Məzmuna keç

Falset

Vikipediya, azad ensiklopediya

Falset səsin bir az yuxarısındakı tezlik diapazonunu tutan və onunla təxminən bir oktava üst-üstə düşən vokal səsdir. Səs tellərinin bağlayıcı kənarlarının titrəməsi ilə tamamilə və ya qismən əmələ gəlir. Oxuma kontekstində tez-tez istifadə edilən falset, həm kişi, həm də qadın cinslərinin fonasiyasının xarakteristikasıdır və dörd əsas vokallarından biridir.

Falset terminindən ən çox oxuma kontekstində müğənninin normal və ya modal səsin (M1) vokal diapazonundan kənar notları oxumasına imkan verən vokal fonasiya növünə istinad etmək üçün istifadə olunur. Falset registrinin və ya M2-nin tipik tonu adətən xarakterik nəfəsli [1][2] və nisbətən obertonlardan azad fleytaya bənzər səsə malikdir [3][4] və bu da həm dinamik variasiya, həm də ton keyfiyyəti baxımından modal həmkarından daha məhduddur.[5] Bununla belə, Uilyam Vennard qeyd edir ki, təlim keçməmiş insanların əksəriyyəti falsetdan istifadə edərkən nisbətən nəfəsli səslənə bilsələr də, daha nadir hallarda daha güclü falset səs inkişaf etdirmiş şəxslər var.[6]

Anatomik proses

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Modal səs və ya modal registr və falset registri əsasən səs tellərinin hərəkətinə görə fərqlənir. Normal səsin əmələ gəlməsi bütün səs telinin titrəməsini əhatə edir. Falset əmələ gəlməsi bədənini nisbətən rahat buraxarkən yalnız səs qıvrımlarının bağlayıcı kənarlarını titrəməsi sayəsində olur.[7] Modal səsdən falsettoya keçid hər bir səs telinin əsas bədəni və ya qalxan-çalovabənzər əzələsi rahatlaşdıqda və çalovabənzər qığırdaq səs bağlarını uzatmasına imkan verdikdə baş verir. Modal registrdə səs qıvrımlarının (stroboskopla baxıldıqda) hər titrəmə zamanı bir-biri ilə tamamilə təmasda olduğu və aralarındakı boşluğu, çox qısa müddətə olsa da, tamamilə bağladığı görülür. Bu bağlanma, çıxan havanı kəsir. Bu bağlanma nəticəsində nəfəs borusundakı hava təzyiqi artdıqda, qıvrımlar partlayır, çalovabənzər qığırdaq səs çıxıntıları isə yapışqan vəziyyətdə qalır. Bu, qıvrımlar və bəzi hava çıxıntıları arasında oval boşluq yaranır və traxeyadakı təzyiqi azaldır. Bu hərəkətin ritmik təkrarlanması notu yaradır.

Vokal qatı, sxem
Qlottal dövr, falsetto

Lakin falsetda səs qıvrımlarının partladığı müşahidə olunur və təlim keçməmiş falset müğənnilərində iki qıvrımın kənarları arasında ortada daimi oval dəlik qalır və registr aktiv olduğu müddətcə (müğənni səsdən istifadə edərək oxuyur) müəyyən həcmdə hava fasiləsiz olaraq oradan çıxır. Lakin bacarıqlı kontratenorlarda səs qıvrımlarının selikli qişası hər vibrasiya dövrü ərzində bir-biri ilə tamamilə təmasda olur. Oval dəliyin uzunluğu və ya ölçüsü və ya qıvrımlar arasındakı məsafə dəyişə bilər, lakin xaricə itələnən hava təzyiqi artdıqca onun daha da böyüdüyü məlumdur.

Qıvrımlar elastik və yağlı toxumadan ibarətdir. Qıvrımlar səthində qırtlaq və selikli qişa ilə örtülür və bu qişa aşağıda daha dərindən qalxan-çalovabənzər əzələnin ən daxili lifləri tərəfindən gücünü alır. Falsettoda, ucqar membran kənarları (yəni, qıvrımlar arasındakı boşluğun ortasından ən uzaqda yerləşən kənarlar) titrəyən yeganə hissələr kimi görünür. Tiroaritenoid əzələsinin ən daxili hissəsinə uyğun kütlə hərəkətsiz qalır. Bəzi müğənnilər modal registrdən falsetto registrinə keçdikdə əzələ rahatlığı hissi keçirirlər.[8]

Qadın falseti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Hər iki cins falset reyestrində fonasiya edə bilir. 1950-ci və 1960-cı illərdə alimlər tərəfindən aparılan tədqiqatlardan əvvəl yalnız kişilərin falset yarada biləcəyi fikri mövcud idi. Qadın falsettosunun daha gec tanınmasının səbəbi kişilərin falsetto reyestrində fonasiyası modal və falsetto reyestrləri arasında qadın səslərinə nisbətən tembr və dinamik səviyyədə daha çox dəyişik olmasıdır. Bu, qismən səs qıvrımlarının uzunluğu və kütləsindəki fərqlə və tezlik diapazonlarındakı fərqlə əlaqədardır. Bununla belə, qırtlaq fəaliyyətinin kino və video tədqiqatları qadınların falset yarada biləcəyini sübut edir və bir neçə aparıcı nitq patoloqu və vokal pedaqoqu tərəfindən aparılan elektromioqrafiya tədqiqatlar bunu əlavə təsdiq edir.

Elmi dəlillər qadınların falset reyestrinə malik olduğunu sübut etsə də, qadın falseti məsələsi pedaqoqlar arasında mübahisələrə səbəb olub. Bu mübahisə elmi sayılmır və qadın falsettosunun mövcudluğuna qarşı arqumentlər mövcud fizioloji dəlillərlə uzlaşmır. Marqaret Qrin və Uilyam Vennard kimi vokal pedaqoqları 1950-ci illərdə mövcud elmi tədqiqatları tez bir zamanda mənimsədilər və qadın falsetinin bioloji prosesi haqqında film çəkməyə çalışdılar. Onlar tədqiqatlarına qadın müğənniləri öyrətmək üçün pedaqoji metodları daxil etməyə başladılar.[9] Digərləri bu ideyanı qəbul etməkdən imtina etdilər və elmi dəlillər qadın falsettosunun mövcudluğunu sübut etdikdən uzun müddət sonra da bəzi vokal müəllimləri arasında qadın falsettosu anlayışına qarşı çıxan fikirlər davam etdi.[5] Məşhur opera müğənnisi və səs müəllimi Riçard Miller 1997-ci ildə nəşr olunmuş "Milli Oxuma Məktəbləri: İngilis, Fransız, Alman və İtalyan" əsərində qeyd etmişdir ki, Alman vokal müəllimləri məktəbi qadın falseti ideyasını pedaqoji təcrübəyə əsasən qəbul etsə də, fransız və ingilis məktəbləri daxilində bölünmə və İtaliya vokal məktəbində qadın falseti ideyasının tamamilə rədd edilməsi mövcuddur.[10] Miller 2004-cü ildə nəşr olunmuş "Müğənnilər üçün həllər: İfaçılar və Müəllimlər üçün Alətlər" kitabında demişdir: "Qadın falsetindən danışmaq məntiqsizdir, çünki qadın səsi mezza vokalından və ya vokal kökündən fərqli olan yuxarı diapazonda bir tembr yarada bilmir".

Musiqi tarixi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Qərb musiqisində falset səsinin istifadəsi çox qədimdir. Terminologiyadakı qeyri-müəyyənliklər səbəbindən onun mənşəyini izləmək çətindir. Ehtimal ki, 13-cü əsr yazıçıları sinə, boğaz və baş registrlərini ( pectoris, guttoris, capitis ) fərqləndirərkən, sonradan falset adlandırılacaq səsi ifadə etmək üçün capitis sözündən istifadə etmişlər.[11] 16-cı əsrə qədər falset termini İtaliyada geniş yayılmışdı. Həkim Giovanni Kamillo Maffei 1562-ci ildə yazdığı "Discorso della voce e del modo d'apparare di cantar di garganta" kitabında bas müğənnisinin soprano diapazonunda oxuduğu zaman səsin "falsetto" adlandırıldığını izah etmişdir. GB Mançininin 1774-cü ildə yazdığı "Pensieri e riflessioni" adlı kitabında falsetto "voce di testa" ("baş səsi" kimi tərcümə olunur) ilə eyniləşdirilir.[11]

Falset registri kişi kontratenorlar tərəfindən alt və bəzən soprano diapazonunda oxumaq üçün istifadə olunur və bu şəkildə kişilər tərəfindən qadınların xorlarda oxumasından əvvəl tətbiq edilirdi. Falset bu gün erkən musiqi mütəxəssisləri tərəfindən bəzən və Britaniya kafedral xorlarında müntəzəm olaraq alt xəttini oxuyan kişilər tərəfindən istifadə olunur.

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Joseph C. Stemple; Leslie E. Glaze; Bernice K. Gerdeman. Clinical Voice Pathology: Theory and Management. Singular. 2000. səh. 359.
  2. ↑ Gillyanne Kayes. Singing and the Actor. Psychology Press. 2000. səh. 156.
  3. ↑ Shirlee Emmons; Constance Chase. Prescriptions for Choral Excellence. Oxford University Press. 2006. ISBN 9780198040231.
  4. ↑ Van Ambrose Christy. Expressive Singing. W. C. Brown. 1975. səh. 95.
  5. 1 2 McKinney, James. The Diagnosis and Correction of Vocal Faults. Genovex Music Group. 1994. ISBN 978-1565939400.
  6. ↑ Singing: The Mechanism and the Technic. Carl Fischer Music. 1967. səh. 89. (#first_missing_last)
  7. ↑ Large, John. "Towards an Integrated Physiologic-Acoustic Theory of Vocal Registers". The NATS Bulletin. 28. fevral–mart 1972: 30–35.
  8. ↑ Stanley Sadie, redaktorThe New Grove Dictionary of Music and Musicians. London: South China Printing Company. 1995. ISBN 9781561591749. OCLC 5676891.
  9. ↑ Greene Margaret; Lesley Mathieson. The Voice and its Disorders. John Wiley & Sons; 6th Edition. 2001. ISBN 978-1861561961.
  10. ↑ Richard Miller. National Schools of Singing: English, French, German, and Italian. Scarecrow Press. 1997. səh. 115.
  11. 1 2 The New Grove Dictionary of Music and Musicians. Edited by Stanley Sadie, Volume 6. Edmund to Fryklund. ISBN 1-56159-174-2, Copyright Macmillan 1980.

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Falset&oldid=8994512"