Jump to content

Mga Buryat

Gikan sa Wikipedia, ang gawasnong ensiklopedya

Ang mga Buryat usa ka grupong etniko nga Mongol nga lumad sa habagatan-sidlakang Siberia ug pinakaamihanang Mongolia nga nagsulti sa pinulongan nga Buryat o diyalekto nga Buryat-Mongol sa Mongolia.[1][2] Sila ang usa sa duha ka pangunang lumad nga grupo sa Siberia, ang usa mao ang mga Yakut . Ang kadaghanan sa mga Buryat karon nagpuyo sa ilang titular nga yutang natawhan, ang Republika sa Buryatia, usa ka pederal nga sakop sa Russia nga nagsangkad sa habagatang daplin sa nasud ug bahin nga naglukop sa Lake Baikal . Ang gagmay nga mga populasyon sa Buryat nagpuyo usab sa Ust-Orda Buryat Okrug (Irkutsk Oblast) ug sa Agin-Buryat Autonomous Okrug ( Zabaykalsky Krai), nga nahimutang sa kasadpan ug sidlakan sa Buryatia, ingon man sa amihanan-sidlakang Mongolia, ug Inner Mongolia sa China. [3] Sa naandan, sila ang naglangkob sa mayor nga subgrupo sa amihanan sa mga Mongol. [4]

Ang mga Buryat adunay daghang kostumbre nga gipaambit sa ubang mga katawhang Mongol, lakip na ang pagbalhinbalhin nga pagpasanay og mga hayop ug ang paggamit sa mga ger isip kapasilongan. Karon, kadaghanan sa mga Buryat nagpuyo sa ug sa palibot sa Ulan-Ude, ang kapital sa Republika sa Buryat, bisan daghan pa ang nagsunod sa mas tradisyonal nga paagi sa kinabuhi sa kabanikanhan. Nagsulti sila og usa ka sentral nga pinulongan sa Mongolia nga gitawag og Buryat. [5] Ang 2010 nga edisyon sa UNESCO sa Atlas of the World's Languages in Danger nagklasipikar sa pinulongang Buryat isip " grabe nga nameligrong mapuo ". [6]

Kasaysayan

[usba | usba ang wikitext]
Imperyong Mongol c. 1207

Ang mga tawong Buryat naporma gikan sa kombinasyon sa mga elementong Mongoliko, Turkiko, Tungusiko ug Samoyediko . Ang labing una nga mga lumulupyo sa rehiyon sa Baikal gituohan nga mga tribo sa Tungusic ug Samoyedic. [7] Ang etnogenesis sa mga Buryat gituohan nga naglambigit sa mga tribo sama sa Bayirku ug Kurykans, nga nahimong kabahin sa Tiele tribal confederation. Gawas sa Turkic hypothesis bahin sa Bayyrku ug Kurykans, adunay usab mga teorya nga nagsugyot nga sila nagrepresentar sa mga elemento sa Mongol sulod sa Tiele union. [8][9] Ang pangagpas sa Turkic nga gigikanan sa Bayirku giambitan sa daghang mga iskolar, lakip na sila si N.A. Aristov, É. Chavannes, AN Bernshtam ug BR Zoriktuev. [10] Ang bersyon nga nagsugyot og karaang Mongol nga gigikanan sa Bayegu/Bayïrku unang gipresentar sa detalye ni GN Rumyantsev, [11] ug sa ulahi gi-endorso sa mga eskolar lakip na si Ts. B. Tsydendambaev, [12] A. Ochir, PB Konovalov, SB Miyagasheva [13] ug G. Tubshinima. [14] Ang mga Kurykans giisip nga Turko nga sinultihan ni P. Meliorsky, AP Okladnikov, SE Malov, SA Tokarev ug BO Dolgikh. [15] Usa ka Mongol nga kaakibat sa mga Kurykan ang gisugyot nila ni VV Bartold, P. Pelliot, L. Hambis, Yu. D. Talko‑Gryntsevich, VL Kotwicz ug AN Bernshtam, [16] ingon man ni GN Rumyantsev [17] ug BB Dashibalov. [18]

Ang ngalang "Buriyad" unang natala isip usa sa mga tawo sa lasang sa The Secret History of the Mongols (posibleng 1240). [19] Gisaysay niini nga si Jochi, ang kamagulangang anak nga lalaki ni Genghis Khan, mimartsa paingon sa amihanan niadtong 1207 aron sakupon ang mga Buryat. [20] Niadtong panahona, ang mga Buryat nagpuyo sa rehiyon daplin sa Suba sa Angara ug sa mga sanga niini. Usa ka may kalabutan nga grupo, ang Barga, nakit-an sa kasadpan sa Lake Baikal ug sa walog sa Barguzin sa amihanang Buryatia. Ang Khori‑Tumed [ru], nga nagpuyo daplin sa Suba sa Arig sa sidlakang Lalawigan sa Khövsgöl ug daplin sa Angara, nalambigit usab sa mga Bargas. [21] Usa ka rebelyon sa mga Tumad ang miulbo niadtong 1217 human gitugotan ni Genghis Khan ang iyang bise-roy sa pagdakop sa traynta ka mga dalagang Tumad; agig tubag, gipildi sila sa kumander ni Genghis Khan nga si Dorbei ang Bangis sa mga Dörbed . Atol sa panahon sa Northern Yuan sa ulahing bahin sa ika-14 nga siglo, ang mga Buryat miapil sa mga Oirat sa paghagit sa imperyal nga pagmando sa mga Eastern Mongol. [22]

Mga Reperensya

[usba | usba ang wikitext]
  1. ↑ Этническая история бурят в свете этнодемографических процессов
  2. ↑ Ш.
  3. ↑ Skutsch, Carl, ed. (2005). Encyclopedia of the World's Minorities. New York: Routledge. p. 251. ISBN 1-57958-468-3.
  4. ↑ The New Encyclopædia Britannica, 15th Edition.
  5. ↑ "Invalid id". Ethnologue.com. Archived from the original on 2006-05-12. Retrieved 2012-08-13.
  6. ↑ "UNESCO Atlas of the World's Languages in danger". www.unesco.org. Retrieved 2019-04-19.
  7. ↑ Nimaev, Daba (2000). "Буряты: этногенез и этническая история". DisserCat (in Russian). Ulan-Ude. Retrieved 2025-09-01. Имеющиеся данные позволяют говорить о наличии в их составе этнических компонентов монгольского, тюркского, тунгусского, самодийского и, возможно, иного происхождения.
  8. ↑ "Buryats". Great Russian Encyclopedia (in Russian). 21 May 2022. Retrieved 2025-09-01. In Russian: "Время появления монголов в Прибайкалье разные исследователи датируют от 2-го тыс. до н. э. (Г. Н. Румянцев) до 13 в. н. э. (С. А. Токарев). Вероятно, с ними можно связывать баргутов (кит. байегу, тюрк. байырку), известных с 1-го тыс. в Баргузинской котловине." In English: "The time of the Mongols' appearance in the Baikal region is dated by different researchers from as early as the 2nd millennium BC (G. N. Rumyantsev) to as late as the 13th century AD (S. A. Tokarev). They can probably be associated with the Barguts (known in Chinese sources as baigu and in Turkic sources as bayïrqu), known from the 1st millennium in the Barguzin Valley."
  9. ↑ "Kurumchi culture". Great Russian Encyclopedia (in Russian). Retrieved 2025-09-01. In Russian: "Носители К. к. соотносятся с народом гулигань кит. источников эпохи Тан; курыканами, упоминаемыми в орхоно-енисейских надписях; кури (фури) арабоязычных авторов; кули кит. хроники династии Юань (жили в округе Ангкола, по-видимому названному по р. Ангара). Судя по всему, это монголоязычный народ хори, участвовавший в этногенезе бурят и части якутов." In English: "The bearers of the Kurumchi culture are identified with the people called Guligan in Chinese sources of the Tang era; with the Kurykans mentioned in the Orkhon–Yenisei inscriptions; with the Kuri (or Furi) of Arabic-speaking authors; and with the Kuli of the Yuan dynasty Chinese chronicle (who lived in the Angkola area, apparently named after the Angara River). By all accounts, this was the Mongolic-speaking people known as the Khori, who took part in the ethnogenesis of the Buryats and partly of the Yakuts."
  10. ↑ P. B. Konovalov, S. B. Miyagasheva (2012). "To the problem of the Bargut's ethnogenesis". Вестник БГУ (in Russian) (8): 174–182.
  11. ↑ P. B. Konovalov, S. B. Miyagasheva (2012). "To the problem of the Bargut's ethnogenesis". Вестник БГУ (in Russian) (8): 174–182. In Russian: Версию древнемонгольского происхождения байегу/байырку впервые развернуто выдвинул Г.Н. Румянцев.
  12. ↑ P. B. Konovalov, S. B. Miyagasheva (2012). "To the problem of the Bargut's ethnogenesis". Вестник БГУ (in Russian) (8): 174–182. In Russian: Монгольскую гипотезу происхождения байегу/байырку поддержал Ц.Б. Цыдендамбаев, по мнению которого монгольское слово баргу является калькой тюркского слова байырку, и они имеют одинаковый смысл – «грубый, примитивный, стародавний»; к тому же, тюрки имели обыкновение называть инородные им племена путем перевода их самоназваний на тюркский язык, – пишет ученый.
  13. ↑ P. B. Konovalov, S. B. Miyagasheva (2012). "To the problem of the Bargut's ethnogenesis". Вестник БГУ (in Russian) (8): 174–182. In Russian: Справедливым представляется точка зрения Очира, который указывает на монгольскую основу байегу, несмотря на то, что данное племенное образование повсеместно включало в себя монгольские, тюркские и тунгусские компоненты.
  14. ↑ P. B. Konovalov, S. B. Miyagasheva (2012). "To the problem of the Bargut's ethnogenesis". Вестник БГУ (in Russian) (8): 174–182. In Russian: Монгольскую версию происхождения байегу/байырку выдвигают исследователи Внутренней Монголии. Так, Г. Тубшинима приводит три довода: первый касается территории проживания байегу в VI-VII вв., когда они занимали бассейн оз. Буйр, среднее течение р. Онон и Керулен, и тем самым входили в ареал кочевий монгольских племен под названием шивэй, и занимали земли восточнее тюркоязычных племен. Второй довод заключается в различии между языками теле и байегу, которые упоминаются в «Тан шу», т.е. отличие в языке байегу может свидетельствовать о том, что они разговаривали не на тюркском, а на древнемонгольском, и титул иркин у них является монгольским словом и означает «предводитель, глава». Третий довод исследователь связывает с исключительно разными тотемами – если у тюрков тотемом выступает волк, у баргутов и у бурят тотемным животным считается птица-лебедь.
  15. ↑ P. B. Konovalov, S. B. Miyagasheva (2012). "To the problem of the Bargut's ethnogenesis". Вестник БГУ (in Russian) (8): 174–182.
  16. ↑ P. B. Konovalov, S. B. Miyagasheva (2012). "To the problem of the Bargut's ethnogenesis". Вестник БГУ (in Russian) (8): 174–182. In Russian: Тюркоязычными курыкан считали П. Мелиоранский, А.П. Окладников, С.Е. Малов, С.А. Токарев, Б.О. Долгих, а монголоязычными – В.В. Бартольд, П. Пелльо, Л. Амби, Ю.Д. Талько-Грынцевич, В.Л. Котвич и А.Н. Бернштам.
  17. ↑ P. B. Konovalov, S. B. Miyagasheva (2012). "To the problem of the Bargut's ethnogenesis". Вестник БГУ (in Russian) (8): 174–182. In Russian: Г.Н. Румянцев выдвинул ряд обоснованных возражений сторонникам тюркизма, доказывая монголоязычие курыкан и баргутов.
  18. ↑ P. B. Konovalov, S. B. Miyagasheva (2012). "To the problem of the Bargut's ethnogenesis". Вестник БГУ (in Russian) (8): 174–182. In Russian: Всецело в русле концепции Г.Н. Румянцева исследовал курыканско-курумчинскую проблему Б.Б. Дашибалов. Идею монголоязычия курыкан он дополнил новыми аргументами по этимологии имени курыкан со ссылками на Г.В. Ксенофонтова, В.Л. Серошевского, Э.В. Шавкунова и И.В. Кормушина.
  19. ↑ Erich Haenisch, Die Geheime Geschichte der Mongolen, Leipzig 1948, p. 112
  20. ↑ Owen Lattimore-The Mongols of Manchuria, p. 165
  21. ↑ C.P.Atwood, Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, p. 61
  22. ↑ D. T︠S︡ėvėėndorzh, Tu̇u̇khiĭn Khu̇rėėlėn (Mongolyn Shinzhlėkh Ukhaany Akademi) – Mongol Ulsyn tu̇u̇kh: XIV zuuny dund u̇eės XVII zuuny ėkhėn u̇e, p. 43
Gikuha gikan sa "https://ceb.wikipedia.org/w/index.php?title=Mga_Buryat&oldid=37105540"