Aspartam

Aspartam
Aspartam
Ümumi
Kimyəvi formulu	C14H18N2O5
Təsnifatı
CAS-da qeyd. nöm.	22839-47-0
PubChem	134601, 6992066
EINECS-də qeyd. nöm.	245-261-3
SMILES	COC(=O)C(CC1=CC=CC=C1)NC(=O)C(CC(=O)O)N;
InChI	InChI=1S/C14H18N2O5/c1-21-14(20)11(7-9-5-3-2-4-6-9)16-13(19)10(15)8-12(17)18/h2-6,10-11H,7-8,15H2,1H3,(H,16,19)(H,17,18)/t10-,11-/m0/s1 IAOZJIPTCAWIRG-QWRGUYRKSA-N;
E nömrəsi	E951
ChEBI	2877, 195544
ChemSpider	118630
	Məlumatlar normal şərait (25 °C, 100 kPa) üçün verilmişdir.

Aspartam — qida və içkilərdə şəkər əvəzedicisi kimi istifadə olunan süni şirinləşdiricidir. Kimyəvi baxımdan L-aspartil-L-fenilalanin metil efiri olub, asparagin turşusu və fenilalanindən əmələ gələn dipeptid törəməsidir.^[1]

Aspartam saxarozadan təxminən 180–200 dəfə şirin hesab olunur. Buna görə az miqdarda istifadə edildikdə qida məhsullarına şirin dad verir və məhsulun enerji dəyərinə nisbətən az təsir göstərir.^[2] Avropa İttifaqında qida əlavəsi kimi E951 kodu ilə qeyd olunur.

Tarixi

Aspartam 1965-ci ildə ABŞ kimyaçısı Ceyms M. Şlatter tərəfindən təsadüfən kəşf edilmişdir. Şlatter bu maddəni əvvəlcə qastrin hormonu ilə bağlı tədqiqatlar zamanı sintez etmiş, sonradan onun güclü şirin dada malik olduğu müəyyən edilmişdir.^[3] Maddə sonralar müxtəlif ölkələrdə qida əlavəsi kimi qiymətləndirilmiş və istifadəsinə icazə verilmişdir.

Kimyəvi xüsusiyyətləri

Aspartamın molekul formulu C₁₄H₁₈N₂O₅-dir. O, metil ester quruluşuna malik dipeptiddir və həzm zamanı əsasən asparagin turşusu, fenilalanin və metanola parçalanır.^[4] Bu parçalanma məhsulları adi qidaların tərkibində də rast gəlinən maddələrdir.

İstifadəsi

Aspartam əsasən azkalorili və şəkərsiz məhsullarda istifadə olunur. Ona qazlı içkilərdə, saqqızlarda, desertlərdə, süfrə şirinləşdiricilərində, bəzi süd məhsullarında və dərman preparatlarında rast gəlinir.^[1] Yüksək temperaturda sabitliyi məhdud olduğuna görə bişirmə və uzunmüddətli istilik emalı tələb edən məhsullarda istifadəsi məhduddur.

Sağlamlıq və təhlükəsizlik

Aspartamın təhlükəsizliyi uzun müddət ərzində toksikoloji, epidemioloji və qida təhlükəsizliyi tədqiqatlarında qiymətləndirilmişdir. Avropa Qida Təhlükəsizliyi Təşkilatının 2013-cü il qiymətləndirməsində aspartam üçün qəbul edilə bilən gündəlik qəbul miqdarı 40 mq/kq bədən çəkisi olaraq göstərilmişdir.^[4] ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası isə öz qiymətləndirmələrində fərqli gündəlik qəbul həddi tətbiq edir.

2023-cü ildə Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi aspartamı insanlar üçün mümkün kanserogen maddələr siyahısında 2B qrupuna daxil etmişdir. Bu təsnifat məhdud elmi sübutlara əsaslanır və maddənin adi qida istifadəsində yaratdığı riskin ayrıca qiymətləndirilməsi ilə eyni anlayış deyil.^[5]

Fenilketonuriya

Fenilketonuriya xəstələri fenilalanini normal şəkildə parçalaya bilmədikləri üçün aspartam qəbulunu məhdudlaşdırmalıdırlar. Aspartam həzm zamanı fenilalaninə parçalandığından, bu maddəni ehtiva edən məhsulların üzərində fenilalaninlə bağlı xəbərdarlıq verilir.^[2]

İstinadlar

1 2 Magnuson, Bernadene A.; Burdock, George A.; Doull, John; Kroes, Robert M.; Marsh, Gary M.; Pariza, Michael W.; Spencer, Philip S.; Waddell, William J.; Walker, Richard; Williams, Gary M. "Aspartame: A safety evaluation based on current use levels, regulations, and toxicological and epidemiological studies". Critical Reviews in Toxicology (ingilis). 37 (8). 2007: 629–727. doi:10.1080/10408440701516184.
1 2 Butchko, Harriett H.; Stargel, Walter W.; Comer, Catherine P.; Mayhew, David A.; Benninger, Christine; Blackburn, George L.; de Sonneville, Leo M. J.; Geha, Raif S.; Hertelendy, Zoltan; Koestner, Alfred; Leon, Arthur S.; Liepa, Gundars U.; McMartin, Kenneth E.; Mendenhall, Charles L.; Munro, Ian C.; Novotny, Edward J.; Renwick, Andrew G.; Schiffman, Susan S.; Schomer, Donald L.; Shaywitz, Bennett A.; Spiers, Paul A.; Tephly, Thomas R.; Thomas, John A.; Trefz, Friedrich K. "Aspartame: Review of safety". Regulatory Toxicology and Pharmacology (ingilis). 35 (2). 2002: S1–S93. doi:10.1006/rtph.2002.1542.
↑ Mazur, Robert H. Discovery of Aspartame // Stegink, Lewis D.; Filer, L. J. (redaktorlar ). Aspartame: Physiology and Biochemistry (ingilis). New York: Marcel Dekker. 1984. 3–9. ISBN 978-0-8247-7194-2.
1 2 EFSA Panel on Food Additives and Nutrient Sources added to Food. "Scientific Opinion on the re-evaluation of aspartame (E 951) as a food additive". EFSA Journal (ingilis). 11 (12). 2013: 3496. doi:10.2903/j.efsa.2013.3496.
↑ Riboli, Elio; Beland, Frederick A.; Lachenmeier, Dirk W.; Marques, Maria M. S. D.; Phillips, David H.; Schernhammer, Eva. "Carcinogenicity of aspartame, methyleugenol, and isoeugenol". The Lancet Oncology (ingilis). 24 (8). 2023: 848–850. doi:10.1016/S1470-2045(23)00341-8.

[Magnuson2007-1] 1 2 Magnuson, Bernadene A.; Burdock, George A.; Doull, John; Kroes, Robert M.; Marsh, Gary M.; Pariza, Michael W.; Spencer, Philip S.; Waddell, William J.; Walker, Richard; Williams, Gary M. "Aspartame: A safety evaluation based on current use levels, regulations, and toxicological and epidemiological studies". Critical Reviews in Toxicology (ingilis). 37 (8). 2007: 629–727. doi:10.1080/10408440701516184.

[Butchko2002-2] 1 2 Butchko, Harriett H.; Stargel, Walter W.; Comer, Catherine P.; Mayhew, David A.; Benninger, Christine; Blackburn, George L.; de Sonneville, Leo M. J.; Geha, Raif S.; Hertelendy, Zoltan; Koestner, Alfred; Leon, Arthur S.; Liepa, Gundars U.; McMartin, Kenneth E.; Mendenhall, Charles L.; Munro, Ian C.; Novotny, Edward J.; Renwick, Andrew G.; Schiffman, Susan S.; Schomer, Donald L.; Shaywitz, Bennett A.; Spiers, Paul A.; Tephly, Thomas R.; Thomas, John A.; Trefz, Friedrich K. "Aspartame: Review of safety". Regulatory Toxicology and Pharmacology (ingilis). 35 (2). 2002: S1–S93. doi:10.1006/rtph.2002.1542.

[Mazur1984-3] Mazur, Robert H. Discovery of Aspartame // Stegink, Lewis D.; Filer, L. J. (redaktorlar ). Aspartame: Physiology and Biochemistry (ingilis). New York: Marcel Dekker. 1984. 3–9. ISBN 978-0-8247-7194-2.

[EFSA2013-4] 1 2 EFSA Panel on Food Additives and Nutrient Sources added to Food. "Scientific Opinion on the re-evaluation of aspartame (E 951) as a food additive". EFSA Journal (ingilis). 11 (12). 2013: 3496. doi:10.2903/j.efsa.2013.3496.

[IARC2023-5] Riboli, Elio; Beland, Frederick A.; Lachenmeier, Dirk W.; Marques, Maria M. S. D.; Phillips, David H.; Schernhammer, Eva. "Carcinogenicity of aspartame, methyleugenol, and isoeugenol". The Lancet Oncology (ingilis). 24 (8). 2023: 848–850. doi:10.1016/S1470-2045(23)00341-8.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]