Jalisco
.svg)
Jalisco[1] ye ún de los trenta y un estaos que, xunto cola Ciudá de Méxicu, formen los Estaos Xuníos Mexicanos. La so capital y ciudá más poblada ye Guadalajara. Ta allugáu na rexón oeste del país, llindando al norte con Nayarit, Durango, Zacatecas y Aguascalientes, al nordeste con San Luis Potosí, al este con Guanajuato, al sur con Michoacán y Colima, y al oeste col océanu Pacíficu. Con 7 844 830 habs. en 2015 ye'l tercer estáu más pobláu —por detrás d'Estáu de Méxicu y Veracruz— y con 78 599 km², el séptimu más estensu, por detrás de Chihuahua, Sonora, Coahuila, Durango, Oaxaca y Tamaulipas. Fundóse'l 16 de xunu de 1823.
Ye parte de la macro rexón del Bajío Occidente o Centro Occidente de Méxicu.[2][3][4][5][6][7][8][8][9] Ye la tierra de los charros, jaripeos, mariachi, tequila y munches de les tradiciones culturales que nel mundu acomuñar colo "carauterísticamente mexicanu". El clima nel estáu va de templáu subhúmedo a semiseco templáu, destacando'l semicálido subhúmedo con agües pel branu.[10]
Ye la cuarta entidá federativa más poblada de Méxicu; y ún de los estaos más desenvueltos nel país tocantes a actividaes económiques, comerciales y culturales. En ciertes partes de la capital y de dellos conceyos, el nivel de vida ye comparable a países desenvueltos. Pero, al igual que nel restu de Méxicu, nun ye representativu de tolos conceyos.
Estremar en 125 conceyos. La so capital ye Guadalajara, que la so zona metropolitana ta compuesta polos conceyos de Guadalajara, Zapopan, Tlaquepaque, Tonalá, Tlajomulco, El Saltu, Ixtlahuacán de los Marmiellos y Juanacatlán, faciendo d'ésta la segunda aglomeración urbana más grande de Méxicu, dempués de la capital. Otres llocalidaes importantes son Puerto Vallarta, San Juan de los Lagos, Tepatitlán de Morelos, Lagos de Moreno, Ameca, Ocotlán, La Barca, La Güerta, Arandas, Autlán de Navarro, Ciudá Guzmán, Chapala, Zapotlanejo.
Toponimia
[editar | editar la fonte]El nome de Jalisco provién del amiestu de tres pallabres del náhuatl: xal-, que significa arena, īx-, cara o superficie, y la desinencia de llugar -co. Significa, d'esta miente, "Na superficie d'arena" o "Nel arenal". Mientres dellos sieglos, hasta alredor de 1836, Jalisco escribióse "Xalisco", con X inicial por cuenta de que yera la lletra utilizada pa reproducir el soníu correspondiente a la J hasta qu'esta última lletra incorporar al alfabetu llatín. Amás, en náhuatl la lletra X reflexaba'l fonema ʃ n'AFI, o bien el fonema "sh" inglés.
Historia
[editar | editar la fonte]Dómina precolombina
[editar | editar la fonte]
Na rexón esistió presencia humana dende hai 15,000 años aproximadamente según indicar restos humanos, ente ellos fragmentos de cranios, y diversidá de muertes d'animales, xunto con otros testimonios d'oxetos manufacturados, afayaos alredor de les llagunes de Zacoalco y Chapala, qu'entós taben xuníes ente sigo. Pudiéronse alcontrar puntes de flecha, raspadores de cuernu de venado, aguyes, punzones, xiblatos, anzuelos y colgantes de güesu o caniles, percutores de güesu de caballu, ya inclusive una vértebra de ballena con dos golpes producíos pol filu d'un preséu toscu, que foi alcontrada a fines del sieglu XIX en Zacoalco de Torres.
En 618 d. C. fúndase'l Reinu de Jalisco polos tolteques. El so orixe y desenvolvimientu allúgase nel horizonte clásicu y nel posclásico. Polo que se conoz anguaño, el señoríu de Jalisco foi ún de los más importantes na rexón, con rellaciones comerciales que s'estendieron escontra los pueblos del centru de Mesoamérica colos que realizaben intercambios de productos agrícoles, lo mesmo que de artículos necesarios na vida diaria y d'ornatu.
El señoríu de Jalisco entendió poblaciones alcontraes nel occidente escontra la Badea de Banderes. Nesta rexón alcontráronse importantes restos arqueolóxicos que demuestren el nivel alcanzáu. Ente les sos poblaciones principales taben Tepique, Atemba, Pochotitán, Tecuitazco, Xalcocotán, Zacualpán, Xaltemba, Mazatán. El centru d'esti señoríu alcontrar nes faldes del cuetu del Coatepec, elevación qu'algama los 1.560 metros d'altitú sobre'l nivel mar y qu'apodera tol valle de Matatipac, nel actual conceyu de Jalisco.
Entá, con ello, tamién esistieron más señoríos en tierres jaliscienses a les que se suman los sayultecas, los tecuexes que teníen habitaos les zones de Xallostotitlán, Tzapotlán, Tecpatitlán, Tecomatlán, Ayahualicán, Teocaltitlán, Mexticacán, Acatic y Tonallan que taben en constantes enfrentamientos colos sos vecinos como'l señoríu de Teocaltiche, poblaos por Huachichiles y Caxcanes. Mentanto, tamién destacaron los señoríos de Colima y Autlán nel sur del estáu; según la Tradición Teuchitlán en tierres de Ameca, Tequila, Etzatlán y Teuchitlán onde s'alluguen les pirámides circulares de Guachimontones. Y en el centru del estáu nes tierres de Guadalajara y Tonalá esistieron les Coques, una tribu bien rellacionada colos Tecuexes tepatitlenses y qu'hai midida de que se realizaron cambeos comerciales con estos pobladores, surde'l xentiliciu de "tapatio" pa los habitantes de Guadalajara, qu'esi nome yera dau al trueque que los habitantes precolombinos de Tepatitlán daben a los Coques. Toes estes tribus menores pero igualmente resaltantes, fueron influyíes por Tolteques, Chichimecas, Estilu Mezcala, Estilu Chupicuaro, Estilu Nayarit y Estilu Baltes de Tiro.
Conquista española
[editar | editar la fonte]Tres la conquista de Tenochtitlán per parte de los españoles, el restu del territoriu nacional y parte de lo que güei son los Estaos Xuníos d'América pasaron a formar parte del Imperiu Español. Por cuenta de la baxa densidá de población, el territoriu de la Nueva Galicia nun causó problemes pa ser conquistáu; sicasí, en Michoacán, los españoles tuvieron qu'enfrentase a los indíxenes qu'ufiertaron fuerte resistencia al invasor.
Una vegada sometíos los tarascos, no que güei ye l'Estáu de Michoacán, dos razones primordiales fixeron que los españoles siguieren incursionando en direición al poniente. Per un sitiu, la busca d'un puertu fayadizu pa establecer un estelleru y zarpar d'ende en busca de les mariñes asiátiques; por otru, alcontrar los xacimientos qu'abastecieren a los tarascos de metales preciosos.
Asina, a fines de 1522, Cristóbal de Olid enfusó pola sierra de Mazamitla hasta llegar a lo que güei ye Tamazula. Llueu tornó a Tzintzuntzan, l'antigua capital purépecha que sirvía de base d'operaciones, dexando a un primu de Hernán Cortés, llamáu Hernando de Saavedra, al cargu de les mines del área esplorada.
Por instrucciones de Hernando, Gonzalo de Sandoval fundó una villa d'españoles ente Tecomán y el mar, a la que-y dio'l nome de Colima el 25 de xunetu de 1523, colo que s'estableció otra plataforma p'apoderar la rexón. De resultes, mientres el mes d'agostu de 1524,