اؤنملی بیر وورغولاما
دوستلارین ببر چوخ مندن وبلاگیمدا گئج گئج یازی و مقاله یایینلاماغیمین نهدنین سوروشاراق داها یازماقدان قالمیشام سانیرلار آما قوللوغونوزا دئمهلییم من هر زمان کی کیمی چوخلو یازیلاریم اولور آما ایکی نهدن اوزوندن وبلاگدا چوخ گئج گئج یایینلانیر: ۱- وبلاگدا سادهجه دیل و ادبیات قونولو یازیلاری یایینلاماق قراریندایام آما یازیلاریمین داها چوخو تاریخ و سوسیولوژی قونولاریندا اولور و گئتدیکجه ادبی قونولاردان اوزاقلاشیرام. ۲- یازیلاریمی اؤنجه بیر درگیده یایینلاییب سونرا وبلاگا قویماق قراریندایام آما یازیلاریمی یاینلایابیلهجهییم درگیلر چوخ آزدی. سادهجه زنگانین بایرام و موج بیداری درگیلرینده یازیلاریمی یایینلاماغی مناسب گؤرورم، اونلارداکی آخساقلیغا دوشوب گئج گئج چیخیرلار. بیرده کی اساس آراشدیرما و اوزون مقالهلری هئچ بو ایکی درگیدهده یایینلاماق امکانیم یوخدور! یئنی جدی درگیلرین یولون گؤزلهییریک بلکهده بیزیم عمروموز یئتمهدی و آذربایجاندا جدی و علمی درگیلرین یایینلانماغین گؤرمهدیک هئچ!
نگاهی به کتاب آموزشی زبان تورکی قشقایی اثر آقای کامران فریدونی کشکولی
ابتدائاً خوشوقتم که خوشحالی عمیق قلبی خودم را از این اتفاق مبارک ابراز نمایم که به عنوان یک دانشجو و معلم آذربایجانی، یادداشتی کوتاه برای کتاب یک دوست بسیار عزیز از جامعه همزبانمان در جغرافیایی فرسخها دور از ما مینویسم. خبر نشر اینترنتی این کتاب را نویسنده کتاب لطف نموده با ارسال اس.ام.اس به من خبر دادند. کتاب مورد بحث، کتابی است با عنوان «بایداق؛ قاشقایی تورکجهسینین اؤیرهتیمی اوشاقلارایچین» (بایداق؛ آموزش زبان تورکی قشقایی به کودکان) به کوشش نویسنده و فرهنگی جوان قشقایی؛ آقای کامران فریدونی کشکولی. آقای فریدونی را از نزدیک ندیده و حتی گفتگوی تلفنی هم با ایشان نداشتهام بلکه ارتباطمان محدود به اینترنت و اس.ام.اس بوده است. آشنایی اولیه من با ایشان هم به خاطر نیاز به اطلاعاتی بود که در حین ترجمه کتاب بسیار گراسنگ «ایران تورکلری» (ترکهای ایران) اثر مرحوم رسولزاده از تورکی استانبولی به فارسی[1]، جهت تکمیل اطلاعات بخش قشقاییها داشتم. رسولزاده در این اثر ارزشمند چند مقاله به شرح احوال تورکان قشقایی اختصاص داده که جایگاهی رفیع در تاریخ تورکشناسی و قشقاییشناسی دارند. حین ترجمه این بخشها لازم دانستم نام همه ایلات و طوایف قشقایی را در ذیل کتاب بیاورم و بهترین و آسانترین راه را پرسش از یکی از محققین قشقایی دانسته و با مراجعه به سایت قشقاییشناسی با آقای فریدونی مرتبط شدم و ایشان لطف نموده سیاهه کاملی از ایلات و طوایف قشقایی را برایم فرستادند و به کتاب الصاق نمودم و پس از آن نیز ارتباط ما گاهبهگاه از طریق اینترنت و پیام کوتاه تا به امروز ادامه یافته است و در حالی که گمان میبردم ایشان مردی میانسال باشند، اولین بار عکسشان را در نسخه الکترونیکی کتاب مذکور («بایداق؛ قاشقای تورکجهسینین اؤیرهتیمی اوشاقلارایچین» (بایداق؛ آموزش ترکی قشقایی به کودکان) دیدم و با ملاحظه جوانی ایشان از آنچه در گمان من بود، خوشحالیام افزونتر شد از اینکه جوانانی پرهمت از میان جامعه شریف قشقایی برآمدهاند که خادم فرهنگ ملت خویشاند نه دیگران.
به هر حال با مطالعه کتاب ایشان بر خود لازم دانستم تا یادداشتی جهت قدردانی از این همت فرهنگی ایشان نوشته و احساسات قلبی خودم را ابراز نموده و اعلام نمایم که سرنوشت و فرهنگ همزبانان قشقاییمان برای ما از اهم مهمات است.
کتاب مذکور در نه صفحه با طرح جلد و صفحات رنگی و مصور تدوین شده و از نظر ترکیب رنگ نیز به سبب استفاده از رنگهای شاد، مناسب کودکان است اما متاسفانه نویسنده اظهار نفرمودهاند که دقیقاً برای کدام مقطع سنی نوشته شده است؟ مقدمه کتاب نوشتهای متوسط است اما به نظر بنده مناسب این کتاب نیست چون بیش از موضوع کتاب و کوشش برای عرضه اطلاعات بیشتر درباره کتاب، به مسائل دیگر آن هم به صورتی بسیار جسته- گریخته پرداخته است و امیدوارم آقای فریدونی به خصوص به سبب اظهار قصدشان مبنی بر انتشار رسمی کتاب، مقدمهای مناسبتر برای کتاب بنویسند که بیشتر به موضوع زبان تورکی و لهجه قشقایی این زبان و موضوع کتاب بپردازد. همچنین بسیار مناسبت دارد که مؤلف توضیحی درباره روش و متد کتاب و اینکه آیا این متد ابداع خودشان است یا از روشهای موجود در زمینه کتاب کودکان استفاده فرمودهاند، ارائه بفرمایند. مطلب دیگری که جای آن کاملاً خالی است، ارائه توضیح جامع و کامل درباره الفبای به کار رفته در کتاب است. آیا این الفبا برای اولین بار توسط ایشان ارائه و پیشنهاد شده است یا قبلاً ابداع شده و به کار رفته است؟ اگر جواب مثبت است توسط چه کسانی و از چه زمانی؟ و نیز در کدام آثار به کار رفته است؟ چون هم اینک مهمترین و مهمترین مسئله در مورد الفبای زبان تورکی در جغرافیای تورکان ایران، مسئله اورتوگرافی و طرز نوشتار است. الفبایی که ایشان در جدول صفحه دوم کتاب آوردهاند 35 حرف دارد و در واقع سه حرف بیشتر از الفبای تورکی آذربایجانی و هفت حرف بیشتر از الفبای تورکی استانبولی دارد. من تنها به مسئله تشابه و تفاوت الفبای مندرج در کتاب مذکور با الفبای تورکی آذربایجانی پرداخته و بحث مقایسه آن با الفبای تورکی استانبولی را به فرصتی دیگر وامیگذارم. این مقایسه و بررسی را از آن جهت لازم و ضروری میدانم که ایجاد حداکثر همگرایی و هماهنگی بین تورکان ساکن جغرافیای ایران از هر نظر به خصوص در زمینه زبان نوشتار و رسمالخط را از اهم مهمات میدانم و نیز چون الفبای لاتین مرسوم در آذربایجان شمالی در آذربایجان ایران نیز به عنوان الفبای رسمی به رسمیت شناخته شده و الفبای عربی رسمی نیز از سوی دانشمندان و زبانشناسان ما طی جلسات مکرر اورتوگرافی برای زبان تورکی آذربایجانی در ایران تصویب شده و هم اکنون در تمامی نشریات و توسط تورکینویسان ما با اندکی اختلافات مورد استفاده است، این الفباهای مصوب و مرسوم (هم الفبای لاتین و هم الفبای عرب) را الگویی موجود و مناسب برای همه تورکان ساکن جغرافیای ایران از خراسان گرفته تا شیراز و لرستان میدانم و این الگو را نه از روی تعصب آذربایجانی بلکه از آن جهت برای همه تورکان ایران پیشنهاد مینمایم که دیری است که رسمیت یافته و مجری است و اشکالات آن به حداقل رسیده و در واقع الگو و نقشه راهی حاضر و آماده برای همه تورکان ایران است و اگر همه آنها به ویژه عزیزان قشقایی نیز در تنظیم الفبا(چه الفبای عرب چه الفبای لاتین) برای تورکی قشقایی، از این الگوی موجود مناسب استفاده فرمایند، علاوه بر تسهیل کار خود مهمترین و بزرگترین گام در جهت ایجاد حداکثر همسانی، هماهنگی و وحدت بین تمامی تورکان ایران را برخواهند داشت، زیرا همریشه و همزبان بودن ما واقعیتی است بدیهی و غیرقابل انکار و ما فرزندان از هم به دور افتاده یک ملت، اگر در این حرکت عظیم بازگشت به خویشتن، نهایت کوشش جهت نزدیکی و همسانی هر چه بیشتر در عین حفظ تفاوتهای فرهنگی ارزشمند به عنوان میراث فرهنگی متنوع را به خرج دهیم، ره صد ساله را در مدتی اندک پیموده و آینده را از آن خود خواهیم نمود.
در 35 حرف الفبای مندرج در جدول مذکور[2]، حروفی با عناوینِ «ای» نازک بسته، «اوو» و «نگ» (نون غنه)، حروفی هستند که در تورکی آذربایجانی وجود ندارند. البته «نگ» (نون غنه) تا زمانهای اخیر در تورکی آذربایجانی وجود داشت و نوشته میشد ولی هم اکنون شامل قانون حذف تلطیف زبان و گذشت زمان شده و دیگر وجود نداشته و «گ» آن در «ن» مستهلک شده و تنها به شکل «ن» نوشته میشود (به عنوان مثال در گذشته به شکل: علینینگ آتاسی نوشته میشد اما هم اکنون به شکل: علینین آتاسی نوشته میشود). برای این سه حرف مذکور، در الفبای لاتین موجود در جدول مذکور نیز شکل نوشتاری مخصوص پیشنهاد شده که چون بنده نمیدانم در صفحهکلید کامپیوتر توسط کدام کلید در تنظیمات کدام زبان این حروف را میتوان تایپ کرد، جهت مشاهده شکل لاتین این حروف، خواننده محترم را به جدول موجود در کتاب آقای فریدونی ارجاع میدهم و از ایشان خواهش میکنم در ضمن توضیحاتی که انشالله درباره این الفبا به این کتاب علاوه خواهند نمود، در این باره اطلاعات کافی ارائه بفرمایند.
در ردیف ششم جدولِ حروفِ مذکور، حرف فتحه (اَ، ـــَــ) آورده شده و شکل لاتین آن در مقابلش به این شکل (E-e)، در ردیف هفتم نیز کسره (اِ، ـــِـــ) و شکل لاتین آن نیز در مقابلش به این شکل E-e با یک سرکش در سمت راستشان (باز به سبب عدم اطلاع از چگونگی تایپ آن خواننده محترم را به جدول مذکور ارجاع میدهم) آورده شده. اما بنده - اگر حمل بر جسارت نشود- پیشنهاد میکنم حرکات کسره و فتحه را همانند الفبای تورکی آذربایجانی به ترتیب به این شکل بنویسند: ائـ، ئــ: E-e و اَ، ـــَــ : Ə-ə زیرا علاوه بر راحتی تایپ کسره و فتحه به این شکل در صفحه کلید، همانگونه که سی حرف این جدول عین الفبای تورکی آذربایجانی است، این دو حرکه (فتحه و کسره) نیز در تورکی قشقایی عیناً به شکل موجود در تورکی آذربایجانی نوشته شده و اختلاف نوشتاری این دو لهجه مهم از زبان تورکی تنها به سه حرفی محدود خواهد شد که در تورکی قشقایی وجود داشته و در تورکی آذربایجانی وجود ندارد (حروف «ای» نازک بسته، «اوو» و «نگ»).
همچنین در این جدول در مقابل حرف S-s فقط «س»، در مقابل حرف T-t فقط «ت» و در مقابل حرف Z-z فقط «ز» آورده شده در حالی که طبق اصول اورتوگرافی باید در مقابل S-s «ص» و «ث»، در مقابل T-t «ط» و در مقابل Z-z «ض» و «ظ» نیز نوشته شوند تا تکلیف معادلسازی بین الفبای لاتین و الفبای عرب در زبان املای زبان تورکی، دقیقاً مشخص و معین شده و از بروز احتمالی بلاتکلیفی و اختلال یادگیری برای آموزشپذیران جلوگیری شود.
در بخش آموزش مصور کلمات، علاوه بر درج تصاویری مانند چشم، مسواک و...، املای کلمات نیز در زیر آنها البته فقط به الفبای لاتین نوشته شده. این بخش برای نوآموزان بسیار جالب خواهد بود زیرا آموزش مصور کلمات از بهترین و جذابترین روشهای آموزش املا برای کودکان است اما به نظر میرسد دو کاستی مهم در این بخش وجود دارد. یکی اینکه اگر این کلمات طبق ترتیب الفبایی موجود در جدول تنظیم شود، بسیار بهتر خواهد بود دیگر اینکه اگر در زیر هر تصویر علاوه بر املای لاتین، املای الفبای عربی کلمات نیز نوشته شود، آموزشپذیر علاوه بر یادگیری املای حروف به الفبای لاتین، املای آنها به الفبای عربی را نیز یاد خواهند گرفت، زیرا در شرایط فعلی، تعلیم و تعلم خواندن و نوشتن زبان تورکی به الفبای عربی اهمیتی برابر و حتی شاید بیشتر از تعلیم و تعلم آن به الفبای لاتین دارد.
جای دارد یادآور شوم که از مشاهده تصاویر موجود در کتاب لذت بسیار بردم زیرا این تصاویر ریشه در فرهنگ و هویت تورکان قشقایی دارد و آقای فریدونی برای کودکان معصوم و مظلوم قشقایی که همانند ما همیشه از لذت مشاهده تصاویر مورد علاقه محیط زندگی کودکانه خود در کتب رسمی مدرسه محروم بوده و هستند، تحفه بسیار شادیآوری حاضر نمودهاند. همچنین با مطالعه این کتاب بیش از پیش به قرابت، نزدیکی، همریشگی و حتی همسانی فرهنگ و زبان تورکی آذربایجانی با زبان و فرهنگ تورکی قشقایی پی بردم و از این قرابت و همسانی احساس خوشوقتیای وصف ناپذیر نمودم و بیتردید اگر عزیزان قشقایی هر چه بیشتر پی به این همسانی و همریشگی با آذربایجان و آذربایجانیها ببرند، خود را در قلب مناطق غیر همزبان خودشان یعنی هموطنان فارسزبان تنها و غریب احساس نخواهند کرد.
در پایان با تقدیم دوباره احساسات قلبی خودم به تمامی عزیزان و همزبانان قشقایی به ویژه اهل قلم و فرهنگپژوهان خودشناس قشقایی از جمله دوست عزیزم آقای فریدونی، تبریکات صمیمانه خود را به خاطر وجود چنین غرور ملی و علاقه به فرهنگ و زبان ملی در روح و قلبشان به ایشان تقدیم میدارم و امیدوارم به توفیقات روزافزون در راستای حفظ و اعتلای زبان و فرهنگ تورکی قشقایی دست یابند زیرا حفظ و پرورش فرهنگ خودی و تلاش برای ایجاد جامعهای نوین بر اساس موجودیت ملی خود را از بزرگترین توفیقات برای انسان معاصر میدانم.
[1] - بیش از یک سال است که ترجمه این کتاب به فارسی را با یاری آقای عیوض بیات به پایان آوردهایم اما متاسفانه بنا به دلایلی هنوز موفق به نشر آن نشدهایم.
[2] - جهت مشاهده این جدول به فایل پی.دی.اف کتاب موجود در سایت: www.tqbd.org مراجعه فرمائید.
اتاقی دور از آوردگاه پرستیز تاریخ برای یادداشتهای ادبی.