور میدانم. این مجموعهها باید افق علمی را بالا ببرند وقتی این مجموعهها به موضوعات جدیدی میپردازند این مایه خوشحالی است و همچنین این مجموعه از سلامتی معنوی خوبی برخوردار است.
