کاج وگردو

ايران عزيز ما با كشور ژاپن تقريبا هم‌زمان با علوم جديد و راه و رسم آموزش به روش نو در مغرب زمين آشنا شد.
كشور ژاپن به لحاظ الگوبرداری درست از غرب و با تكيه بر سنت‌های اصيل ملی كار خود را از آموزش شروع كرد. در دور افتاده ترين روستاها، با همكاری مردم، به طور جدی مدارس ابتدایی را تاسيس و گسترش داد. معلمان اين مدارس برای تدريس علوم از روش ،يادگيری با عمل بهره جستند. بدين معنا كه دانش‌آموزان را وادار ساختند با اجرای آزمايش، پديده‌های طبيعی را تجزيه و تحليل و تفسير نمايند و لذا موفق شدند با عشق و ايمان و علاقه و كوشش خستگیناپذيری بر مشكلات خود چيره شوند.
همگان، در اين فكر بودند كه: با حداقل هزينه قناعت فردی و جمعی بيشترين درخدمت آموزش و پرورش جامعه خود قرار گيرند. همه هماهنگ با تلقی و برداشت، درست و عميق و هم راستا و هم سو برای بهبود كيفيت آموزش گام برداشتند. برای خانه های مسكونی خود حداقل و برای مدارس حداكثر وسعت را در نظر گرفتند. در آموزش از روش شاگرد محوری بهره گرفتند. همه چيز را در اختيار مدرسه و معلم و دانش آموزان قرار دادند. برای محيط آموزشی قداست ويژه ای قایل شدند. به دانش آموز شخصيت و مسئوليت را به طور يكسان تفويض كردند. آموزش علوم با اجرای آزمايش بوسيله دانش آموز توام شد. دانش آموز را به طور مستقيم و غير مستقيم با طبيعت و قوانين موجود در طبيعت تماس دادند. دانش آموزان را در اداره‌ي مدرسه و كلاس شريك كردند و آموزش نظری با عمل، به گونه ای همگام و همراه شد كه در مدت كوتاهی توانستند، علوم را كه مبنا و اساس صنعت و تكنولوژی است به طور چشمگيری تقويت كنند.
مسئولان سياسی و علمی و فرهنگی ژاپن بارها گفته اند، كه : برخلاف آنچه عده‌ای تصور می كنند، ما ابتدا از توسعه‌ی آموزشی و علمی شروع كرديم و بعد به دنبال آن، به توسعه ی اقتصادی دست يافتيم. در واقع مبنای اصلی توسعه اقتصادی ژاپن ،توسعه آموزشی است.
متاسفانه دير زمانی است كه، علمای ما به علوم طبيعی توجه و عنايت چندانی نداشته‌اند، و بيشتر وقت گرانبهای خود را در مباحث و مسایل نقلی صرف كرده اند. لذا كشور نتوانسته شخصيت های برجسته ای همچون : ابن سينا و محمد بن موسی خوارزمی و ابوريحان بيرونی و جابربن‌حيان ، رشيدالدين فضل‌الله و شيخ بهایی را ( كه در علوم طبيعی نيز تخصص داشتند ) به جامعه عرضه كند.
از سوی ديگر وقتی زمامداران، اميركبير، بنيانگزار دارالفنون را از صحنه بيرون كردند. هدف های اصلی او را نيز فراموش كردند.
در كشور ما علوم طبيعی تدريس شد. اما بدون اجرای آزمايش!! دروسی مانند فيزيك، شيمی و زيست شناسی و زمين شناسی به جای اين كه در طبيعت تدريس شود و دانش‌آموز با چشم خود ببيند. با دست خود لمس كند. با مغز خود بيانديشد و با قلب خود اطمينان پيدا كند-( بجز موارد استثنایی- در كلاس‌های در بسته بدون تماس با خود طبيعت كه موضوع درس است. مانند قصه و داستان تدريس شد.
در مغرب زمين، شاگرد و معلم با كار و كوشش و تلاش شبانه‌روزی در آزمايشگاه های كوچك و بزرگ، قوانين طبيعی را با روش علمی كشف كردند. و آنرا بسط دادند كه به صورت كاربردی درآوردند و بدين ترتيب مبانی صنعت و تكنولوژی خود را استحكام بخشيدند. هر روز با آزمايش جديدی در رشته های مختلف علوم، به حقايق تازه ای دست يافتند. با وسواس علمی و دقت فراوان باد و باران، زمين و آسمان، ماه و ستارگانع دشت و بيابانع كوه و كوهستان، صحرا و درختان، حيوان و انسان و... را مطالعه كردند و بر كره زمين استيلا يافتند و راهی فضا شدند.
مواد خام را در اينجا و آنجا شناسايی و آزمايش كردند. مزارع و كشتزارها، درياها و اقيانوس ها، موزه ها و كتابخانه ها را در اختيار دانش آموزان خود قرار دادند. و از ايشان خواستند تا با غور و بررسی طبيعت، شخصا، قوانين را كشف و با آزمايش و روش های علمی قوانينی كه قبلا، به وسيله دانشمندان كشف شده بود دوباره بررسی و تحقيق و صحت درستی آن را تاييد ويا با رد آن قانون جديدی وضع يا آن را كامل نمايند.
گاها كلاس دانش آموزان در كنار بركه آب يا رودخانه و مزرعه تشكيل می شد و هردانش آموزی برای خود با كمك چند ابزار ساده مانند ذره بين، آیينه، قيچی نيروسنج، قطب نما، آهن ربا و... از همان دوره ابتدايیروش بررسی طبيعت را می آموخت با اين روش دروس و مطالب آموزشی مستقيما، از نوك انگشتان به مغز انتقال می يافت. بدين ترتيب رموز عالم را به طوری نسبی كشف كردند و هزاران وسيله را توليد، و صدها بيماری لاعلاج را درمان كردند. چهره جامعه تغيير و پيشرفت های حيرت انگيزی درتمام شاخه ها صورت پذيرفت.
ما در حق دانش آموزان خود كه از خوش استعدادترين، دانش آموزان جهان می باشند. كوتاهی كرديم استعدادهای ايشان را تباه ساختيم. مستقيم ترين راه تدريس علوم را كه روبرو كردن دانش آموز با پديده های طبيعی است. رها ساختيم و از دانش آموزان خود خواستيم كه فقط عبارتی كه قانون را بيان می كند، از بر كنند و ظاهرا، به همين يادگيری طوطی وار بسنده كرديم و خوشحال شديم كه دانش آموزان ما نيز قوانين طبيعی را می دانند. در حالی كه اين يك خيالبافیمحض بود. از بر كردن يك عبارت با درك و فهم و تجزيه و تحليل و اظهارنظر درباره يك پديده طبيعی بسيار متفاوت است. همان گونه كه مونتاژ كردن يك تلويزيون با اختراع آن بسيار فرق میكند .
رسالت امروزما چيست .
برای آن كه بتوانيم کاستی های گذشته راجبران كنيم، هيچ راهی نداريم، جز آنكه در نظام آموزش علوم در مدارس خود يك انقلاب عملی به وجود آوريم. بايد حصارهای قطور، مستحكم ، آهنين و غير قابل نفوذی كه بين كلاس درس و طبيعت در مدارس ما كشيده شده است منهدم كنيم. كلاس علوم را در طبيعت برپا كنيم. با عمل و اجرای آزمايش و با اشاره به پديده های طبيعی درس بدهيم. و از دانش آموزان نيز بخواهيم با اجرای آزمايش و عمل و ساختن وسایل ساده و ارزان قيمت كه قانون طبيعی را نشان دهد، درس را پس بدهند. نمره امتحان تنها به عملی تعلق گيرد كه نشان می دهد دانش آموز قانون معينی ا درك و قدرت تجزيه و تحليل آن را پيدا كرده است.
اكنون كه در دانشگاه های ما در پاره ای از رشته ها ، بخصوص علوم پايه ، زمزمه كار تحقيق، آغاز شده است جا دارد اين زنده كردن روح تحقيق و پژوهش را از مدارس ابتدايی راهنمايی و بخصوص دبيرستان شروع كنيم زيرا محققان آينده كشورما كسانی هستند كه اكنون درمدارس ابتدايی آموزش می بينند.
برای اين كار به يك بسيج عمومی و مشاركت اجتماعی نيازمنديم، به مردم اعلام كنيم كه از اين پس نمی خواهيم نفت خود را به ثمنی بخس بفروشيم، نمی خواهيم معادن غنی و سرشار خود را با بهایی ناچيز در اختيار بيگانگان قرار دهيم و ... بلكه می خواهيم نفت خود را به وسيله كارشناسان و مهندسان ايرانی شناسايی استخراج و تصفيه كرده و با تبديل
آن به مواد قابل عرضه ، بازارهای جهانی را تسخير كنيم.
آياتاکنون ازخود سئوال كرده ايم كه به چه دليل، معادن سيليس خود را با ارزان ترين قيمت به بيگانگان بفروشيم و عدسی های گوناگون را با گرانترين قيمت وارد كنيم، آيا تا به حال از خود پرسيده ايم كه چرا بايد هزاران تن مواد خام به خارج صادر و مواد مصرفی ابتدايی را از خارج وارد كنيم، آيا حيف نيست ملتی كه دارای استعدادهای درخشان و معادن سرشار و آب و هوای مناسب ( حدود ۴۵ درجه اختلاف دما در يك شبانه روز ) می باشد ازقافله ی تمدن عقب بماند .
پاسخ اين سئوال و ده ها سئوال ديگر در زمينه عقب ماندگی در شئون زندگی اجتماعی و فردی را بايد در آموزش و پرورش پيدا كرد. در آموزش و پرورش بايد يك راست به سراغ معلم و روش تدريس رفت.

معلمان ، كودكان ( ۷- ۶ ) ساله را به عنوان ورودی سيستم تحويل می گيرند و پس از ۱۲ سال آموزش از سيستم خارج می کنند.
اگر روش تدريس معلم آميخته با تحقيق و پژوهش، آزمايش و تجربه و در ارتباط با مسایل خانوادگی اجتماعی  ،اقتصادی فنی و صنعتی و كشاورزی خدماتی باشد. اگر معلم با استفاده از وسایل ديداریشنيداری و سایل آزمايشگاهی بازديدهای علمی و نيز با برخوردی صحيح ( جذاب - هدايت گر- محبت آميز- از روی رفق و مدارا و سلامت نفس و ...) آموزش دهد. و اگر معلم از امكانات موجود حداكثر بهره برداری را بنمايد و البته اگر معلم به خلق و خوی معلمی آراسته و در عين حال از نظر زندگی تامين باشد. می توان انتظار داشت كه وظيفه خود را به خوبی انجام دهد. تا گام های اوليه در راه تربيت نسل نو برای تحقيق پژوش برداشته شود.
لذا همه بايد به معلم و مدرسه كمك كنيم تا بتواند رسالت بزرگ خويش را به انجام برساند می دانيد كه معلمان در كشورهای شرقی در بين خوش استعدادترين، علاقه مندترين و آگاه ترين و دلسوزترين دانش پژوهان انتخاب می شوند و پس از كسب آموزش های نو و مناسب راهی كلاس می شوند.
كشورهای پيشرفته در ابتدا، رونق علوم در كشور خود، شخصا، برای تدريس اين شاخه وسيله آزمايش طراحی كردند. به كمك وسایل ارزان قيمت آزمايشگاه درست كردند چون جایی برای تقليد کورکورانه نداشتند. روی پای خود ايستادند و مدارس خود را از هر نظر منجمله روش تدريس نو تجهيز كردند.
شيگه كی كادو يا متخصص علوم پايه در وزارت آموزش و پرورش ژاپن می گويد : هدف ما تنها تربيت يك انسان حقيقی و خلاق می باشد. می خواهيم دانش آموزانی تربيت كنيم كه كاوشگر باشند. خود به تنهايی فرضيه ها را طراحی كنند و با به كارگيری خلاقيت ذهنی خود سنت تقليد و دنباله روی را زير پا گذارند..
سال ها است كه آموزش علوم در ژاپن از طريق آزمايش های عملی پيگيری می شود و دانش اموزان نه با خواندن كتاب های درسی بلكه با استفاده از ميزها، آزمايشگاه قوانين طبيعی را فرا می گيرند از دانش آموزان خود می خواهند تا خود به پژوهش و تحقيق بپردازند و اين كار تحقيقی از همان دوره ابتدايی آغاز می شود و در همه زمينه ها از جمله ادبيات توسعه می يابد.
ايشان كتابخانه را آزمايشگاه و مركز تحقيقات دروس ادبيات قرار داده اند. معلم فهرستی ازكلمات را به دانش آموزان می دهد ازآن ها می خواهد مفاهيمی معانی مترادف ها، متضادها، اين كلمات را خود شخصا، با مراجعه به كتابهای مختلف دركتابخانه ها پيدا كنند. نوشتن شرح حال نويسندگان و شاعران برجسته و ... از تكاليف تحقيقی دانش آموزان است.
در زمينه تحقيق و پژوهش هر قدمی كه برمی داشتند، طبيعت هم چند قدم به ايشان نزديك ترمی شد. زيرا همانطوری كه می دانيد، طبيعت اسرار خود را درگوش دانشمندان، محققان و پژوهندگان زمزمه می كند. و دانشمندان و محققان می باشند كه اين زمزمه ها را تقويت میكنند. ده ها بار اشاره های طبيعت را تجزيه و تحليل و تفسير می نمايند. مجهول را به معلوم تبديل می كنند و به زبان دانش و  زبان رياضی، می نويسند و از اسرار طبيعت كه ازمواهب الهی است بهره برداری می كنند.
در قرون وسطی اروپایيان در جهل و بی خبری به سر می بردند در مدارس آن ها كه اسكولاستيك ناميده می شود بيشتر مباحث عبارت بود از نقل آرای بزرگان يونانی برای كتاب های قديمی و نقل مطالب مندرج در آن، بحث و تبادل نظر پيرامون مسایلی نظير اينكه پيش از خلقت آدم فرشتگان كجا منزل داشتند. ابعاد فيزيكی فرشتگان چقدر است. و طول قد حضرت آدم به هنگام هبوط چقدر بود!...
اما حركت های علمی وداهيانه و پيگير فرانسيس بيكن و رنه دكارت اروپایيان را از انزوای علمی خارج كرد. رنه دكارت به روش پيشينيان درروش آموزش خط بطلان كشيد. و راه و رسم جديدیرا پيش روی دانش پژوهان قرار داد كه مشخص ترين آن عدم اعتماد و اطمينان به سخن پيشينيان بود. رنه دكارت با اينكه در ايام جوانی در رديف دانشمندان زمان خود قرار گرفت. شجاعانه در آموخته های خود ترديد كرد و بر آن شد كه با انديشه شخصیخود كسب علم و معرفت نمايد. . رساله گفتار ی رنه دكارت تقريبا، بيان كوششی است كه در اين راه طولانی به عمل آورده است. در اين رساله رنه دكارت می گويد: افراد بشر همه دارای عقل و خرد می باشند يعنی همه اين وسيله كسب علم و دانش را در اختيار دارند. اما به دليل آن كه همگان اين وسيله را يكسان و درست به كار نمی برند. گمراه می شوند. تنها كسانی می توانند به حقيقت علم برسند كه روش صحيحی را در راه به کار بردن عقل ، پيش گيرند.
دانشمند انگليسی فرانسيس بيكن و حكيم فرانسوی رنه دكارت كوشيدند كه اصولیرا به دست دهند كه كشف مجهولات ميسر گردد. دستورات بيكن تقريبا، روی تجربه و مشاهده تاكيد دارد در حالی كه دكارت بيشتر روی روش درست به كار بردن عقل تكيه دارد. اما در واقع اين دو دستور نه تنها با هم منافات ندارند بلكه مكمل يكديگرند. در عمل نيز هر دو در فعاليت های علمی خود، هر دو دستور را بكار برده اند.
اين دوكوشيدند دانش پژوهان را ترغيب كنند كه در راه كسب معرفت با پای خود گام بردارند و به عصای ديگران تكيه نكنند.

تحقيقات علمی رنه دكارت بيشتر تفكر و تجربه شخصی بود. چنانچه خود او گفته است ، همواره كتاب جهان، را مطالعه می كرد. كار او سير تامل در آثار طبيعت و چگونگی خلقت بود. يكی از دوستانش حكايت كرده است كه روزی به ديدن او رفته بودم، خواهش كردم كتابخانه خود را به من نشان دهد. او مرا به پشت ساختمان برد، ديدم گوساله ای را پوست كنده برای تشريح آماده كرده بود. گفت : بهترين كتاب ها كه غالباع مطالعه می كنم از اين نوع كتاب ها است.
فرانسيس بيكن تخستين كسی است كه بر پيكر جهل علم نمای اسكولاستيك زخم كاری زد روش بيكن مشاهده و تجربه و جمع آوری مواد بود. او معتقد بود برای استخراج قواعد بايد نهايت دقت و تامل را بكار برد و به نقل قول و روايت اعتماد نكرد. بلكه فرد شخصا، بايد به مشاهده و تجربه و تحقيق بپردازد و در استخراج كليات نيز نبايد شتابزده عمل كند. در موقعی كه فرد مشغول تجربه می شود، نبايد به حافظه خود اعتماد كند بايد نتايج مشاهدات خود را ثبت نمايد و سپس طبقه بندی كرده و جدول های مناسب، را تنظيم سپس به نتيجه گيری بپردازد در نتيجه گيری نيز می گويد : پس از تامل بسيار و زير و رو كردن مواد جمع آوری شده، آنچه به راستی با واقعيت مطابق و قابل استفاده است می گيريم و باقی را دور می اندازيم و هرگز در مسير علم شتاب و بلند پروازی نمی كنيم.
البته می دانيد كه مردم اروپا كم كم از خواب بيدار شدند روش های جديد را در كسب علوم و فنون به كار گرفتند غير از كشاورزی به صنعت هم روی آوردند و در اين راه پيشرفت فوق العاده ای كردند. مصنوعات زيادی را توليد و سپس به فكر افتادند كه مواد خام را از كشورهای ديگر وارد كنند و معادن خود را حفظ كنند درب چاههای نفت خود را بستند و نفت ديگران را به ارزان ترين قيمت خريدند بدين ترتيب كشورهای ديگر مخصوصا، كشورهای جهان سوم، عقب مانده و مسلمان را هدف قرار دادند.منابع ايشان را به غارت بردند و مصنوعات خود را با قيمت های گزاف به همان ملت های غارت شده تحميل كردند.
و اين بيداری مغرب زمين از زمانی شروع شد كه ما در خواب رفتيم، به خود مشغول شديم و به وسيله ايادی استعمار ( دشمنان دانا ) و دوستان نادان گاها به آخرت گرايی مطلق دعوت می شديم ناصرالدين شاه امتياز احداث راه آهن و ترامور و بهره برداری از كليه معادن و منابع ( به جز طلا و نقره و سنگ هایقيمتی ) و بهره برداری از جنگل ها و احداث قنوات و كانال های آبياری به مدت ۷۰ سال و اداره گمركات و حق صدور همه نوع محصولات به ايران رابه مدت ۲۵ سال به يك نفر يهودی انگليسی به نام  بارون جوليوس دوريتر  سپرد.
راه چاره همانگونه كه اشاره رفت به صورت پيشنهادی زير است :
۱ - بپذيريم كشوری هستيم عقب نگه داشته شده، زيرا هنوز نتوانسته ايم از يك سو در مقابل بلا يايی همچون سيل و زلزله و برآمدگی آب دريا و ... مقاومت كنيم و ايمن باشيم و از سوی ديگر نتوانسته ايم دردهايی همچون فساد، دروغ، جهل و بی سوادی و خرافه پرستی و سرپيجی از قانون و ... را ريشه كن كنيم.
۲ - شديدا، باور داشته باشيم كه می توان با بهره گيری صحيح از امكانات خود و با جهاد و تلاش و كوشش، شبانه روزی و توكل بر خدای دانا و توانا گذشته را جبران نموده و به كشوریپيشرفته رسيد. بدانيم كه چند عمل، جراحی شگفت انگيز كه در نقاط مختلف كشور به وسيله جراحان زبردست ما انجام می گيرد و نيز درخشيدن چند دانش آموز در المپيادهای فيزيك، رياضی شيمی كامپيوتر در سطح جهان گرچه موجب افتخار ملی و مذهبی ما است اما دليل بر پيشرفت کامل پزشكی يا آموزشی نيست، بلكه وقتی در اين زمينه ها پيشرفت كرده ايم كه بهداشت عمومی تا آنجا بالا رود كه محيط كوچه و خيابان و دشت و جنگل و رود و كوه و..... بهداشتی و عاری از ميكروب گردد و آمار بيماران به شدت نقصان پذيرد. و در عوض بيمارستان های مجهز تاسيس كنيم و نيز در زمينه آموزش تعداد قابل ملاحظه ای از دانش آموزان، مفاهيم اصلی فيزيك، رياضی شيمی و كامپيوتر را خوب درك كنند و بينش علمی پيدا نمايند. و قادر باشند دانش خود را در حل مسایل فردی و اجتماعی فنی و صنعتی به كار گيرند.
۳ -همه را برای كار بيشتر و توليد انديشه و فكر قوی تری جديدتر و برتر تشويق كنيم. در هر كاری از متخصصين همان رشته بهره گيری كنيم كه حضرت علی عليه السلام فرمودند :  وا ستعينوا فی كل صناعه باهلها ، يعنی در هر كار، از متخصص آن بهره بگيريد.
۴ - اختلاف سليقه را در روش ها و مديريت ها يك مسئله عادی و طبيعی تلقی كنيم و بدانيم در فعاليت هایگروهیتحمل آرای مخالفين اولين شرط همكاریبا ديگران می باشد. همه همگام و همدل برای رسيدن به اهداف مقدس آموزش و پرورش كوشا باشيم.
۵ -بدانيم تنها و تنها در سايه يك آموزش و پرورش نيرومند می توانيم صاحب همه چيز بشويم و بر عكس اگر همه چيز داشته باشيم و فاقد آموزش و پرورش صحيح باشيم. همه چيز را از دست خواهيم داد.
۶ - سعی كنيم احداث كتابخانه های عمومی احداث آزمايشگاههای علوم جهت دانش آموزان و علاقه مندان را يك فعاليت جدی صد در صد ضروری تلقی كرده، مردم را تشويق كنيم كه حداقل در كنار هر كتابخانه يك آزمايشگاه عمومی علوم نيز احداث نمايند.
۷ - به معلمان خود كمك كنيم تا درس علوم را تنها همراه با آزمايش تدريس نمايند و در آزمايشگاهها را حتی بعد از تعطيل شدن مدارس به روی دانش آموزان علاقمند و خوش استعداد خود بگشایيم تا آنچه از علوم مطالعه می كنند همراه با عمل باشد زيرا زير بنا، تحقيق در علوم همين اجرای آزمايش های مندرج در كتب درسی از آسان به مشكل است .
۸ - برای كسانی كه در احداث و تجهيز آزمايشگاه های عمومی و همچنين اجرا و آموزش عملی دروس علمی تلاش می كنند ارج و اعتبار ويژه ای قابل شويم.
۹ - با پديده ی شوم تجارت گندم نمايان جوفروش ! آنان که به جای نو آوری، ارايه ی روش های تدريس و... با نوشتن کتاب های مبتذل حل المسايل يا تهيه‌ی سی‌دی‌های پاسخ به سوالات رياضی ، علوم ، ادبيات و.... زمينه های تفکر و انديشيدن را از کودکان نوجوانان وجوانان ايران زمين سلب کرده و در پی سودجويی خويشند ، مبارزه کنيم تاخرمهره های خود رابه جای لعل درکانون جواهرفروشان عرضه نکنند. پيروزی اين سرزمين مقدس ومردم باهوش وشرافتمند آن رنگين کمان آرزوهای اين ملت است.

منابع :
-دایره المعارف ايرانيکا
خاطرات ۴۷ سال تدريس
* تمامي عكس‌ها مربوط به دبستان پيشرو شهيد حسينجان زينلي گلپايگان در سال‌هاي تحصيلي 86-85 و 85-84 مي‌باشد.