Məzmuna keç

Radioqrafiya

Vikipediya, azad ensiklopediya
Kəllənin tibbi radioqramı

Radioqrafiya—obyektin daxili quruluşunu görmək üçün rentgen şüaları, qamma şüaları və ya oxşar ionlaşdırıcı və qeyri-ionlaşdırıcı şüalanmadan istifadə edən görüntüləmə üsuludur. Radioqrafiyanın tətbiqlərinə tibbi (“diaqnostik radioqrafiya” və “terapevtik radioqrafiya”) və sənaye radioqrafiyası daxildir. Oxşar üsullar hava limanı təhlükəsizliyində də istifadə olunur (burada “bədən skanerləri” adətən geri səpilməli rentgen şüalarından istifadə edir)[1].

Adi radioqrafiyada görüntü yaratmaq üçün rentgen generatoru vasitəsilə rentgen şüaları yaradılır və obyektə yönəldilir[2]. Şüaların müəyyən hissəsi obyekt tərəfindən onun sıxlığı və struktur tərkibindən asılı olaraq udulur. Obyektdən keçən şüalar isə obyektin arxasında yerləşən detektor tərəfindən (fotoqrafik plyonka və ya rəqəmsal detektor) qeydə alınır. Bu üsulla ikiölçülü düz görüntülərin əldə edilməsi proyeksion radioqrafiya adlanır[3].

Kompüter tomoqrafiyasında (KT) rentgen mənbəyi və ona bağlı detektorlar obyektin ətrafında fırlanır, obyekt isə konusvari rentgen şüası içərisindən keçir. Obyekt daxilində hər bir nöqtə müxtəlif vaxtlarda və müxtəlif istiqamətlərdən çoxsaylı şüalarla kəsişir. Bu şüaların zəifləməsi haqqında məlumatlar toplanır və kompüter vasitəsilə işlənərək üç müstəvidə (aksial, koronal və sagittal) ikiölçülü görüntülər yaradılır, daha sonra isə üçölçülü təsvir əldə edilə bilər.

Rentgen şəklinin çəkilməsi, 1800-cü illərin sonu

Radioqrafiyanın və flüoroskopiyanın başlanğıcı 8 noyabr 1895-ci ildə alman fizika professoru Vilhelm Konrad Röntgen tərəfindən rentgen şüalarının kəşfi ilə bağlıdır. O müəyyən etmişdir ki, bu şüalar insan toxumasından keçə bilir, lakin sümük və metaldan keçmir. Röntgen bu şüaları “X” adlandırmışdır, çünki bu, naməlum bir şüalanma növü idi. O, bu kəşfə görə fizika üzrə ilk Nobel mükafatını almışdır.

Onun kəşfi ilə bağlı müxtəlif versiyalar mövcuddur, çünki o, ölümündən sonra laboratoriya qeydlərini məhv etmişdir. Ehtimal olunan versiyaya görə, o katod şüalarını barium platinotsianid ilə örtülmüş flüoresan ekran və Krookes borusu ilə araşdırırdı. O, ekranın təxminən 1 metr uzaqlıqda zəif yaşıl işıq saçdığını müşahidə etmişdir. Bu, kartondan keçən görünməz şüaların nəticəsi idi[4]. Röntgen rentgen şüalarının tibbi tətbiqini həyat yoldaşının əlini çəkərək nümayiş etdirmişdir. Bu, insan bədəninin ilk rentgen görüntüsü olmuşdur. Onun həyat yoldaşı şəkli görəndə belə demişdir: “Mən öz ölümümü gördüm.” Rentgen şüalarının klinik şəraitdə ilk istifadəsi 11 yanvar 1896-cı ildə İngiltərənin Birmingem şəhərində Cohn Hall-Edvards tərəfindən həyata keçirilmişdir. O, bir şəxsin əlində qalmış iynəni radiografiya etmişdir. 14 fevral 1896-cı ildə isə o, rentgen şüalarından cərrahi əməliyyatda istifadə edən ilk şəxs olmuşdur[5].

ABŞ-da ilk tibbi rentgen görüntüsü Ivan Pulyui tərəfindən hazırlanmış boşalma borusu ilə əldə edilmişdir. 1896-cı ilin yanvarında Frank Austin bu boruları sınaqdan keçirmiş və yalnız Pulyui borusunun rentgen şüaları yaratdığını müəyyən etmişdir. 3 fevral 1896-cı ildə Gilman Frost və Edvin Frost sınığı olan biləyin görüntüsünü əldə etmişdirlər[6].

Rentgen şüaları çox erkən dövrdən diaqnostik məqsədlərlə istifadə olunmağa başlanmışdır[7]. Alan Archibald Kampbell-Svinton 1896-cı ildə radiografiya laboratoriyası açmışdır. Marie Kurie isə Birinci Dünya Müharibəsi zamanı radiografiyanın yaralı əsgərlərin müalicəsində istifadə olunmasını təşviq etmişdir.

Radiologiya sahəsi zamanla inkişaf etmişdir və bu gün radiograflar flüoroskopiya, kompüter tomoqrafiyası, mammoqrafiya, ultrasəs, nüvə təbabəti və maqnit rezonans tomoqrafiyası kimi üsullardan istifadə edirlər[8].

Tibbi istifadələr

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İnsan bədəni müxtəlif sıxlıqlı maddələrdən ibarət olduğu üçün ionlaşdırıcı və qeyri-ionlaşdırıcı şüalanma bu fərqləri göstərərək daxili quruluşu aşkar etməyə imkan verir. Bu sahə radiografik anatomiya adlanır.

Proeksion radiografiya

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Bu üsulda obyekt rentgen şüalarına məruz qalır və nəticədə yaranan “kölgə” görüntüsü qeydə alınır[9] . Bu görüntü flüoresan ekran, fotoqrafik plonka və ya rəqəmsal detektor vasitəsilə əldə edilə bilər. Bu üsul xüsusilə sümüklər və ağciyərlər üçün uyğundur.

Kompüter tomoqrafiyası

[redaktə | vikimətni redaktə et]

KT rentgen şüaları və kompüter texnologiyasından istifadə edərək həm yumşaq, həm də sərt toxumaların detallı görüntüsünü yaradır.

Dual enerji rentgen absorbsiometriyası sümük sıxlığını ölçmək üçün istifadə olunur və əsasən osteoporoz diaqnostikasında tətbiq edilir.

Flüoroskopiya hərəkətli görüntü əldə etməyə imkan verir və tibbi müdaxilələr zamanı istifadə olunur.

Angioqrafiya qan damarlarını görüntüləmək üçün kontrast maddədən istifadə edən üsuldur[10].

Kontrast radiografiya

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Radiokontrast maddələr vasitəsilə müəyyən strukturlar daha aydın görünür.

Digər görüntüləmə üsulları

[redaktə | vikimətni redaktə et]

PET və MRT texniki olaraq radiografiya olmasa da, radiologiya sahəsinə daxildir.

Sənaye radiografiyası

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Sənaye radiografiyası materialların daxili quruluşunu zədələmədən yoxlamaq üçün istifadə olunur[11]. Şəkil keyfiyyəti rezolyusiya və sıxlıqdan asılıdır. Rezolyusiya yaxın strukturları ayırd etmə qabiliyyətidir, sıxlıq isə görüntünün qaralma dərəcəsidir. Radiografiyada şüalanma dozası prosedura görə dəyişir. Məsələn, döş qəfəsi rentgeni təxminən 0.1 mSv, qarın KT isə təxminən 10 mSv təşkil edir. Rentgen şüalarından qorunmaq üçün ən çox istifadə olunan material qurğuşundur. Radiografiyada əsasən rentgen generatorları, detektorlar və rəqəmsal görüntüləmə sistemləri istifadə olunur[12][13].

Digər anlayışlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Autoradiografiya – radioaktiv nümunələrin görüntülənməsi
  • Fon radiasiyası – ətraf mühitdə ionlaşdırıcı şüalanma
  • Kompüter dəstəkli diaqnostika
  • Görüntüləmə elmi
  • Radiasiya
  • Rəqəmsal radiografiya
  • Radiasiya çirklənməsi
  • Radiqraf (mütəxəssis)
  • Termoqrafiya – temperaturun infraqırmızı görüntülənməsi
  1. ↑ "History of Radiography". NDT Resource Center. Iowa State University. 7 mart 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 aprel 2013.
  2. ↑ Karlsson, Erik B. "The Nobel Prizes in Physics 1901–2000". Stockholm: The Nobel Foundation. 9 fevral 2000. 28 aprel 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 noyabr 2011.
  3. ↑ "5 unbelievable things about X-rays you can't miss". vix.com. 24 dekabr 2020 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 oktyabr 2017.
  4. ↑ Glasser, Otto. Wilhelm Conrad Röntgen and the early history of the roentgen rays. Norman Publishing. 1993. 10–15. ISBN 978-0930405229.
  5. ↑ Markel, Howard. "'I Have Seen My Death': How the World Discovered the X-Ray". PBS NewsHour. PBS. 20 dekabr 2012. 20 avqust 2020 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 aprel 2013.
  6. ↑ "Major John Hall-Edwards". Birmingham City Council. 28 sentyabr 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 may 2012.
  7. ↑ Spiegel PK. "The first clinical X-ray made in America – 100 years". American Journal of Roentgenology. American Roentgen Ray Society. 164 (1). yanvar 1995: 241–3. doi:10.2214/ajr.164.1.7998549. PMID 7998549.
  8. ↑ Ritchey B, Orban B. "The Crests of the Interdental Alveolar Septa". The Journal of Periodontology. 24 (2). aprel 1953: 75–87. doi:10.1902/jop.1953.24.2.75.
  9. ↑ Jang J, Jung SE, Jeong WK, Lim YS, Choi JI, Park MY, və b. "Radiation Doses of Various CT Protocols: a Multicenter Longitudinal Observation Study". Journal of Korean Medical Science. 31 (Suppl 1). fevral 2016: S24–31. doi:10.3346/jkms.2016.31.S1.S24. PMC 4756338. PMID 26908984.
  10. ↑ "Radiation protection of patients during DXA". International Atomic Energy Agency (ingilis). 27 iyul 2017. İstifadə tarixi: 29 iyun 2025.
  11. ↑ Schueler BA. "The AAPM/RSNA physics tutorial for residents: general overview of fluoroscopic imaging". Radiographics. 20 (4). iyul 2000: 1115–26. doi:10.1148/radiographics.20.4.g00jl301115. PMID 10903700.
  12. ↑ Quader, Mohammed A; Sawmiller, Carol J; Sumpio, Bauer E. Radio Contrast Agents: History and Evolution // Textbook of Angiology. 2000. 775–783. doi:10.1007/978-1-4612-1190-7_63. ISBN 978-1-4612-7039-3.
  13. ↑ Brant, William E; Helms, Clyde A. Diagnostic Imaging Methods // Fundamentals of Diagnostic Radiology (ingilis) (3rd). Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 2007. səh. 3. ISBN 9780781761352.