در پاسخ به سوال فوق به موارد ذيل اشاره مي نمايم:
۱- «كثير بن نمر» گويد: «در نماز جمعه شركت كرده بودم و مستمعخطبههاي حضرت امام علي (ع) بودم. در اين هنگام مردي آمد وشعار خوارج را سر داد كه «لا حكم الا الله». سپس يكي ديگر ازخوارج از جاي ديگر مسجد برخاست (با هماهنگي ميخواستند در نمازجمعه مولي اخلال ايجاد كنند) حضرت به آنها فرمود:بنشينيد! بله حكمي جز حكم خدا نيست ولكن اين جملهاي است كه ازآن اراده باطل داريد (حكم يعني قانون، قانوني بهتر از قانونخدا نيست ولكن خوارج آن را به معناي حاكم ميگرفتند) من هممنتظر حكم خدا در مورد شما هستم؛ سپس فرمود:«الا ان لكم عندي ثلاث خلال ما كنتم معنا؛ آگاه باشيد تا با ماهستيد (نه بر ما و مخالف مسلحانه) شما را از سه حق ممنوعنخواهم كرد: «ان نمنعكم مساجد الله ان يذكر فيها اسمه و لانمنعكم فيئا ما كانت ايديكم معنا و لا نقاتلكم حتي تقاتلوا؛ 1- شما را از حضور در مسجد براي ياد خدا ممنوع نخواهيم كرد 2- حقوقتان را مادامي كه با ما هستيد قطع نخواهيم ساخت 3- تا وقتي كه دستبه سلاح نشديد با شما نخواهيم جنگيد. ثم اخذ في خطبته... سپس حضرت خطبه خود را ادامه داد .
۲- در سخني ديگر آمده است كه حضرت فرمود: «ان سكتوا تركناهم و ان تكلموا حاججناهم و ان افسدواقاتلناهم اگر سكوت كنند، آنان را به حال خودشان واخواهيم گذاشت و اگرحاضر به گفت و گو باشند با آنها گفت و گو و محاجه خواهيم كردو اگر افساد كنند با آنان خواهيم جنگيد.»
۳- مواردي بودند كه حضرت در مقابل برخي سخنان از برخي افراد واكنشهاي تند كلامي نشان داده اند و به عبارتي با افشاگري در مقابل آنان با آنان برخورد تندي نموده اند. دو نمونه قابل ذكر است:
1- روزي آنحضرت بالاي منبر صحبت ميكرد، اشعث بن قيس گفت يا امير المؤمنين اين گفتار بر عليه شماست نه بر له شما، حضرت بر وي فرياد كشيد و فرمود:
مَا يُدْرِيكَ مَا عَلَيَّ مِمَّا لِي عَلَيْكَ لَعْنَةُ اَللَّهِ وَ لَعْنَةُ اَللاَّعِنِينَ حَائِكٌ اِبْنُ حَائِكٍ مُنَافِقٌ اِبْنُ كَافِرٍ وَ اَللَّهِ لَقَدْ أَسَرَكَ اَلْكُفْرُ مَرَّةً وَ اَلْإِسْلاَمُ أُخْرَى فَمَا فَدَاكَ مِنْ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا مَالُكَ وَ لاَ حَسَبُكَ وَ إِنَّ اِمْرَأً دَلَّ عَلَى قَوْمِهِ اَلسَّيْفَ وَ سَاقَ إِلَيْهِمُ اَلْحَتْفَ لَحَرِيٌّ أَنْ يَمْقُتَهُ اَلْأَقْرَبُ وَ لاَ يَأْمَنَهُ اَلْأَبْعَدُ قال السيد الشريف يريد ع أنه أسر في الكفر مرة و في الإسلام مرة و أما قوله ع دل على قومه السيف فأراد به حديثا كان للأشعث مع خالد بن الوليد باليمامة غر فيه قومه و مكر بهم حتى أوقع بهم خالد و كان قومه بعد ذلك يسمونه عرف النار و هو اسم للغادر عندهم(نهج البلاغه، خطبه 19)
تو چه دانى ، كه چه چيز به سود من است و چه چيز به زيان من . لعنت خدا بر تو باد و لعنت لعنتكنندگان . اى كه خود و پدرت همواره دروغى چند به هم مىبافتهايد . اى منافق فرزند كافر . به خدا سوگند ، كه يك بار در زمان كافريت به اسارت افتادهاى و يك بار در زمان مسلمانيت ، و در هر بار نه توانگريت تو را از بند اسارت رهانيد و نه جاه و منزلتت . مردى كه شمشيرهاى كين را بر قوم خود رهنمون شود و مرگ را بر سر آنان راند ، سزاوار است ، كه خويشاوندانش دشمن دارند و بيگانگان از شر او ايمن ننشينند .
2-حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام به برج بن مُسهر طائي، آن هنگام كه او صدا به «لا حكم إلّا لله» بلند كرد، چنين گفت:
اُسْكُتْ! قَبَّحَك الله يا أثرم! فوالله! لقد ظهر الحقُّ فَكنتَ فيه ضَئيلاً شَخْصُك خفيّاً صوتُك، حتّي إذا نَعَرَ الباطلُ نَجَمْتَ نجومَ القرن الماعز(همان، خطبه 184)
اي كسي كه ـ در خرد، به قدري زشتي كه گوييا ـ دندانهاي پيشت افتاده است، خاموش شو!! خدا تو را زشت گرداند! به خدا سوگند! تو، وقتي كه حق به ميدان آمد و ظاهر شد، شخصي فرومايه و ضعيف بودي و صدايت پنهان بود، همين كه باطل ـ سر بركشيد و ـ فرياد كرد، مانند شاخ بز، آشكار شدي.
در اين صحنه، حضرت، به جاي پرداختن به پاسخ بي حاصل به او، تنها با كلماتي درشت و تحقيرآميز و كوبنده، او را كه توطئه گري از گروه خوارج بود، بر جاي خود نشاند.همچنين علاوه بر چنين برخوردهاي كلامي، علي(ع) برخي و از آن جمله خوارج را از دم تيغ گذراندند كه شرح آن در تاريخ موجود است.حال اين سوال پيش مي آيد كه آن گفتارها از آزادي و نيز سيره عملي حضرت كه مرحوم شهيد مطهري ذكر كردند چگونه با اين برخوردهاي تند كلامي و يا مقابله نظامي قابل جمع است؟
چانچه در روايت كثير بن نمر اشاره شد حضرت در اقدامات خوارج در خصوص برهم زدن مجالس سخنراني علي(ع) و... فرمودند:
"ان نمنعكم مساجد الله ان يذكر فيها اسمه و لانمنعكم فيئا ما كانت ايديكم معنا و لا نقاتلكم حتي تقاتلوا"
1- شما را از حضور در مسجد براي ياد خدا ممنوع نخواهيم كرد
2- حقوقتان را مادامي كه با ما هستيد قطع نخواهيم ساخت
3- تا وقتي كه دستبه سلاح نشديد با شما نخواهيم جنگيد.
باز اشاره شد كه حضرت در جاي ديگري فرمودند:
«ان سكتوا تركناهم و ان تكلموا حاججناهم و ان افسدواقاتلناهم"
اگر سكوت كنند، آنان را به حال خودشان واخواهيم گذاشت و اگرحاضر به گفت و گو باشند با آنها گفت و گو و محاجه خواهيم كردو اگر افساد كنند با آنان خواهيم جنگيد.
از اين دوجمله و از سيره عملي (ع) برمي آيد كه حد آزادي بيان، "توطئه"، "مقاتله" و "افساد" است.و در ازاء هركدام از اينها چنانچه مشخص است محدوديتي خاص اعمال مي گردد. حضرت در جمله اولي به خوارج مي فرمايند مادامي كه دستتان در دست ما باشد حقوقتان را از بيت المال قطع نمي كنيم.اين سطحي از برخورد است.به عبارتي اگر مسجل بشود كه دست شما در دست بيگانه است حقوقتان را از بيت المال قطع مي كنيم چراكه حق نداريد با استفاده از امكانات حكومتي به دشمن خدمت نماييد.اما در سطح ديگر تاكيد مي كنند چنانچه به مرحله عمل برسد يعني اينكه بجنگند يا فساد ايجاد كنند با آنها مقاتله مي كنند.مقاتله به معناي جنگيدن معناي روشني دارد.اما افساد در لغت به معناي تباه کردن و از بين بردن آمده است. اين معنا را ميتوان در کتب لغت ديد، بهگونهاي که همگي آنها همين معنا را براي افساد آوردهاند. اما گاه افساد را مقابل اصلاح ميدانند و بعضي هم «خروجالشيء عنالاعتدال» (خارج شدن از حد اعتدال) را فساد ميدانند که در اين صورت، کسي که بخواهد امري را از حد اعتدال خارج کند مفسد است. مثلاً بر هم زننده نظم و اعتدال جامعه را ميتوان مفسد دانست، چنانکه در فقه راهزنان مفسد فيالارض دانسته شدهاند. در هيچ يک از کتب فقهي بحثي مستقل تحت عنوان افساد فيالارض انجام نشده است و فقط بعضي از فقها يا مفسران اسلامي، چه شيعه و چه سني، جرمهاي خاصي را عنوان افساد فيالارض مطرح کرده و مجازات مرگ را براي آن در نظر گرفتهاند. مثلاً از جمله مواردي که افساد تلقي شده،تعارض به نواميس مردم، تخريب اماکن عمومي از قبيل مساجد، و بيمارستانها، آتش زدن خانههاي مردم، زورگيري و... است. به عبارتي با وقوع چنين مواردي حكومت مي بايد با آنها برخورد نمايد. در اين بخش مناسب است جمع بندي از آنچه گفته شد ارائه شود.
1- لزوم تحقق آزادي سياسي اجتماعي
2- فراهم كردن زمينه هاي تحقق آزادي از قبيل رفع تندخويي و خشونت در برخورد و كلام
3- تحمل و سعه صدر حاكمان در مقابل سخنان و رفتارهاي ناآگاهانه و ناسنجيده
4- اقدام به تبيين و پاسخگويي مهربانانه به مخاطبان و عذرخواهي در صورت لزوم
5- برخورد كلامي افشاگرانه با افراد منافق(عمدتا سران نفاق اند) كه در قالب چهره حق، التهاب ايجاد مي نمايند.
6- ايجاد محدوديت در برخورداري از برخي از حقوق كه از طرف دولت ارائه مي شود نسبت به افرادي كه دستشان در دست دشمنان مي باشد.
7- برخورد قهري با منتقدين در صورتي كه دست به مقاتله و افساد بزنند.
حال بر اساس آنچه گفته شد چه باید کرد؟
۱- حوادث روز عاشورا و قبل از آن نشان داد كه گروهي در جبهه معارض وارد شده اند و آشكارا به افساد و مقاتله روي اورده اند و از حد بيان و گفتگو و شعارهاي تند و ساختار شكنانه رد شده اند. نظام ، شعار هاي ساختار شكنانه شان هر چند داغ بر روي سينه مي نهد را بر اساس منطق علوي تحمل كرد و صرفا به برپايي راهپيمايي از سوي مردم در محكوميت آن بسنده شد و جز خشونت حداقلي در مقابل نه شعارهايشان بلكه اقدامات تخريبي شان صورت نگرفت.اما اينك سخن از اين ها فراتر رفته و آنان اشكارا به افساد و مقاتله روي اورده اند.
۲- در چنين شرايطي نبايد دست و دل مسولين بلرزد و بايد باز بر اساس منطق علوي با قاطعيت تمام و بي اغماض و البته بر مدار حق با آنان برخورد نمایند و اين برخورد بر اساس قانون، طيفي از مجازاتها از حبس گرفته تا اعدام را مي تواند شامل شود.
۳- اميرالمومنين تلاش بسياري كرد تا خوارج را در دوران فتنه بر حقيقت آشنا سازد اما علي رغم تلاشهايش گروهي كماكان در جبهه مقابل ماندند و دست به افساد و مقاتله زدند و علي(ع)در چنين شرايطي بی هیچ تردیدی و البته با ناراحتی و افسوس آنقدر از آنهایی که در میدان مبارزه مانده بودند کشت كه جز ده نفری از آنها باقی نماند.سياست درست سمحه و سهله اي كه نظام در برخورد با معترضين پيش گرفت بر اين اساس بوده و هست كه حقيقت بر افراد مختلف روشن شود و البته بسياري نيز امروز با درايت و فهم، راه خود را از ساختار شكنان جدا كرده اند اما اينك كه كدر از صاف تا حدود زيادي روشن شده ديگر جاي اغماض نيست .هرچند كه مساله نبايد بدينجا مي رسيد و هيچكس از دلسوزان آن را خوش نمي دارد.
۳- در اين مسير از سخن هيچ ياوه گويي نترسند كه تا بوده اينان در هر شرايطي اسلام عزيز و جمهوري اسلامي را به باد انتقاد گرفته اند.که امام راحل بارها فرمودند:
"ما نمي خواهيم در خارج از كشور وجاهت پيدا كنيم، ما مي خواهيم به امر خدا عمل كنيم"
۴- ماه حرام هم مجوزی به دست نمی دهد که در آن با معارضین برخورد ننمود. "الشهر الحرام بالشهر الحرام و الحرمات قصاص فمن اعتدي عليكم فاعتدوا عليه بمثل ما اعتدي عليكم". ماه هاي حرام را در مقابل ماه هاي حرام قرار دهيد اگر حرمت آن را نگاه نداشته با شما قتال كنند شما نيز قتال كنيد؛ پس هر كه به جور و ستمكاري به شما دست درازي كند او را به مقاومت درآوريد به قدر ستمي كه به شما رسيده است (بقره، 194).
۵- البته لازم به ذكر است كه اساسا هيچ مطلوب نيست كه مردم معتقد و مظلوم كه در همه صحنه ها در دفاع از اين كشور و نظام ايستاده اند خود راسا در اين قضيه وارد شوند كه بلاشك وظيفه نيروهاي حافظ امنيت و قوه قضائيه است و همگان بايد بر اين امر تاكيد نماييم و از آنان مطالبه كنيم و هركس كه تعللي كرد بايد خواستار برخورد با وي باشيم اما اگر خداي ناكرده مسئولين ذي ربط تعلل كردند با حفظ اين تعلل در يادهامان، خود مردم راسا اقدام خواهند نمود. چرا كه اساسا مردم وظيفه دارند از جمهوري اسلامي به عنوان مهمترين ميراث امام و شهدا پاسداري نمايند كه همه عزت و حركت به سمت تحقق اهداف اسلامي در سايه تحقق حكومت اسلامي است.همه مطمئن باشند كه مردم چنانچه وقتش برسد تحمل نخواهند كرد اما من براي برخي از مسئولين متاسفم كه به جاي آنكه وظيفه خود را در اين زمينه انجام دهند با پررويي تمام، كار را به مردم حواله مي دهند!
۶- نخبگانی که در این وقايع، سخن نگفته اند یا آشکارا از معارضین و مفسدین حمایت کرده اند که هیچ!.اما آنان که حرفی زده اند که زده باشند تا اگر روزی لازم شد در توجیه خود بگویند که که بله ما آنچه می باید گفتیم و به وظیفه مان عمل کردیم و يا دو پهلو چيزي گفته اند كه قلب همه را داشته باشند بدانند که این فتنه نیز تمام می شود چرا که نظام ما از این فتنه ها و بلکه بالاتر از آن بسیار دیده است اما بدبخت آنها که برای همیشه در محضر خدا و ملت شهید داده، روسياه خواهند بود.
آمريكا از انگليس بدتر، انگليس از آمريكا بدتر، شوروى از هر دو بدتر، همه از هم بدتر و همه از هم پليدترند، ليكن امروز سر و كار ما با امريكاست.رئيس جمهور امريكا...اين معنا را بداند كه امروز در پيش ملت ما از منفورترين افراد بشر است كه چنين ظلمى به ملت اسلامى كرده است...امروز تمام گرفتارى ما از امريكاست، تمام گرفتارى ما از اسرائيل است، اسرائيل هم از امريكاست...
«باید دولت جمهوری اسلامی تمامی سعی و توان خود را در اداره هرچه بهتر مردم بنماید ولی این بدان معنی نیست که آنها را از اهداف عظیم انقلاب که ایجاد حکومت جهانی اسلام است منصرف کند ... چه کسی است که نداند مردم عزیز ما در سختی هستند و گرانی و کمبود بر طبقه مستضعف فشار میآورد ولی هیچکس هم نیست که نداند پشت کردن به فرهنگ دول دنیای امروز و پایهریزی فرهنگی جدید بر مبنای اسلام در جهان و برخورد قاطع اسلامی با آمریکا و شوروی، فشار و سختی و گرسنگی و شهادت را به دنبال خواهد دارد و مردم ما این راه را انتخاب کردهاند و بهای آن را هم خواهند پرداخت و بر این امر هم افتخار میکنند». صحيفه امام ج21، ص327 - 2/1/68