|
آرچا
|
||
|
ادبی ، بديعي و اجتماعي |
یئیجه (سون)
آتالار سؤزو و ضرب مثللر: آتالار سؤزو و ضرب مثللر آتا- بابالاریمیزین مین ایللیکلر بویو الده ائتدیگی بدیعی و نظاملی ایفادهسیدیر. مثلا داغ نهنگ وارلیق کیمی همیشه انسانلارین دقتینی اؤزونه چکمیشدیر. لاکین بو وارلیغین بؤیوکلویونه باخمایاراق ترپنمز اولدوغو، داها دوغروسو ترپنمه باجاریغینا مالیک اولمادیغی دا گؤزدن یایینمامیشدیر. انسان ایسه حرکت ائدن، نئجه دئیرلر داغی داغ اوسته قویان بیر وارلیق کیمی تانینمیشدیر. اولو اجدادلاریمیز بو مؤوضوعنو بدیعی، بیر باشی ایسه عبرتآمیز شکیلده بیان ائدهرک «داغ داغا یئتیشمز، انسان انسانا یئتیشر» دئمیشدیر. اونلار لال- دینمز آداملاری دا اونوتمامیشدیر. لاکین دانیشماق ایستهمهین آدامی دانیشماماق مجبوریتینده قالان آدامدان آییرمیشدیر: «سولوق اوتوب» دئینده قورخوسوندان، یاخود اوتاندیغیندان دانیشا بیلمهین آدامی، «آغزینا بیر سیخیم قوود آتیب» دئینده ایسه دانیشماق ایستهمهین آدامی نظرده توتموشدور. آتالار سؤزو نصیحت خاراکتئرلی حیکمتآمیز سؤزلردیر. ضرب مثللر ایسه معین بیر حادثهنین، یاخود مقامین عمومیلشدیریلمهسیدیر. بعضا بونلارین آراسینداکی سرحد ایتیر و ضرب مثلی آتالار سؤزوندن آییرماق سون درجه چتین اولور.
ضرب مثللرده بعضا «تابو» سؤزلر ده ایشلهنیر. بو سؤزلر تابو اولدوغوندان اونلار تام شکیلده یوخ، ناقص شکیلده و طرف مقابلین باشا دوشهجهیی قدر دئییلیر. مثلا: «قورد قارییاندا س. کپهنک قونور»، «آغ گ. قارا گ. حامامدا بیلینر»، «اوسد. ال یاندیریر»، «گؤ. قوش بیشیریر» و س.
آذربایجانین دیگر کندلرینده اولدوغو کیمی یئیجهده ده دئمک اولار کی، بوتون آتالار سؤزو و ضرب مثللردن استفاده اولونور. من ایندیه کیمی ائله بیر آتالار سؤزو، یاخود ضرب مثل ائشیتمهمیشم و اوخومامیشام کی، یئیجهده اونون عینی و یاخود اوخشارین ائشیتمهمیش اولوم. بیز بورادا بعضی نمونهلرله کیفایتلهنیریک:
آتی آت یانیندا باغلاسان، همرنگ ده اولماسا همخوی اولار.
سن آغا، من آغا، اینکلری کیم ساغا؟
اوشاغا ایش بویور اؤزون دالینجا گئت!
تولکو، تولکویه بویورار، تولکو ده قویروغونا!
قیزیما دئییرم گلینیم ائشیتسین!
خالا خهطیرین قالماسین.
ساققالیما سوغان دوغراما!
آنام شیل، باجیم چولاق، منیم ده قالچام اهیریدیر!
یوز اؤلچ، بیر بیچ.
قیز یوکو، دوز یوکو!
دؤولتده دوه، اؤولاددا نوه!
ساخلا سامانی، گلر زامانی!
اؤکوز اؤزونه کوروشنه اکمهیه قارنی آغرییار!
یئر برک اولاندا اؤکوز اؤکوزدن گؤرر!
باغداددا باجون اوسد. اونوموزون نارینین یئل آپاریر.
الدن قالان ایلنن قالار.
بوردا منم باغداددا کور خلیفه.
چؤرهییمیز دوشوب کور ملهیین الینه!
آللاه وئریب زئینییه، دیشی یوخدور چئینیه!
الیم خامیر قارنیم آج!
یئتیمه گل- گل دئین چوخ اولار، وئرن آز!
اون ایکی اماما یالوارینجا بیر آللاها یالوار.
ملانصرالدینه دئدیلر:«آروادین گزهگندیر»، دئدی: «به بیزه نیه گلمیر؟».
کؤنول اومان یئردن کوسر!
قارغا دا بالاسین چوخ ایستر!
ائله بیل ایلان بوغازیندان چیخیب!
ایلان ووران یاتدی، من یاتمادیم.
ترهزی گؤتو یئره دؤیور!
دونیادا اوچ دنه بختی قاره وار، بیری منم، بیری شاآلی اوغلو آغاسئییندیر، بیری ده یارب کیم اولا!
ائششهیی قویوب، پالانین دؤیور!
هرنهییمیز دوزهلیب، بیرجه ساققال داراغیمیز قالیر.
اؤردک قاز یئریشی یئریسه، چینکدانی پارتلایار.
دیلیله ایلانی یوواسیندان چیخاردار!
کور قیزین اره وئرندیر!
ائلووی هورکوت آغساغین تاپ!
آغاگلین بزهکلی قالدی.
تویدان سونرا ناغارا!
قیز ائوینده تویدور، اوغلان ائوینین خبری یوخ!
بونو دا قید ائدک کی، آذربایجان شعرینین کؤکو آتالار سؤزو و ضرب مثللره گئدیب چیخیر.
اوخوجولاریمزدان بیری بیر مکتوبدا یازیب کی، بیتکیلر، حیوانلار، کؤوشن آدلاری ناقص یازیلیب.
بیز بو اوخوجوموزا تشکر ائدهرک اونون دئدیکلرینی تصدیق ائدیر و بعضی آدلاری آرتیریریق:
بیتکیلردن یووشان، قامیش، بابهنک (ائله بوراداجا قید ائدک کی، یووشان ایکی نؤعدور: بیری دام باسدیراندا آلاق-انجر یئرینه استفاده اولونار. هم ده حهط- باجانی سوپورمک اوچون چالغی دوزلدرلر. حتی بد آیاقدا یاناجاق کیمی ده استفاده اولونار. او بیری نؤعوو درمان بیتکیلرینه داخیلدیر و »قورتیووشانی» آدلانیر. قورتیووشانینی قایمادیب سویوندان آج قارنینا ایچنده قاریندا اولان سوخولجان قوردونو تامام تؤکور.
«آدقویما» عنعنهسی
آدقویما عنعنهسی بوتون تورکآذربایجانلیلاردا اولدوغو کیمی یئیجهده ده ان آزی ایکی مرحلهلی اولوردو. بیرینجی مرحلهده اوشاغا باباسینین طرفیندن آد قویولسا دا جاماعات آراسیندا قاباریق خصوصیتینه (آغلیق، قارالیق، قد و قامت و س.) گؤره چاغیریلیردی. سونرا ایسه جاوانلیق یاشلارینا یئتیشدیکدن، نئجه دئیرلر کیشیلشدیکدن سونرا، استعداد و هنر باخیمیندان یئنی آد قازانیردی. آمما خصوصیله سون اللی ایلدن اعتبارا والدینلرین وئردیگی آد اساس گؤتورولور. آدلاری اونوماستیک آراشدیرماق ایستهینلر اوچون سون یوز ایله عاید آدلاردان نمونه وئرمهیی مقصده اویغون حساب ائدیریک:
کیشی آدلاری:
قدرت، قاسیم، ایبا، ممی، سالمان، سلیمان، امیر، سلیم، بالاش، بیتالله، یوسوب، رضا، ابراهیم، بارات، مئیتی (مهدی)، حسن، حسین، علی، جلیل، یونوس، بیلال، محمد، حسینآغا، زیادخان، آغادده، حسنآغا، بایرام، بهنام، صالح، میرزهبابا، جعفر، عزیزخان، قاراخان، سعادت, سلامت، شهامت، هیلال، بهرمخان، ولی، موسا، مرسل، ایدریس، قیلینجخان، عوض، قارداش، میرزهسئیین، حبیب، قولام، قدیم، لازیم، حاجی، ههزیقولو، فتاح، نادیر، آتاکیشی، اسفندیار، خیرالله، فرروخ، باباکیشی، ایرهمازان، قوربان، سعید، قوچعلی، ممدعلی، داداش، اسکندر، جهبی، آغاممد، خوسرو، سورخای، ددهقولو، عابد، رحیم، فیریدون، سرخان، سرخوش، بهییش، جاببار، نهمت، بابا، بدیر، ندیر، هازار، ههزی، حمزه، رجب، حاجیبابا، ائلیاس، آغاماوغلان، خاناوغلان، سولدوز، گولاوغلان، رحمت، آزی، سعدالله، خودان، کاظیم، بالاوغلان، خانوئردی، آغاوئردی، تاروئردی، ایمانوئردی، گولوئردی، خانحسین، گول حسین، خوداش، آللایار، آلمدد، صدقعلی، آیت، شریک، حسینعلی، حسنعلی، میرزه، یاغیش، باخشی، آغاعلی، یاغینعلی، علی زامان، میرزه علی، توحیدعلی، ایرزاعلی، عبدل، پاشا، ایزی، عبدالله، نیفتللا، سیاباللا، ددهنیشی، قافار، آللاوئردی، بهبیر، تاپدوق، قارا، آوات، مردی، موسلوم، آبازر، امید، حجت، ویلی، آسلان، میرزهآغا، خانمد، یاشیل، شفیع، شوکور، زیلفعلی، خالیق، مؤبالی، زاغاب، عمیکیشی، آغاکیشی، آدیگؤزل، فرودین، رشید، عدالت، سوجی، امامت، صولالدین، کالام، آیدین، سخاوت، سودئییف، ...
قادین آدلاری:
گوللوبهییم، نازلیبهییم، نارینگول، مئیی، آغابانی، خاتای، جئیران، یاخشیخانیم، کیچیخانیم، بیبیخانیم، خانیمآغا، خانیمبالا، فیرک، ایپک، قونچا، سهفورا، خانیمگول، خانیم، حبیبه، نارخانیم، سیدخانیم، سریه، ایستیفا، عالیمه، خدیجه، سودابه، سفیه، گولنیسه، رحیمه، سارای، ظریفه، اهلی، شاناز، زرؤوشه، بنؤوشه، دورنا، قریب، فاتما، سورایه، مدینه، مؤمینه، فرندوغ، مینایه، گولایه، ایرافی، گوشور، خاور، گولوش، منور، سئیرانا، گولسابا، گولسارا، سارای، اوروخسارا، چیمناز، سامنه، عزیزخانیم، اتیه، سایات، شیرینخانیم، گؤزل، آنا، فیضه، منظر، خیدی، عادله، نیار، تاباریک، سونا، قیزقاییت، مادم، هرگول، ترگول، گولی، گوللی، پروانا، دارای، بهسگئتر، بستی، زینیت، یئتارا، موبارک، راضیه، لایه، گولصنم، لیلا، ننهباجی، شکیل، اینجی، پاکیزه، مهریبان، مهدیه، میناره، منصوما، جمیله، احترام، محترم، سیتارا، سیتای، توتای، هاوا، خومار، مریم، ایرانه، آغگول، قیزیلگول، سرینگول، طاهره، ملک، ملاکه، راشیده، حافظ، دوختر، سیمزر، پیشان، خانزار، گولزار، آینا، ملان، آفرین، سلتی، فینه، نه سی، جاهان، ...
Normal 0 false false false EN-US X-NONE AR-SAآذربایجانین بوتون کندلرینده اولدوغو کیمی یئیجهده ده ناغیلسیز – تاپماجاسیز پاییز و قیش گئجهلری تصور ائتمک اولمازدی. ناغیللار مضمون باخیمیندان اوچ حصهیه بؤلونوردو:
1- اوشاقلار اوچون ناغیللار
2- یئنییئتمهلر و گنجلر اوچون ناغیللار
3- محبت و قهرمانلیق داستانلاری
اوشاقلار اوچون دئییلن ناغیللار افسانه و میفولوژی خاراکتئر داشیماقلا یاناشی عینی حالدا پئداقوژی مضمونا مالیک ایدی. اونلاردان «شنگولوم – منگولوم» آدی ایله تانینان کئچی ایله جاناوارین ناغیلی ایدی. بو ناغیل نظم و نصردن عبارت ایدی. ناغیلدا آنا کئچی ائودن چیخاندا اوشاقلارینی جاناوارین تهلوکهسیندن قوروسون دئیه پارول اؤیرهدیر و «شنگولوم، منگولوم! آچ قاپینی من گیریم» دئمهیینجه قاپینی آچمایین دئییردی. بالالارینی جاناوار یئدیکدن سونرا ایسه گئدیب تولکونون دامینین اوستونه چیخیر. تولکو دئییر: «او کیمدی دیمیم اوسته، دامیم دیوارین اوسته، شیر – شیر تورحاق تؤکولور، قوزولو پلومون اوسته؟». کئچی اونون جاوابیندا دئییر: «منم، منم، من آغا، منیم آدیم خانآغا، هر بالامی یئییب، گلسین گئدک دیوانا». تولکو من یئمهمیشم دئییر. کئچی اینهیین دامینین اوستونه، اؤکوزون دامینین اوستونه، .... نهایت جاناوارین دامینین اوستونه چیخیر و عینی دیالوق تکرار اولور و جاناوار، «من یئمیشم» دئییر و گئدیرلر دیوانا.
خوروزون ناغیلیندا ایسه اجتماعی مبارزهنین بدیعی ایفادهسی ایله قارشیلاشیریق. نهایت شاه اؤلور و خوروز غلبه چالیر.
بیدیلیبیدانین ناغیلیندا طبیعی و ائکولوژی عامیللرین بیر – بیریله علاقهسی، ائلهجه ده جانلیلاردا قیدا دؤوریهسینین مکمل زنجیری ایضاح ائدیلیر. و ناغیل پیشیگین یئددی هئجالی شعیر فخریهسیله بیتیر: «گوجلویم آی گوجلویم. دمیر داراق دیشلییم. یوک اوستو یایلاغیمدیر. کورسو آلتی قیشلاغیمدیر. خانیمین بیر بارداق یاغی وار. او دا منیم بوغ یاغیمدیر».
اوچ قارداش دیوله باجی قارداشین ناغیلیندا انسانلارین چندیگی عذاب اذیت و قاتلاشدیغی دؤزولمز شرایط اؤز بدیعی ایفادهسینی تاپمیشدیر. چیخیلماز وضعیتده قالان انسانلار میفیک قوهلردن امداد آلیر، قارداش، باجیسینین گؤستریشی ایله سویو آتیر. سو دیولرین قارشیسیندا دنیز اولور، گیلی آتیر. گیل دیولرین قارشیسیندا داغ اولور. اولگوجو آتیر. اولگوج مئشهسی عمله گلیر و دیولری پارچالاییب محو ائدیر.
بو ناغیللارین هامیسینی آنالار اؤز اوشاقلارینا، هم ده باجیلار اؤز کیچیک باجی – قارداشلارینا دانیشیردی.
یئنییئتمهلر و گنجلر اوچون ناغیللاری، خصوصیله محبت و قهرمانلیق داستانلارینی مهارتلی ناغیلچیلار پاییز و قیش گئجهلرینده ائولرده تشکیل اولونان ییغینجاقلاردا دانیشیردیلار. یئیجهدن ائولهنن «جئیید»لی خانکیشی رحمتلیک منیم گرردویوم ان مهارتلی و سینهسی دولو اولان ناغیلچی ایدی. گؤزل ایفاده و تالیش لهجهسیله دئدیگی ناغیللارا قولاق آسماقلا دویماق اولموردو.
جولفالی شاگیردیمه جاواب
آ باشووا دؤنوم، آ سنین قادان دگسین بئقئیرت آداملارین اورهه گینین باشینا! بویاقچیلیق کیمی یازیننین دا کوپو اولسایدی، آزی گونده اوچ دفعه سن دئمیشکن تزه یازی قویاردیم. سنین کیمیلرینی ده راضی ساخلایاردیم. کئچی جانینین هاییندا قصاب پی آختاریر. آده من نئچه ایلدیر کی، «سبد کالا» جرگه سینده اوچورا دورموشام.
هله هاراسیدیر! او گون گولگز خالا منه راست گلیب دئییر: آ باشووا دؤنوم گینه سن بیلرسن، منه رایانه چاتیر بس نیه سبد کالا چاتمیر؟
دئدیم آللاها آند اولسون منیم بو جور شئیلردن باشیم چیخمیر.
قاییتدی دئدی کی، وئی!!! باشیما خئیر. دانیشاندا هئچ کیمه آمان وئرمیرسن، بوننان باشین چیخمیر. گؤره سن نه بیلیرسن؟
دئدیم بس فارسی نیه دانیشیرسان؟ هنرین وار سبد کالانین تورکیسین دئنن!
اوجو گولگز خالایا آمان وئرمه دی: یئم سبتی اولار - دئدی!!!
ع.م. آغداشلی
اردبیل ولایتینین جغرافی آدلاری
یئیجه [YEYCƏ](2)
کندین ائتنوقرافیاسی
گئییم: حال حاضیردا بعضی یاشلی قادینلاری چیخماق شرطیله گئییملر معاصر فورمادادیر. بو یازیداکی مقصدیمیز ایسه قدیم دؤوردن 100 ایل بوندان قاباغا کیمینین گئییملریدیر.
کیشیلرین باش گئییمی 50 ایل یوندان قاباغا کیمی اردبیل منطقهسینده استفاده اولونان «تاساکی»، بدن گئییمی «دون» آدلانان کؤینک، «آرخالیق» بئله باغلانان «قورشاق» و لوفهلی شالواردان عبارت ایدی. «آیاققابی» گؤندن حاضیرلانمیش «چاریق» ایدی. قیش مؤوسوملرینده الده توخونموش یون جوراب گئییر و سویوقدان قورونماق اوچون قیچلارینا دیزه کیمی «دولاق» دا ساریییردیلار. بو، خصوصیله دوهچیلر و عمومیتله قیش یولونا چیخانلار اوچون واز کئچیلمز ضروریلیکلردن ایدی. عینی حالدا سون درجه الوئریشلی اولان و دوه یونوندان توخونموش شریف بویون- قولاق و سینهنی سویوقدان ساخلاییردی. کیشی گئییملریندن پاپاق (تاساکی) حاققیندا بیر اینجهلیه اشاره ائتمهییمیز یئرینه دوشردی. اصلینده تاساکی قدیم «ساکلار»ا عاید اولان گئییمدیر. مشهور تاریخچی هئرودوت ساکلاری «شوش پاپاق» آدلاندیریردی. چونکی بو پاپاق کله قند شکلینده ایدی. مسئله بوراسیندادیر کی، او دؤور تورک- آذربایجان دیللرینده «تس» (ts) فونئمی اولدوغونا گؤره ایندیکی ساک سؤزو «تساک» تلفظ اولونوردو. سونرالار بو فونئم آرادان گئتدیکده یا عمومیتله «ت» فونئمی سؤزدن چیخاریلدی و «ساک» تلفظو یاراندی. یاخود دا «ts» آراسینا «a» فونئمی آرتیریماراق «تاساک» تلفظو میدانا گلدی. بونا گؤره ده بو سؤز منسوبلوق «ی» فونئمی قبول ائدهرک اونلارا منسوب پاپاق «تاساکی» آدلاندیریلدی[1].
قادین گئییملری «یایلیق»، «چارغات»، «کالاغایی»، اوزونلوغو توپوغا کیمی اولان «کؤینک»، «جیلیققا»، «یل»، «تومان» یاخود «دیزلیک». قید ائدک کی، قادینلار ان آزی اوچ تومان گئییردیلر. تومانین اوزونلوغو بئلدن توپوغا قدر اولوردو. وارلیلار 7 مئتر پارچادان تومان تیکیردیلر و هر مئتری بیر تاختا آدلانیردی. دئمهلی تومانلار 3 تاختا، 4 تاختا، 5 تاختا، 6 تاختا و 7 تاختا اولوردو. گؤروندویو کیمی تومان ان باهالی گئییم ایدی. تصادفی دئییلدیر کی، تویلاردا بئله بیر ماهنی دا سسلهنیردی:
داملارینین دالی دومان
اگنیمدن تؤکولوب تومان
منه تومان کیم آلاجاق؟
بس قیدیمه کیم قالاجاق؟
توی: شهر محیطیندن فرقلی اولاراق قیزلار و اوغلانلار هامیسی بیر- بیرینی عمللی باشلی تانیییرلار. اوغلانلار بولاق باشیندا، تویلاردا و دیگر ییغینجاقلاردا ایستهدیگی قیزلاری سئچیر، باجیلارینین یاخود گلینلرینین واسیطهسیله قیزا سیفارش گؤندهریردیلر. جاواب مثبت اولدوغو تقدیرده قیزین آتا – آناسینین نئجه دئیرلر آغزینی آراییردیلار. اونلارین دا جاوابی مثبت اولسایدی. ائلچیلیک ائدیردیلر. ائلچیلیکده مثبت جاواب آلماق بعضا اوزون چکیردی. آمما اوعلان طرفی هئچ ده اوسانمیر و «قیز قاپیسی شاه قاپیسیدیر» دئیه جاواب آلانا کیمی گئت گل ائدیردیلر.
مثبت جاواب آلدیقدان سونرا شیرنی ایچیلیردی. قیزین و اوغلانین یاخین آداملاری قیز ائوینه دعوت اولونوردو. شاما سودلو آش وئریلیردی. آشی یئییب چای ایچدیکدن سونرا مجمهعیده شیرنی، بیر کله قند و بیر قند چکیجی گتیریب آغساققالین قاباغینا قویوردولار. آغ ساققال قندی دوغرامالی و هر بیر نلبهکی شیرنییه بیر دوغرام قند قویوب قوناقلارا وئرمهلی ایدی. شیرنی آلان قوناقلار ایسه «آللاه مبارک ائلهسین» دئییردیلر. آغساققال قندی سیندیرماق ایستهدیکده چکیجی چوخ یاواش قنده وورور و «سینمیر ده» دئییردی. بونو او قدر تکرار ائدیردی کی، اوغلان طرفیندن بیر شئی مثلا پول وئریلیردی و نهایت قند سینیردی. بئلهلیکله ده اوغلانلا قیز آداخلانیردی. بو تاریخدن اعتبارا اوغلانلا قیزین گؤروشونه قاداغا قویولوردو و هله دئسن قیز قایناتاسیندان و قایناناسیندان قاچیردی.
شیرنی ایچمکله تویون آراسیندا قوربان بایرامی، نوروز بایرامی، یوخود اوروجلوق بایرامی اولسایدی. آداخلانمیش قیزا اوغلان ائوی «پای» آپاریردی. اوروجلوق بایرامینین پایی حالوا، قوربان بایرامینین پایی قوربانلیق، یاخود ات، نوروز بایرامینین پایی ایسه بیر بوشقاب پلو و کؤینکلیک یا دا تومانلیق پارچا اولوردو. قید ائدک کی، تویدان سونرا بو پایلار عکس استقامتده اولور و قیز ائوی اؤز قیزلارینا پای گؤندهریردی.
اوغلان ائوی توی ائلهمک ایستدیکده قیز ائوینه گنهشیر و بیر ایکی نفر اؤز قوهوملاری ایله عادتا شامدان سونرا قیز ائوینه باشلیق تاپشیرماغا گئدیردیلر. بو مراسیمده قیزغین بحثلردن سونرا باشلیق و کبینین مبلغی معینلشدیریلیردی. ائله بورادا جا قید ائدک کی، باشلیق جئهیز آلماق اوچون وئریلیردی. اصلینده ایستر «شیرنی ایچمه»نین، ایسترسه ده «خینایاخدی»نین خرجینی اوغلان ائوی وئریردی.
اوغلان ائوی تویو باشلاماق اوچون مصلحت وئریردی. مصلحت سحر یئمهییندن عبارت اولوردو. کندین بوتون عائیلهسینین کیشیلری (ائوه بیر نفر) سحر یئمهیینه چاغیریلیردی. البته بیلمک لازیمدیر کی، بوتون دعوتلر «تفلیکچی» واسیطهسیله یئرینه یئتیریلیردی. تفلیکچیلرین یولو قورو اولماسین دئیه اونلارا نهسه بیر شئی وئریردیلر.
تویا بیر ایکی گون قالاندا «چال- چاغیر» باشلانیردی. جاماعات اوغلان ائوینه ییغیشیر چالیب، اوخویور و اویناییردیلار. چال- چاغیر مراسیمیندن آیدین بیر تصور وئرمک اوچون شامان رومانیندان بیر ائپیزودو وئریریک:
… سليدايي گيلين قارادامي آغزينا كيمي دولموشدو. تويا گلنلرين هارادا اوتورماسينا دايير بير قانون ـ قايدا اولماسا دا نئجه دئيرلر هره اؤز يئريني تانيييردي. ائوين اوچده ايكي حصهسيني قادينلار، اوچده بيريني ايسه كيشيلر دولدورموشدو. كيشيلر دئينده يئنييئتمهلر، گنجلر، اوتوز ياشيندان يوخاري اولمايانلار ايدي. قادينلارا گلديكده ايسه يئنييئتمه و گنج قيزلاردان علاوه گلينلر، قاينانالار و حتي ياشي اؤتموش، ساچي آغارميش آروادلار دا تويا گليرديلر.
قادينلارين حصهسينده يوخاري باشدا ناغاراچي، اونون يانيندا آغبيرچكلر، اونلارين آرخاسيندا گلينلر و نهايت گلينلرينه و ياخود آنالارينا سيغينميش ارليك قيزلار اوتوروردو. قيزلار ظاهرا اوتانجاق گؤركم آلسالار دا اويناماغا گلنده اينانيلماز بير جسارت گؤسترير و تاماشاچيلاري حيران ائديرديلر. اونلارين اويناماسي و اوخوماسي اوچون هئچ بير مانعه يوخ ايدي. بعضا يالنيز اؤز گنج قارداشلاريندان چكينيرديلر. قارداشلار دا چوخ نادير حاللاردا باجيلارين اويناماسينا مانع اولوردولار. ناغاراچي بئله قيزلاري اويناماغا چاغيراندا قارداشلارين اعتراضيني كسمك اوچون «گؤروم قارداشينين تويوندا اويناياسان» دئييردي.
گلينلره گلديكده ايسه اونلار اكثر حاللاردا اؤز قاينانالاري ايله گلير وسربستجهسينه داورانيرديلار. ناغاراچي اونلاري اويناماغا چاغيراندا قاينانالاردان اجازه آلماغي اونوتموردو. قاينانالار ايسه بعضا اؤزلرينيمازاماتا قويوردولار:
ـ ياخشي، ياخشي، ساققاليما سوغان دوغرامايين.
ـ ماغول ائي، هئچ زاددا اجازه آلمير، اويناماغا گلنده خانيم اجازهسيز اوينامير.
قادينلار چاليب اويناديقدان سونرا نؤبه كيشيلره يئتيشيردي. آراني قيزيشديرماق اوچون يئنييئتمهلردن باشلاييرديلار. اونلارين بعضيسي دوغرودان دا ياخشي اوخويوردو. بئلهلريني ناغاراچي تشويق ائدهرك «گؤزوو يئييم» دئييردي. آغبيرچكلرين تشويقي ايسه بير قايدا اولاراق «گؤروم سينهنده آغ توك بيتسين بالا» عبارهسي ايدي. سكينهخالانين ايسه اؤزونه مخصوص تشويقي وار ايدي:
ـ ويي سني بئله دول قالاسان.
و اوندان اوچ ـ دؤرد ياش بؤيوك اولان قيزينا اشاره ائدهرك آرتيريردي:
ـ ساچين آغ هؤرر.
او طرفدن خانيمگول ديللهنيردي:
ـ اؤزومه يئزنه اولاجاق، اودئي گول كيمي نوهم وار.
البتته بو كيمي سؤز آتمالار ظاهرده ظارافاتيانا دئييليرديسه ده اصلينده ائولنمهلي گنجلرين دقتيني جلب ائلهمك ايدي. چونكي گنجلر بئله توي ـ دويونلرده ايستهديكلري قيزي سئچيرديلر و قيزلار اويناياندا نئجه دئيرلر اونلارا مشتري گؤزو ايله باخيرديلار. اونلارين اوخودوغو ماهنيلار دا اصل نيتلريني گؤستريردي. داها دوغروسو ناغاراچيدان باشقا هامينين اوخودوغو ماهني اورك سؤزو ايدي. سؤزله دئمگه اوتانان گنجلر اؤز فيكيرلريني ماهني ايله چوخ راحات دئيه بيليرديلر.
يئنييئتمهلردن بير ـ ايكيسي اوخودوقدان سونرا ناغاراني ميرزامانآلدي:
بير ناغارا گتيرين
قويون بير ده چالام من
قونشودا بير قيز سئوميشم
پولوم يوخدو آلام من.
ميرزامانين بختيني ده ائله بو ماهني آچدي. ناغاراچي، اوزونو اونون ايستهديگي قيزين آناسينا توتاراق دئدي:
ـ جاواندي، يازيغين گلسين. نه اولار كي، يوخسول اولاندا.
سكينهخالا اونون سؤزونون داليني توتدو:
ـ مثل وار دئييرلر، ايگيد فر اولدو نئينير دده مالين، بئفر اولدو نئينير دده مالين.
آرخادان باشقا بير سس ائشيديلدي:
ـ ماخلوق آللاهي قويوب گؤزون بندهيه ديكيب.
ناغاراچي مجليسي اله آلماق اوچون اوجا سسله «ناغاراني وئرين شامانا» دئدي. شامان اوخوماق ايستهميردي. سكينهخالا ديللندي:
ـ ائي، دئمه اوخويا بيلميرم آ، اوخوماغيني گؤرموشم، دانا بيلمزسن.
سليم شاماني دومسوكلهيرك «كيم دئيير شامان اوخومور» دئييب ناغاراني آلدي و بير باشي زورلا شامانا وئردي. شامان ناغاراني آليب بير آز اويان ـ بويان ائلهديكدن سونرا بير«آرازباري» گلدي:
دئديم ائي گول همدميم كيمدير
دئدي: بئله بالا همدمين من اوللام، آي ظاليم
………………………………
مجنون اوللام داغي دللم
زري حسرت دولو يانيقلي بير سسله و اينيلتي ايفادهسي ايله ديللندي:
ـ باجون سسووه قوربان.
آرتيق اونون عاشيق اولدوغونو هامي بيلدي. ناغاراچي ايله برابرآلقيشلار ائشيديلدي:
ـ داغووي گؤرمهييم، ايگيد.
ـ اؤلمهيهسن.
ـ قيزلار سنه قوربان.
حاجي تاپديغين قيزي بير باشي غبطه بير باشي لووغاليقلا زري ائشيتسين دئيه ديللندي:
ـ هه، باشيما دؤنسون، گؤر قوربان اولماميشام.
قالان قيزلار ايسه اونون كيمه وورولدوغونو هله بيلميرديلر. اؤزلريني اويانا قويماسالار دا اونون سئوديگي قيز اولماق آرزوسوندا ايديلر.
سليم آرايا دوشموش پيچيلتييا سون قويدو:
ـ باخ بو اولمادي، آچيق دانيشسانا. ديللن گؤرك نه دئييرسن.
باشقالاري دا اصرار ائتديكدن سونرا شامان بير تصنيف اوخودو:
اوجا داغلار، اوجا داغلار باشيندا
بير قيز سئوديم تيرمه شال وار باشيندا
سكينهخالا شامانين سئوديگي قيزي هاميدان تئز تانيدي و ناراحاتليغيني گيزلده بيلمهدي:
ـ هه، باشيما خئيير، رعيت قيزي بونا يارامير.
ناغاراچي هاميدان چوخ ناراحات اولسا دا مجليسه پيچاپيچ دوشوب چال ـ چاغير بازارينين كاساد اولماسيني ايستمزدي. استهزا قاريشيق بير ايفاده ايله دئدي:
ـ دئييرم آخي، الي قوينوندا بوينو چيگنينده، آغانين مطلبي واريميش. ايستمهيهنين گؤزو كور اولسون.
پاخيلليغيندان يانان حاجي تاپديغين قيزي اؤزونو ساخلايا بيلمهدي:
ـ باختهور باشيميزا تيرمه شاللي بير قيز سئويب، نه ده قيزدي، بير گؤزو آلچا درير بير گؤزو هئيوا.
دلاور قيزلاردان بيري اونو جاوابسيز قويمادي:
ـ هامي حاجي تاپديغين قيزي اولار نه؟ نئينك شامان سني آلار.
ـ باشيما دؤنسون اونا گئدن كيمدي؟
شامان اوچونجو ماهنيني اوخوياراق بوتون بو دئدي ـ قودويا سون قويدو:
عابباس دئييب آغلار گوللر گولنده.
نازلي يار سوراغيم، حاليم بيلنده،
مرحمت ائيلهييب بيزه گلنده،
ائله گل، گئت گينن يول اينجيمهسين
بالام اينجيمهسين.
سونام اينجيمهسين.
گولوم اينجيمهسين.
آي يار اينجيمهسين.
بوتون دانيشيقلاري، آتماجالاري ائشيتمهين، محض كيفايتي دوشونن شامان هاواني دهگيشديرهرك داوام ائتديردي:
شئيدا دئير بير درديمي بيلمهدين،
دوست اولوبان بير اوزومه گولمدين.
وعده وئريب، وعدهميزه گلمدين.
نه دانيشدين گزه ـ گزه گلنده؟
كرم كيمي عشق اودونا يانانام،
دوستونا دوست، دوشمنينه يامانام.
من عارفم اشارهدن قانانام.
كلمهني باشلاييب سؤزه گلنده…
(آردی وار)
[1] - گئییملر حاققیندا اطرافلی معلومات اوچون باخ: آذربایجان میللی علملر آکادئمیاسی، آرخئولوگیا و ائتنوقرافیا اینستیتوتو، آذربایجان ائتنوقرافیاسی، ایکینجی جیلد، شرق- غرب نشریاتی، باکی، 2007.
Normal
0
false
false
false
EN-US
X-NONE
AR-SA
ع.م. آغداشلی
اردبیل ولایتینین جغرافی آدلاری
یئیجه [YEYCƏ]
یئکهلینین 2.5 کیلومئتر شیمالیندا یئرلهشن «یئیجه» آشاغیداکی کندلرله همکؤوشن و قونشودور:
جنوب شرقده «یئکهلی»(YEKƏLİ)، شیمال غربده «آرمینیکندی»(ARMİNİKƏNDİ)، شرقده «ساخسیلی/ قیشلاق» (SAXSILI/ QIŞLAQ)، شیمالدا «آلبولاغی» (ALBULAYI).
دؤولت قیدیاتینداکی آدی «ینگجه ملامحمدرضا»دیر. اونون جغرافی خاصهلری آشاغیداکیلاردان عبارتدیر:
اوزونلوق دايرهسي: 48 درجه، 29 دقیقه
ائن دايرهسي: 38 درجه، 21 دقیقه
يوكسكليك: 1500 مئتر
عائله و نفوس: 1385 جی ایل آمارینا اساسا 97 عائله و 255 نفر
تصرفات: مالدارلیق، اکینچیلیک، یوک نقلیاتی (سوروجولوک)
محصوللار: تاخیل (بوغدا، آرپا)، اوت (خاشا، یونجا)، (ترهوز) یئرآلماسی
بيتكي اؤرتويو: یارپیز، بویمادهرن، شاهترهسی، اوهلیک، چؤلبزهرهیی، شووهرن، بوزووشا/ هوویارپاغی (درمان بیتکیلری) – چاخیر تیکانی، گؤزتیکانی، چمن، اوچقولاق، گؤوجهگؤزو، اینکامجهیی، قازآیاغی، سارماشیق، ساریتیکان، کهکیره، آجیمیخ و س. (یابانی بیتکیلر).
چؤل حيوانلاري: تولکو، دووشان، قورد/جاناوار، نادر حاللاردا کیرپی و تیسباغا، زیانوئریجیلردن سیچان، یئرآلماقوردو، قوشلاردان بیلدیرچین، توراغایی، سرچه، سیغیرچین، قارغا، زاغچا، حاجیلئیلک، ساریکؤینک، بیتتیکن، تاتیر، قجهله و س.
ائو حیوانلاری: جامیش، اینک، قویون، تویوق.
کندین یوللاری: بوتون کندلر کیمی یئیجهنین ده ایکی نؤع یوللاری واردیر. بیر نؤعو شهره و دیگر کندلره چیخیش یوللاریدیر: گیلان یولو/ ارشه یولو، آرمینی کند یولو، انزاب یولو، شهر/ بدل یولو، یئکهلی یولو. دیگر بیر نؤعو ایسه کؤوشنآراسی یوللاردیر: چای آراسی یولو، شوراکند یولو، اورتالیق یولو. بونلاردان علاوه یئکهلیدن باشلانان و قاراسویا کیمی داوام ائدن سنی یولو (SÜNNİ YOLU) شیمال جنوب استقامتینده یئیجهنین شرقیندن کئچیر. بو یولدان اساسا آمبارانلیلار استفاده ائتدیگینه گؤره سنی یولو آدلانمیشدیر. قید ائدک کی، قاراسو چایینین اوزهرینه یئیجهلیلر طرفیندن کؤرپو سالینمازدان اول آمبارانلیلار «قوشتپه»سیندن 500 مئتر یوخاریدا قاراسویون سواتیندان کئچیر و چایآراسی یولو واسیطهسیله آرمینی کنده، یئیجهیه، اردبیله و یئکهلیه گئدیردیلر. بونا گؤره ده همین سوآت «سنی سوآتی» (SÜNNİ SUATI) آدلانیردی (ایندی ده آدلانیر).
کندین آرخلاری: ائل آرخی، اوغرو آرخی (2 دنه)، سد آرخی، چای آراسی آرخی، اورتالیق آرخی و ماند آرخی (2 دنه).
کندین ایچمه سویو بالیقلی چایینین ساحیلیندهکی بولاقلاردان تامین اولونوردو. سونرالار ایسه (25 ایل بوندان اول آرتئزین قویودان و سو کمری واسطهسیله تامین اولونور.
اکین سویونا گلدیکده ایسه اوتوز ایل بوندان اول، هله یئرآلتی سولارین مئتر یاریملیقدا اولدوغو، بالیقلی چایینین حتی یادا بئله قورومادیغی زامان همین چایدان بند (سد) واسیطهسیله تامین اولونوردو. ایندی ایسه اطراف کندلرده اولدوغو کیمی آرتئزین قویولاردان تامین اولونور.
کندین کؤوشنلری: شام (تقریبا چای اولان بوتون کندلرده بو نوؤع اکین یئرلری واردیر. بئله کی، چایلار اؤز مجراسینی دگیشرکن داغلاری یویوب گتیردیگی چؤکونتولری قاباقکی مجرالارینا دولدورور و اکینه سون درجه یارارلی مونبیت تورپاقلار عمله گتیریر. بو یئرلر «شام» آدلانیر)، چوبان یئری (بو منطقهده یالنیز بیر یئر عباد اوغلو «چوبان»ین ایمیش. چوبان هله ائولنمهمیش اؤلور و یئری باجیسی گوللوبهییمه چاتیر. اورا چوبان یئری آدلانیر. بو تورپاق ساحهسی بؤیوک و اهمیتلی اولدوغونا گؤره او منطقهنین تورپاقلارینین هامیسی «چوبان یئری» آدلانیر، داها دوغروسو بو آدین احاطه دایرهسی گئنیشلهنیر)، یئکهلی قاباغی، آغداش (قید ائدک کی، بو بؤلگهیه بوش یئره آغداش دئییلمیردی. یئیجه ایله یئکهلی آراسینداکی «سدآرخی»نین یئکهلی تاییندا اوجالیغی 1.5، ائن- اوزونو تقریبا 1 مئتر اولان قارایا چالان داش وار ایدی. بو داش آرتیق یئره باتیب و گؤرسنمیر. بئله بیر قارا داشین آغ داش آدلانماسینین بیرینجی سببی ایکی کؤوشن آراسیندا نشانگاه اولدوغونا گؤره آغ داش، یعنی بللی داش آدلانیر. ائله بوراداجا قید ائدک کی، آذربایجان مدنیتینه نئجه دئیرلر «زیرخاکی»لرین دیوان توتدوغو واختلار (بو، تقریبا 30 ایل بوندان قاباق باشلانمیشدیر) بو داش دا آماندا قالمادی. اونون اطرافینی قازیب داشی یئریندن آشیرمیشدیلار)، شوراکند، یول قیراغی، اهیری، کهلکلی (KƏLƏKLİ)، کورد یوردو، دیله یئر (دیله قدیم تورک دیلینده ائنسیز، اوزون و دوز اولمایان یئره دئییلیردی. بو تورپاق حقیقتا ده همین خصوصیتلره مالیکدیر و احتمال کی، کئچمیشلرده چای یئری اولسون. یئری گلمیشکن آغداش منطقهسینده ده چای یئری واردیر)، قاراسو، قوش تپهسی (بورادا قوش تپهسی آدلی بیر تپه وار ایدی. بورا یقین کی، واختی ایله مشهور تورک تایفالاریندان بیری، «قوش» تایفاسینین یاشاییش یئری اولوب. تپه آرمینی کندینه یاخین اولدوغونا گؤره قوش تایفاسی حاققیندا ایضاحات وئرهجهییک)، چایآراسی.
کندین ائتیمولوگیاسی:
ارتشبد رزم آرانین 1332-جی ایلده چاپ ائتدیردیگی «فرهنگ آبادی های ایران» کتابینا اساسا تام اکثریتی آذربایجاندا اولماقلا ایراندا 45 «یئیجه کندی» واردیر. بو اثرده یئیجه سؤزو ایکی شکیلده قیده آلینمیشدیر: «ینگجه» (42 دنه) و «ینگیجه» (3 دنه). 42 یئیجه کندینین ایگیرمی دوققوزو فرقلندیریجی علامتسیز (ینگجه)، اون اوچو ایسه فرقلندیریجی علامتله قید اولونموشدور(میانادا یئیجه باروانان، خارابا یئیجه، دلیکانلی یئیجهسی، قزوینده آشاغی یئیجه[1]، اردبیلده رضابهیلی، محمدحسن و محمدرضا یئیجهلری، اورمیادا قازی و موتی یئیجهلری، هئرودا قیشلاق یئیجهسی، مرنده کورد و یارامیش یئیجهلری). گؤرونور فرقلندیریجی علامتی اولان کندلر بیر بیرینه یاخیندیرلار و بو علامتلرله بیر- بیریندن فرقلهنیرلر. بوندان علاوه آشاغیداکی کندلرین آدیندا دا «یئنی/ یئنگی» سؤزو واردیر:
شهرضادا «یئنک/ یئنگ آباد»، نیشاپوردا «یئنگ/ یئنگی» و «یئنگی قالا»، بوروجیردده «یئنگی حسین»، بیجاردا، ماراغادا و زنگاندا «یئنگی آباد»، میانادا «یئنگی آباد چای» و «یئنگی آباد داغ»، ماراغادا، بیجاردا و سنندجده «یئنگی آرخ»، تئهراندا «یئنگی امام»، اهرده «یئنگی قیشلاق»، بوجنورددا (ایکی کند)، قوچاندا (QOÇAN) (ایکی کند)، ساوادا، همداندا، درگزده و قزوینده «یئنگی قالا» (قزویندهکی کندین آدی دهییشدیریلهرک قاسیم آباد اولموشدور)، قوچاندا آشاغی و یوخاری یئنگی قالا کندلری، 15 دنه یئنگی کند (دؤردو فرقلندیریجی علامتلرله)، ماراغادا و تبریزده «یئنگی کندی»، قزوینده و ساوادا «یئنگی کهریز»، اراکدا «یئنگی ملک».
گؤروندویو کیمی ایراندا یئنگی توپوحصهسیندن استفاده ائدیلهرک 89 دنه کند آدی یارادیلمیشدیر. معلومدور کی، یئنگی سؤزو یئنی سؤزونون قدیم فورماسیدیر و هله آذربایجان دیلینده صاغیر «ن»نون مؤوجود اولدوغو دؤوره عایددیر. دئمه بو سؤزون ان آزی 800 ایل تاریخی اولمالیدیر. بللی اولدوغونا گؤره تورکلر، او جملهدن آذربایجانلیلار کؤچهری حیاتی سئویردیلر، بونلارین یاشاییش یئری قیشلاق آدلانیردی. یالنیز محاربهده اسیر توتدوقلاری آداملاری اوتوراق حیات سورمهیه مجبور ائدیردیلر. ایلک کندلری ده ائله همین اسیرلر تشکیل ائدیردیلر. زامان کئچدیکجه اوتوراق حیاتین جاذبهلری اونلارین اؤزلرینی ده کندده مسکونلاشماغا جلب ائتدی. باخ بو کندلره «یئنگیجه»، یعنی تزه دوزهلن یاشاییش یئرلری، تزهآباد/ تزه کند آدی وئریلدی. سونرالار تزه/ تازه سؤزونون فارس دیلیندن آلینماسی و کوتلهوی شکیلده استفاده اولونماسی نتیجهسینده «تزهکند» و نهایت تزهآباد (با آد عمومیتله آنتروپو اویکونیملره وئریلیر: فیروزآباد، جعفر آباد و س.) سؤزلری استفاده اولونماغا باشلادی.
لاکین یئیجه ائتیمولوگیاسیندا بیر سوالا جاواب وئریلمهلیدیر. بو کند حاققینداکی تدقیقاتیمیز گؤستریر کی، یئیجه کندینین 300- 350 ایلدن چوخ تاریخی اولمامالیدیر. بس بو سؤزون 800 ایللیک تاریخی ایله کندین 300- 350 ایل تاریخی آراسینداکی ضدیتی نئجه حل ائتمک اولار؟ بیزجه بیر چوخ کندلرین آدیندا اولدوغو کیمی بو کیمی کندلری تشکیل ائدن اهالی آیری و عینی حالدا «یئیجه» آدلی کنددن اجتماعی و طبیعی مجبوریت قارشیسیندا کؤچرکن اؤزلری ایله گتیرمیشلر. بونو دا قید ائدک کی، کندین قبیرستانلیغینین یانیندا تصرفات قازینتیسی آپارارکن تندیر- اوجاق قالینتیلاری آشکار ائدیلمیشدیر. هارادان معلوم، بلکه اصل یئیجه اورایمیش؟
(آردی گلن نؤمرهده)
کندین ائتنوقرافیاسی
[1] - بورادا، لاپ یاخینلیقدا یوخاری و احتمالا اورتا یئیجه ده اولمالیدیر. یا خود دا بورانین اهلیسی هارادانسا «یوخاری یئیجه» آدلی بیر کنددن کؤچوب گلرکن اؤز آتا- بابا یوردلاری اولان کندلرینین آدینی دا اؤزلری ایله گتیرمیشلر.
اردبیل ولایتینین جغرافی آدلاری
ع.م. آغداشلی
گيلاندوو (GILANDOV)
اردبیلدن چیخیب آستارا یولو ایله 5 کیلومئترشرقه دوغرو گئدیب بالیخلینین اوزهرینه سالینمیش مشهور تاریخی کؤرپونو، گیلاندوو کؤرپوسونو کئچدیکدن در حال سونرا گیلاندوو کندینه یئتیشیرسن. بو کند «سالتاوار»(SALTAVAR)، «آغبولاق»(AĞBULAQ)، «قارالار» (QARALAR)، «تزهکند» (TƏCƏKƏND)، «ساخسیلی/ قیشلاق» (SAQSILI)، «یئکهلی» (YEKƏLİ) کندلری ایله قونشودور. دؤولت قیدیاتینداکی آدی «گیلانده»دیر. اونون جغرافی خاصهلری آشاغیداکیلاردان عبارتدیر:
اوزونلوق دايرهسي: 49 درجه، 1 دقیقه
ائن دايرهسي: 37 درجه، 26 دقیقه
يوكسكليك: 1500 مئتر
عائله و نفوس: 1385 جی ایل آمارینا اساسا 241 عائله و 877 نفر
تصرفات: مالدارلیق، اکینچیلیک، یوک نقلیاتی (سوروجولوک)
محصوللار: تاخیل (بوغدا، آرپا)، اوت (خاشا، یونجا)، (ترهوز) یئرآلماسی
بيتكي اؤرتويو: یارپیز، بویمادهرن، شاهترهسی، اوهلیک، چؤلبزهرهیی، شووهرن، بوزووشا/ هوویارپاغی (درمان بیتکیلری) – چاخیر تیکانی، گؤزتیکانی، چمن، اوچقولاق، گؤوجهگؤزو، اینکامجهیی، قازآیاغی، سارماشیق، ساریتیکان، کهکیره، آجیمیخ و س. (یابانی بیتکیلر).
چؤل حيوانلاري: تولکو، دووشان، قورد/جاناوار، نادر حاللاردا کیرپی و تیسباغا، زیانوئریجیلردن سیچان، یئرآلماقوردو، قوشلاردان بیلدیرچین، توراغایی، سرچه، سیغیرچین، قارغا، زاغچا، حاجیلئیلک، ساریکؤینک، بیتتیکن، تاتیر، قجهله و س.
ائو حیوانلاری: جامیش، اینک، قویون، تویوق.
گیلاندوودا 5 تایفا واردیر: حاجی فیضاللهلی، قافارلی، حاجی حسینالی، شاملی و تالیش.
کندین کؤوشنلرینین آدی آشاغیداکیلاردان عبارتدیر:
بویاقلیق، اوچکوز، شاملار، آلتوس یئری (احتمال کی، آلتاوست یئری)، خانکیشی گؤلو، ائللیک چمنی، حاجی فتالی یئری، تپه دالی، دوکان دالی، قوبی (چؤککلیک)، سبزی بولاغی، ساخسیلی یولو، یئکهلی یولو، ساخسیلی قاباغی، اوروس اؤلن، اوچ تیره، شوراکت، یوشانلیق، قوروچای، پوش یولو (پوچت یولو)، ائودیبی، کؤدؤولوک، لئه (leh)، آغ یئر، قیرمیزی کؤرپو، هاشکور (حاجی شوکور) آرخی (قید ائدک کی، یئکهلیلر بو آرخا «پناه آرخی» دئییر)، ماند آرخی (اصلینده ائنیشلیگی چوخ آز اولان، یاخود ائنیشلیگی اولمایان آرخلار ماند آرخی آدلانیر و بیر چوخ کندلرده ده واردیر)، اوللیک گؤلو.
گیلاندوو سؤزونون ائتیمولوگیاسی
بیز بو سؤزون ائتیمولوگیاسی حاققیندا آشاغیداکی قناعته گلمیشیک:
گی/کی/ قی = میفیک تایفا آدی. بو تایفا آدی ایله علاقهدار ایراندا مؤوجود اولان بعضی نمونهلره اشاره ائدیریک:
Xi-Xu-Xa/Qi-Qu-Qa/Gi-Gü-ga/Ki-Ku-Ka
əsli ad
رسمی آد
نؤع
هوندورلوک(متر)
منسوب اولدوغو شهر
ایضاحات
Xi – Dər
خيدر
كند
ساققيز
خی- دار تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Xi – Diz
خيديز
كند
مشهد
خی- دی (ز جمع بیلدیرن منسوبلوق) تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Xi – Kan
خيكان
كند
تهران
خی- قان تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Xi – Qan
خيگان
كند
همدان
خی- قان تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Xi – A
خيه
كند
فريدن
کیچیک خی (آ کیچیلدیجی) تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Qi – Dov
قيدو
كند
محلات
قی- دی(ov یئر ومنطقه بیلدیریر) تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Qi – Tar – A
قيطريه
كند
تهران
قی- تار (یه یئر بیلدیرن عرب شکیلچیسی) تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Qi – Tul
قيطول
كند
زنگان
قی- تو (ل/ ائل منسوبلوق بیلدیریر)تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Gil –an
گيلان
كند
بروجرد
گیل (ان منسوبلوق بیلدیریر) تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Gix/ Gi
گيخ
كند
زاهيدان
گی (خ معین شیوه ایله علاقهدار آرتیرمادیر، درقده ق کیمی) تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Gi – Dar – i
گيداري
كند
خرمشهر
گی- دار (ای منسوبلوق بیلدیرن جمع شکیلچیسی) تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Gi – Dər- ə
گيدرق
كند
اهر
کیچیک گی- دار (ق معین شیوه ایله علاقهدار آرتیرمادیر) تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Gi – Şa
گيشا
كند
بندر عباس
گی- شی (آ کیچیلدیجی) تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Ki - Ov
كياب
كند
قوم
کی (ov یئر و منطقه بیلدیریر) تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Ki – Ar
كيار
كند
شهركرد
کی (ار منسوبلوق بیلدیریر) تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Ki – Tan
كي تان
كند
ساراوان
کی- تی (ان منسوبلوق بیلدیریر) تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Ki – Daş
كيدشت
كند
بيرجند
کی تایفاسینا منسوب داغ (داش داغ دئمکدیر) (ائتنو اورو اویکونیم)
Ki – Sar
كيسار
كند
رشت
کی- سار تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Ki – Şi
كيشي
كند
اصفهان
کی- شی تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Ki – Ki
كي كي
كند
بجنورد
کی- کی تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Kil –an
كيلان
كند
داماواند
کیل (ان منسوبلوق بیلدیریر) تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Ki – Vi/ Bi
كيوي
شهر
هئروو
کی- بی/ وی تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Gi – An
گيان
كند
نهاوند
گی (ان منسوبلوق بیلدیریر) تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Gi – Təpə
گي تپه
كند
اراك
گی تایفاسینا منسوب تپه (ائتنو اورو اویکونیم)
Gi – Ti
گيتي
كند
كيرمان
گی تایفاسینا منسوب داغ (تی داغ دئمکدیر) (ائتنو اورو اویکونیم)
Gi – Can
گيجان
كند
نوشهر
گی- جی (ان منسوبلوق بیلدیریر) تایفاسینا منسوب (ائتنو اویکونیم)
Xi – Zər
خيزر
داغ
2310
اورميا
خی- زر/ خزر تایفاسینا منسوب (ائتنو اورونیم)
Xi – Ar – An
خياران
داغ
1410
كوهدشت
خی- ار/ خیار (ان منسوبلوق بیلدیریر) تایفاسینا منسوب (ائتنو اورونیم)
Xi – Ma
خيمه
داغ
981
منوجان كيرمان
خی- می (آ منسوبلوق بیلدیریر) تایفاسینا منسوب (ائتنو اورونیم)
Xi – Kan – Da
خيكنده
داغ
1777
ممسني
خی- قان – دی تایفاسینا منسوب (ائتنو اورونیم)
Qi – Bal
قيبال
داغ
2143
سولدوز
قی- بال تایفاسینا منسوب (ائتنو اورونیم)
Gi – A – Dağ
گياداغ
داغ
1830
مرند
کیچیک گی (آ کیچیلدیجی) تایفاسینا منسوب داغ (ائتنو اورونیم)
Gi – Dağ
گي داغ
داغ
1971
خدابنده
گی تایفاسینا منسوب داغ (ائتنو اورونیم)
Gi – Qaya
گي قيه
داغ
2210
ابهر
گی تایفاسینا منسوب قایا/ داغ (ائتنو اورونیم)
Gi – Tu
گيتو
داغ
2356
كبودرآهنگ
گی تایفاسینا منسوب داغ (تو داغ دئمکدیر) (ائتنو اورونیم)
Ki – Ti – Dağ
كي تي داغ
داغ
2505
زنگان
کی- تی تایفاسینا منسوب داغ (ائتنو اورونیم)
Ki – Tan
كي تان
داغ
1445
ساراوان
کی- تی (ان منسوبلوق بیلدیریر) تایفاسینا منسوب (ائتنو اورونیم)
Ki – Şi
كيشي
داغ
390
خير
کی- شی تایفاسینا منسوب (ائتنو اورونیم)
Xic
خيج
چاي
شاهرود
خی(ج بیزجه اصلی عرب دیلیندن آلینان و معنا داشیمایان بیر حرفدیر، نموزج، میانج، ساوج و س. کیمی) تایفاسینا منسوب (ائتنو هیدرونیم)
Xi – Ov
خياو
چاي
اهر
خی (ov یئر، منطقه بیلدیریر) تایفاسینا منسوب (ائتنو هیدرونیم)
Gi - Tu
گيتو
چاي
چابهار
گی (تو داغ یاخود چای) تایفاسینا منسوب داغ/ چای (ائتنو هیدرونیم)
Gi – Ti
گيتي
چاي
چابهار
گی (تی داغ) تایفاسینا منسوب داغ (ائتنو اورو هیدرونیم)
Gil –al
گيلال
چاي
ايلام
گیل (آل/ ائل تایفا منسوبلوغو بیلدیریر) تایفاسینا منسوب (ائتنو هیدرونیم)
ایل = ائل، تایفا، فرقلندیریجی علامت کیمی چیخیش ائدیر (مقایسه ائت: می+ائل= میل، دی+ ائل= دیل (گورادیل کندینده).
ان = مجموعه بیلدیرن توپو حصه.
دوو= بو توپو حصه ایکی جور یوزولا بیلر:
1- دو(dü)/ دی(di)، کند معناسیندا (تالیش سؤزودور).
2- دی/دای (di/dai) (تایفا آدی)+ اوو(ov) (اووالیق، یاشاییش یئری). بئله اولدوقدا دئیه بیلهریک کی، اردبیلی تشکیل ائدن مشهور ایکی تایفادان (دایی و بیل تایفالاری) بیری ایله، دایی تایفاسی ایله علاقهداردیر.
بیزجه ایکینجی یوزوم داها منطقیدیر. بئله اولدوقدا ایسه کندین عمومی آدینین معناسی «گیلان» و «دی تایفالاریندان عبارت «گیلاندی» تایفاسینین یاشاییش یئری دئمکدیر. هر حالدا بو کندین آدی جغرافی نومئنسیز بیر ائتنواویکونیمدیر. مکمل آدی «گیلاندوو کندی»دیر. Normal 0 false false false EN-US X-NONE AR-SA /* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:"Table Normal"; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; mso-style-qformat:yes; mso-style-parent:""; mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; mso-para-margin:0cm; mso-para-margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:10.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif";}
یئکه لی (کرکرق)[YEKƏLİ]
اردبیلدن چیخیب آستارا یولو ایله شرقه دوغرو گئدنده، سالتاوارین دوز قارشی طرفینده سول طرفه آیریلان یئکهلی یولو ایله 1 کیلومئتر گئتدیکدن (علی دایی ایستادیونوندان) سونرا یئکهلی کندینه یئتیشیرسن. بو کند «سالتاوار»(SALTAVAR)، «گیلاندوو»(GİLANDOV)، «ساخسیلی/ قیشلاق» ()، «یئیجه» () کندلری ایله قونشودور. دؤولت قیدیاتینداکی آدی «کرکرق»دیر. اونون جغرافی خاصهلری آشاغیداکیلاردان عبارتدیر:
اوزونلوق دايرهسي: 48 درجه، 27 دقیقه
ائن دايرهسي: 38 درجه، 19 دقیقه
يوكسكليك: 1500 مئتر
عائله و نفوس: 1385 جی ایل آمارینا اساسا 308 عائله و 1393 نفر
تصرفات: مالدارلیق، اکینچیلیک، یوک نقلیاتی (سوروجولوک)
محصوللار: تاخیل (بوغدا، آرپا)، اوت (خاشا، یونجا)، (ترهوز) یئرآلماسی
بيتكي اؤرتويو: یارپیز، بویمادهرن، شاهترهسی، اوهلیک، چؤلبزهرهیی، شووهرن، بوزووشا/ هوویارپاغی (درمان بیتکیلری) – چاخیر تیکانی، گؤزتیکانی، چمن، اوچقولاق، گؤوجهگؤزو، اینکامجهیی، قازآیاغی، سارماشیق، ساریتیکان، کهکیره، آجیمیخ و س. (یابانی بیتکیلر).
چؤل حيوانلاري: تولکو، دووشان، قورد/جاناوار، نادر حاللاردا کیرپی و تیسباغا، زیانوئریجیلردن سیچان، یئرآلماقوردو، قوشلاردان بیلدیرچین، توراغایی، سرچه، سیغیرچین، قارغا، زاغچا، حاجیلئیلک، ساریکؤینک، بیتتیکن، تاتیر، قجهله و س.
ائو حیوانلاری: جامیش، اینک، قویون، تویوق.
کندین ائتیمولوگیاسی:
يئكهليلرين دئديگينه گؤره كندين هم ده «كيركيره» آدلانماسی اونا گؤرهدير كي، كيركيره عرب ديلينده «دوه ياتاغي» دئمكدير. بو سؤزون عرب ديلينه هئچ بير دخلي اولماديغيني نظره آلساق، عيني حالدا عرب ديلينين خالق آراسيندا چتين و اؤيرهنيلمز بير ديل كيمي تانينديغينا گؤره آرتيق آذربايجان ديلينده آرخاييكلشميش سؤزلر جرگهسينه داخل اولموش «كركرق» سؤزو عرب سؤزو آدلانديريلیر. اصلينده ايسه كركرق «كر / گر» ائتنونيمينين تكرارلانماسي و «اه» كيچيلديجي علامتين آرتيريلماسي ايله يارانميش، ائتنواويكونيم اولاراق كركر تايفاسينين ياشاديغي يئر معناسيندادير. اونون ائتیمولوگیاسی آشاغیداکی شکیلده اولا بیلر:
کر/گر/قار (کی/گی/قی تایفاسینین ار/آر توپوشکیلچیسی قبول ائدیر) + کر/گر/قار (تکرارلانما) + ه/ آ/ اق/ آق [] (کیچیلدیجی علامت). قید ائدک کی، سالتاوار و قارالارلا قونشو اولان آغبولاق كندينه عايد كؤوشن ساحهلريندن بيري كركرهلر يوردو آدلانير. بو دا نه واختسا كركر/ كركره ائتنوسونون همين بؤلگهده ياشاديغيني گؤستهرير و کرکرهنین تایفا اولدوغونا عیانی ثبوتدور. دئمهلی بو آد ائتنواویکونیمدیر و جوغرافی نومئنسیزدیر. مکمل آدی «یئکهلی/ کرکره کندی»دیر.
كندين اهاليسي، يعني يئكهليلر «شاهسئون»دير و نه واختسا، لاكين چوخ دا اوزاق اولمايان بير زاماندا اصل يوردلاري اولان موغانين «قيزقالاسي»ندان بو يئره كؤچموش و يئرلي اهالي استاتوسو قازانميشدير. اونلارين يايلاغي ساوالانين ان يوكسك يئريندهدير. اؤزلرينين دئديكلرينه گؤره اولكي يالاقلاري گولوستان و توركمنچاي مقاويلهلريندن سونرا اينديكي آذربايجان رئسپوليكاسي اراضيسينده، بيلهسووار شهرينين ياخينليغيندادير. بونا گؤره بئله بير احتمال دا گؤزدن يايينماماليدير كي، يايلاغيني ايتيرن يئكهلي تايفاسينا دؤولت طرفيندن ساوالاندا، بلكه ده باشقا شاهسئون تايفالارينين سئومهديكلري يوكسكليكده يایلاق يئري آيريلميشدير. بونو دا دئمك لازيمدير كي، يئكهليده يايلاغي و اكين يئري اولمايان، نئجه دئيرلر «غريبه» عايلهلرين ده اولماسي اونلارين يئكهليلره يوخ، كركرلره منسوب اولدوغو احتماليني آرتيرير. غریبهلردن بعضیسی اصلینده سومهرینلی اولدوقلارینی و اورادان گلدیکلرینی دئییرلر. دئمك واختي ايله كركرهلرين ضعيفلهمهسي و يئكهليلرين هجومو نتيجهسينده يئرلي تايفانين بؤيوك حصهسينين كؤچوب گئتمهسينه، قالان آز بير حصهسينين ايسه آسيميلاسياسينا گتيريب چيخارميشدير. بونو دا دئمك يئرينه دوشر كي، اردبيل منطقهسينده امين – آمانسيزليغين و قيتليغين باش آليب گئتديگي معين دؤورلرده بعضي كندلرين اهاليسي ياشاييش يئرلريني ترك ائدهرك اؤزلريني مقدراتا تاپشيرميشلار. مثال اوچون آرتيق تپه فورماسيندا قالان «بوغولان» كندينين اهاليسي اردبيله چوخ ياخين اولدوغونا (آرتيق اردبيل بؤيوموش و همين بوغولان تپهسيني ده احاطه ائتميشدير) گؤره بو شهره كؤچمك مجبوريتينده قالميش و همیشهلیک اولاراق اؤز آتا یوردلارینی ترک ائتمیشلر. رسمی قیدیاتدا «بابلان» آدلانان بوغولانلیلارین کند آدلاری بابلان فورماسیندا بیر شکیلچی کیمی اولارین آدلارینا آرتیریلیر. يئكهلي ايله قونشو اولان «موللامحمدرضا يئيجهسي»نين ده بير چوخ عايلهسي همين دؤورلرين بيرينده اردبيله كؤچمك مجبوريتينده فالميش، لاكين آرا ساكيتلشديكدن سونرا دوغما كندلرينه قاييدا بيلميشلر.
بوندان علاوه ایراندا و آذربایجاندا «کرکره» توپوشکیلچیسیندن استفاده اولوناراق 7 کند (خرم آباد، ماراغا، نوشهر، شاهسووار، سویوقبولاق، ماراغا، شاهآباد)، «گرگر» توپوشکیلچیسیندن استفاده اولوناراق 8 کندین آدی عمله گلمیشدیر (مرند، سنندج، تبریز، خرمشهر(3 کند)، بندرعباس، اورمیا).
قارقارلار [qarqar] قدیم قافقاز آلبانیاسینین بیر تایفاسیدیر. 5جی عصره عاید منبعلرده آلبانیادا قارقارلارین آدی، 3جو عصرده ایسه، اونلارین بورادا یاشادیقلاری قید اولونموشدور. آلبان تاریخچیلری م. خورئنلی و موسا کالانقاتلی دا قارقارلارین آلبانیادا یاشامالاری حاققیندا معلومات وئرمیشلر. بو مؤلفلره گؤره همین دوزلر اورتا عصرلرده قارقار دوزو آدلانمیشدیر. یاقوت حموی (13جو عصر) میل دوزونده کارکار آدلی شهرین آدینی چکیر. هله میلاددان 1200 ایل اوله عاید اولان آسوریا میخی یازیلاریندا قدیم آذربایجان اراضیسینده یاشایان خالقلاردان بیرینین آدینین خارخارلار اولدوغو گؤستریلیر. قدیم یونان تاریخچیسی و جغرافیاشناسی استرابونون (میلاددان اول 46، میلاددان سونرا 24 جو ایللر) وئردیگی معلوماتا اساسا خارخارلار (قارقارلار) ایندیکی بئش بارماق داغینین اطرافیندا یاشامیشلار. تاریخدن معلومدور کی، قارقارلار اوتوراق و کؤچهری حیات کئچیرمیشلر. موسا کالانقاتلییا گؤره قارقارلار شیمال – غربی آلبانیا اراضیسینده یاشامیشلار.
قایناقلاردا تورکمن ارساری/ ائرساری تایفا قروپونون بیرینین آدینین قارقار اولماسی دا گؤستریلیر. او دا معلومدور کی، قیپچاقلاردا قارقار آدام آدی مؤوجود ایمیش... دیللرینده بوغاز سسی چوخ اولان قارقارلارین قافقاز تایفالاریندان بیری اولماسی گمان ائدیلیر... قارقار ائتنونیمی ایندیکی فورماسینا قدر اوزون تکامل دؤورو کئچیب. ائتنونیم اؤنجه «قیرقی - ار» فورماسیندا اولموش، سونرا زامان زامان دهییشیکلیگه اوغرایاراق ایندیکی قارقار شکلینه دوشموشدور. بعضی منبعلرده گؤستریلیر کی، قیرقی/کرکی ییرتیجی قوشون تورک تایفالاری ایچهریسینده اونقون onqon (اعتقادی نحله) حساب ائدن قبیلهلر اولوب. ارسارلار (ار ایگید، سار تایفا) خریستیانلیغی قبول ائدندن سونرا قیرغی اونقونونو اونوتمامیشدیر. افسانهوی قدیم یونان شاعیری هومئرین «ایلیاد» اثرینده قارقار سؤزو تورک بویونون آدی کیمی دفعهلرله چکیلیر. همین منبع گؤستریر کی، قارقارلار هله چوخ چوخ اوللر – میلاددان تخمینا مین ایل قاباق یونانیستانا، بالکانلارا کؤچ ائدهرک او یئرین طبیعتینی، محصولدار تورپاقلارینی بهیهنیب، اورادا مسکن سالمیشلار.
تاریخدن معلومدور کی، 3جو «اور» Ur سولالهسی حؤکمدارلارینین توتدوقلاری یاشاییش مسکنلری سیراسیندا «کارخار» یاشاییش منطقهسینین ده آدی وار. قارقارلارین بیر حصهسینین لبنانین قوزئییندهکی اورونت Oront چایی حؤوزهسینده کارکار آدلی یئنی یورد یئری سالمالاری حاققیندا تاریخی منبعلرده معلوماتلار وئریلمیشدیر.
میلاددان اول ایکینجی مین ایللیکده بعضی قارقار بویلاری کیچیک آسیانین غرب و شرقی – غربی اراضیلرینده یاشامیشلار. 3جو سالمازین (Salmaz) 853 - جو ایل یوروشو تاریخه «کارکار دؤیوشو» کیمی ده دوشموشدور. سومئر و آسور منبعلرینه گؤره قارقار تایفالارینین آتا یوردو اورمو حؤوزهسی اولموشسا، سونرالار اونلار تاریخ بویو آوراسیانین مختلف اراضیلرینده گؤرونموشدولر.
بو ائتنیک قروپ حاققیندا 10جو عصر مؤلیفی کونستانتین بوقریانارودنی Boqriyanarodni و 13جو عصر مؤلیفی روبروک Rubruk دا معین معلومات وئرمیشلر. بعضی اورتا عصر مؤلیفلری قارقار ائتنونیمی ایله باغلی منبعلرده خارخار آدلی یاشاییش منطقهلرینین آدلارینی دا چکمیشلر.
قارقارلارین دیل جهتدن تورک دیللی اولمالاری اؤنجه قارقار ائتنونیمی ایله علاقهدار توپونیملرین آرئالینا(گستره) تورک خالقلاری مسکن سالان اراضیلرده راست گلینمهسی ایله ده تصدیق اولونور. خالقیمیزین اسلاما قدرکی تاریخی ایله سیخ علاقهداردیر. 10جو عصره عاید اولان «حدودالعالم» منبعسینده اورتا آسیادا قارقار ایالتینین آدی چکیلیر. قدیم قافقاز آلبانیاسیندا یاشایان قارقار تایفالارینین آدی بعضی ماخذلرده گرگر کیمی قید اولونور. موصول تورکمنلر ایچهریسینده قئرقئری آدلی بوی (تایفا) دا واردیر. بارتولد قارقارلاری قیپچاق سویلو حساب ائدیر.
تانینمیش عالیم، تدقیقاتچی آرخئولوق ر. گؤیوشوف «قاراباغین کئچمیشینه سیاحت» کتابیندا گؤستهریر کی، کوپ قبیر مدنیتینین[i] صاحبلری قارقارلاردیر.
تاریخچی عالیم کامال علییئف قارقارلارین تورک دیللی اولماسینی گؤستهریر. آذربایجانلیلارین ائتنوگئنئزینده قارقارلارین معین رولو اولموشدور.
Normal 0 false false false EN-US X-NONE AR-SA /* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:"Table Normal"; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; mso-style-qformat:yes; mso-style-parent:""; mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; mso-para-margin-top:0cm; mso-para-margin-right:0cm; mso-para-margin-bottom:10.0pt; mso-para-margin-left:0cm; line-height:115%; mso-pagination:widow-orphan; font-size:11.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin;}
Normal
0
false
false
false
EN-US
X-NONE
AR-SA
اردبیل ولایتینین جغرافی آدلاری
قارالارار (قرهلر) [QARALAR]
اردبیلدن چیخیب آستارا یولو ایله شرقه دوغرو گئدنده، سالتاواردان 2 کیلومئتر سونرا ساغ طرفه آیریلان قارلار یولو ایله 1 کیلومئتر گئتدیکدن سونرا قارالار کندینه یئتیشیرسن. بو کند «سالتاوار»(SALTAVAR)، «آغبولاق / قوولوغا»(AĞBULAQ / QOVLUĞA)، «گیلاندوو»(GİLANDOV) کندلری ایله قونشودور. دؤولت قیدیاتینداکی آدی «قرهلر»دیر. اونون جغرافی خاصهلری آشاغیداکیلاردان عبارتدیر:
اوزونلوق دايرهسي: 42 درجه، 20 دقیقه (رزم آرا، فرهنگ آبادیهای ایران، تهران، 1332).
ائن دايرهسي: 38 درجه، 17 دقیقه (رزم آرا، فرهنگ آبادیهای ایران، تهران، 1332).
يوكسكليك: 1500 مئتر
عائله و نفوس: 1375 جی ایل آمارینا اساسا 141 عائله و 792 نفر
تصرفات: مالدارلیق، اکینچیلیک، یوک نقلیاتی (سوروجولوک)
محصوللار: تاخیل (بوغدا، آرپا)، اوت (خاشا، یونجا)، (ترهوز) یئرآلماسی
بيتكي اؤرتويو: یارپیز، بویمادهرن، شاهترهسی، اوهلیک، چؤلبزهرهیی، شووهرن، بوزووشا/ هوویارپاغی (درمان بیتکیلری) – چاخیر تیکانی، گؤزتیکانی، چمن، اوچقولاق، گؤوجهگؤزو، اینکامجهیی، قازآیاغی، سارماشیق، ساریتیکان، کهکیره، آجیمیخ و س. (یابانی بیتکیلر).
چؤل حيوانلاري: تولکو، دووشان، قورد/جاناوار، نادر حاللاردا کیرپی و تیسباغا، زیانوئریجیلردن سیچان، یئرآلماقوردو، قوشلاردان بیلدیرچین، توراغایی، سرچه، سیغیرچین، قارغا، زاغچا، حاجیلئیلک، ساریکؤینک، بیتتیکن، تاتیر، قجهله و س.
ائو حیوانلاری: جامیش، اینک، قویون، تویوق.
بوندان علاوه آذربایجانین دیگر منطقهلرینده «قارا» سؤزو ایله دوزلمیش 340 کند واردیر.
قارالارین ائتیمولوگیاسی (ETİMOLOGİYA) (ریشه شناسی):
قارالار تیپ باخیمیندان اویکونیم(OYKONİM)(یاشاییش منطقهسی)، نؤع باخیمیندان ایسه کنددیر. گؤروندویو کیمی قارالارین آدیندان، اونون کند، قصبه، یاخود شهر اولماسینی معینلشدیرمک اولماز. بو جور آدلارا جغرافی نومئنسیز(COĞRAFİ NOMENSİZ) آدلار دئییلیر. اصلینده ماکروتوپونیملرین(MAKROTOPONİM) هئچ بیرینین جغرافی نومئنی اولمور. چونکی هامی اونون کند یا شهر اولدوغونو بیلیر و توپونیم یارادیجیلیغیندا قناعتچیلیک اصولونا اساسا بونا احتیاج دا اولمور. دئمهلی بو کندین مکمل آدی « قارالار کندی»دیر.
قی: تورک تانریلاریندان بیرینین آدیدیر. سونرا بو میفیک (اساطیر و افسانه) آد همین تانریا تاپینان (پرستش ائدن) تایفایا وئریلیر. بو تایفا بؤیویوب گئنیش اراضیه یاییلدیقدان و باشقا سؤزله بؤلوندوکدن سونرا هر تایفا فرقلندیریجی علامتدن استفاده ائدهرک مستقل تایفا کیمی چیخیش ائدیر. بو فرقلندیریجی علامتلردن «قین/ قان»(مقایسه ائت «سرعین»ین اصلی آدی «سارقین»دهکی «قین» ایله)، «ایر/ ار/ آر» توپوشکیلچیلرینین آدینی چکمک اولار (مقایسه ائت «آلقیر»داکی «قیر» سؤزو ایله). «آر» توپوشکیلچیسینی قبول ائتدیکده ایسه اولور: قی+ آر = قیار/ قار.
قار تایفاسینین بیر تعدادی آیریلاراق مستقل تایفا کیمی چیخیش ائتمک اوچون «آ» کیچیلدیجی فرقلندیریجی علامتینی قبول ائدیر. دئمک «قارا» سؤزونون (قار + آ) بیر معناسی کیچیک قار تایفاسیدیر (مقایسه ائت: نیار و نیارا). ائله بوراداجا قید ائدک کی، «آ» سؤزون اولینده انسان، آدام (مقایسه ائت «آبای» یعنی بهی آدام)، سؤزون اورتاسیندا بیتیشدیریجی رولونو اویناییر (مقایسه ائت کلهسر= کل/کال + ا + سر/ سار)، سؤزون سونوندا کیچیلدیجی علامتدیر.
دئمک قارا سؤزو آشاغیداکی معنالاردا ایشلهنیر:
1- رنگ معناسیندا، 2- شیمال معناسیندا (مقایسه ائت: ماراغا و اهرده «قاراگونئی» [QARAGÜNEY]، 3- بؤیوک، سیخ ... معنالاریندا (مقایسه ائت مرند، گونبذ، اورمیا، ماراغا، ساووج بولاق، هئروو، تئهران و اهرده «قاراآغاج» [QARAAĞAC]، اردبیلده «قاراچاناق» و «قاراقاسیملی»، نیرده «قاراشیران»). 4- تایفا آدی معناسیندا (مقایسه ائت: اردبیلده «قاراحسنلی» ، تبریز، ماراغا و اورمیادا «قاراساققال»، ماراغادا «قاراساقار».
«لار» توپوشکیلچیسینه گلدیکده ایسه قرامئرده جمع بیلدیریرسه، جمع علامتیدیرسه توپونیمشوناسلیقدا منسوبلوق بیلدیریر و تایفا آدینا قوشولور (مقایسه ائت کوللار = کول + لار).
دئمهلی قارالار سؤزونون ائتیمولوگیاسی تام تفرعاتی ایله آشاغیداکی کیمیدیر:
قی + آر (قار) + آ (کیچیلدیگی) + لار (منسیوبلوق).
گؤروندویو کیمی بو آد «ائتنواویکونیم»دیر.
یئنه اؤز کندیمیز یادیما دوشدو
قایغیسیز گونلرین قایغیسیز دویونو
سنینله ایکیمیز یادیما دوشدو
اردبیل ولایتینین جغرافی آدلاری
سالتاوار (سلطان آباد) [SALTAVAR]
اردبیلدن چیخیب آستارا یولو ایله شرقه دوغرو گئدنده، 3 کیلومئترلیک مسافهده یولون ساغ الینده «سالتاوار» آدلی نسبتا بؤیوک بیر کند یئرلهشیر. بو کند «یئکهلی»(YEKƏLİ)، «قارالار»(QARALAR)، «آغبولاق / قوولوغا»(AĞBULAQ / QOVLUĞA)، «بوولان»(BOVLAN / BOĞULAN)، «گیلاندوو»(GİLANDOV) کندلری ایله قونشودور. دؤولت قیدیاتینداکی قوندارما آدی «سلطان آباد»دیر. اونون جغرافی خاصهلری آشاغیداکیلاردان عبارتدیر:
اوزونلوق دايرهسي: 42 درجه، 20 دقیقه
ائن دايرهسي: 38 درجه، 17 دقیقه
يوكسكليك: 1500 مئتر
عائله و نفوس: 1375 جی ایل آمارینا اساسا 368 عائله و 1752 نفر
تصرفات: مالدارلیق، اکینچیلیک، یوک نقلیاتی (سوروجولوک)
محصوللار: تاخیل (بوغدا، آرپا)، اوت (خاشا، یونجا)، (ترهوز) یئرآلماسی
بيتكي اؤرتويو: یارپیز، بویمادهرن، شاهترهسی، اوهلیک، چؤلبزهرهیی، شووهرن، بوزووشا/ هوویارپاغی (درمان بیتکیلری) – چاخیر تیکانی، گؤزتیکانی، چمن، اوچقولاق، گؤوجهگؤزو، اینکامجهیی، قازآیاغی، سارماشیق، ساریتیکان، کهکیره، آجیمیخ و س. (یابانی بیتکیلر).
چؤل حيوانلاري: تولکو، دووشان، قورد/جاناوار، نادر حاللاردا کیرپی و تیسباغا، زیانوئریجیلردن سیچان، یئرآلماقوردو، قوشلاردان بیلدیرچین، توراغایی، سرچه، سیغیرچین، قارغا، زاغچا، حاجیلئیلک، ساریکؤینک، بیتتیکن، تاتیر، قجهله و س.
ائو حیوانلاری: جامیش، اینک، قویون، تویوق.
بوندان علاوه آذربایجانین دیگر منطقهلرینده سالتاوار آدلی 25 کند واردیر.
سالتاوارین ائتیمولوگیاسی: سالتاوار تیپ باخیمیندان اویکونیم(OYKONİM)(یاشاییش منطقهسی)، نؤع باخیمیندان ایسه کنددیر. گؤروندویو کیمی سالتاوارین آدیندان، اونون کند، قصبه، یاخود شهر اولماسینی معینلشدیرمک اولماز. بو جور آدلارا جغرافی نومئنسیز(COĞRAFİ NOMENSİZ) آدلار دئییلیر. اصلینده ماکروتوپونیملرین(MAKROTOPONİM) هئچ بیرینین جغرافی نومئنی اولمور. چونکی هامی اونون کند یا شهر اولدوغونو بیلیر و توپونیم یارادیجیلیغیندا قناعتچیلیک اصولونا اساسا بونا احتیاج دا اولمور. دئمهلی بو کندین مکمل آدی «سالتاوار کندی»دیر. بو آدین اوچ نؤع ائتیمولوگیاسی(ETİMOLOGİYA) (ریشه شناسی) اولا بیلر:
1- بیرینجی نؤع تعیینی سؤز بیرلشمهسی اساسیندا و ایکی وورغو (تکیه) ایله تلفظ اولونان «سال′ تاوار′». بورادا «سال» تعیین (صفت)، «تاوار» ایسه تایفا معناسیندادیر. بیرلشمهنین عمومی معناسی مؤحکم و سارسیلماز تایفا دئمکدیر.
2- یئنه بیرینجی نؤع تعیینی سؤز بیرلشمهسی اساسیندا و ایکی وورغو (تکیه) ایله تلفظ اولونان «سال′ تاوار′». بورادا «سال» تعیین (صفت)، «تاوار» ایسه معین تایفانین آدیدیر. بیرلشمهنین عمومی معناسی مؤحکم و سارسیلماز تاوار تایفاسی دئمکدیر. قید ائدک کی، اردبیلین مشهور محلهلریندن بیرینین آدی «تاوار کوچهسی»دیر و بلدیه طرفیندن تحریف اولاراق «طوی» آدی ایله قیده آلینمیشدیر.
3- ایکی تایفانین بیرلشمهسیندن عبارت و بیر وورغو ایله تلفظ اولونان «سال- تاوار′». قید ائدک کی، «سال/ شال» اوغوز تایفالاریندان بیرینین آدیدیر. بئله اولدوقدا بیرلشمهنین عمومی معناسی سال/ شال و تاوار تابفالارینین بیرلشمهسیندن عمله گلن واحد بیر تایفانین آدیدیر.
سون نتیجه اولاراق سالتاوار کندینین تام معناسی سال- تاوار تایفاسینین یاشاییش یئری دئمکدیر.
|
