Edukira joan

Gazella

Wikipedia, Entziklopedia askea
Gazella
Irudi gehiago
Sailkapen zientifikoa
KlaseaMammalia
OrdenaArtiodactyla
FamiliaBovidae
SubfamiliaAntilopinae
Generoa Gazella

Gazella Antolopinae subfamiliako Bovidae genero bat da. Ez da nahastu behar gazela terminoarekin. Izan ere izendapen honekin beste genero batzuetako animaliak ere izendatzen dira. Afrikan bizi dira eta oro har oso azkarrak dira: batzuek 80 kilometro orduko abiadura hartzeko gaitasuna dute. Taxonomia oraindik eztabaidagai dago.

Sailkapena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Gazella Aldatu lotura Wikidatan

Gazelak (Gazella spp.) antilopeak dira, tamaina ertainekoak, arinak eta hanka luzekoak. Gazela izen femeninoa persiar ghazal hitzetik dator, “dotorea eta azkarra” esan nahi duena. 97 km/orduko abiadurara irits daitezke, eta 56 km/orduko abiadurari eutsi diezaiokete denbora luzez. Afrikako sabanetako zelaietan daude, baina baita Asiako hego-mendebaldean ere. Artalde handietan bizi dira eta animalia belarjaleak dira. Milaka batzuk izan ditzaketen talde sakabanatuetan biltzen dira. Zelai irekietan bizirauteko, adi egon beharra dute denbora guztian. Askotan etzan egiten dira, baina ez dute egunean ordubete baino gehiago lo egiten, bost minutu edo gutxiagoko aldi laburretan. Gazelak milaka aleko taldeetan bizi dira, eta erne egoten dira, ez baitute oso denbora luzez lo egiten.

Gazelak animalia azkarrak bezala ezagutzen dira. Dorcas gazelarentzat ia 100 km/orduko abiadurak neurtu dira. [1] springbok-erako (Antidorcas marsupialis) 88 km/orduko abiadurak neurtu dira, [2] Thompson gazelarentzat (Eudorcas thopsonii) 70 km/orduko abiadurak neurtu diren bitartean. [3] Afrikan, gehienak sabanetan bizi dira ekuatoretik iparraldera, baina espezie batzuk hegoalderago ere bizi dira.[4]

Morfologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gazelen tamaina eta pisua espeziearen arabera aldatzen da. 50 cm eta 110 cm arteko luzera dute gurutzean. Gorputzek 150 cm inguru neurtzen dute, 60 kg-ko pisuarekin. Hanka luze eta meheak dituzte, eta gihar lehorrak, gorputzetik gertu kontzentratuak. Bere hezur meheak arinak dira eta bizkarrezurra oso malgua dute.

Buru txikia du eta eraztundun adar pare bat darama, lirazkoak, espiral formakoak, beti motzagoak eta finagoak emeetan. Gazelak apatx estuak ditu, hauskorrak eta oso zorrotzak, korrika egiteko aproposak. Birikak oso garatuta dituzte eta gasen trukea sustatzen dute.

Oxigeno-kontsumo maximoa 380 ml / ingurukoa da (kg/ min). Burua zuria du eta mozorrotuta agertzen da: barra marroi bat (edo beltza espezie batzuentzat), adarren oinarritik hasten da, begia zeharkatzen du eta sudurraren eta ahoaren artean amaitzen da.

Bizantiar garaiko gazela-mosaikoa Cesarean, Israel.

Habitata

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gazelek oso ikusmen ona duten(360 gradurainokoa), harrapari bat ikus dezakete 300 metrora. [5]

Eguneko ordurik beroenetan, zuhaitzen itzalpean hartzen dute atseden. Aktiboagoak dira bero gutxiago egiten duenean, goizean eta iluntzean. Espeziearen arabera, talde txikitan edo taldetan bizi dira.

Batez ere belar, kimu, hosto edo landarez elikatzen dira.

Ernaldiak 5 edo 6 hilabete irauten du eta estalaldi garaia irailetik azarora bitartekoa da. Kumeak zuhaixketan edo belarpean ezkutatzen dira, harrapariengandik babesteko. Batez beste, 10 urte arteko bizitza dute.

Gazelek harrapari natural asko dituzte, hala nola, lehoinabarrak, lehoiak, gepardoak, otsoak, tigreak, hienak, krokodiloak eta pitonidoak, kokapen geografikoaren arabera. Harrapari txikiagoek ere ehizatu ditzakete kumeak, hala nola, txakalek, arranoek, babuinoek, karakalek eta azkonar eztijaleek.

Abiadura eta arintasuna

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gazelak ezagunak dira abiadura, arintasun eta abiadura izugarrietan azeleratzeko gaitasunagatik, eta horrek lurreko animalia azkarrenetako bat bihurtzen du. Zenbait ezaugarri fisikori esker lortzen dute abiadura hori, eta abiadura-bolada azkarrei eusteko aukera ematen diete, batez ere harrapariengatik ihesi doazenean.

Ezaugarri horiek xehatuko ditugu, eta haien abiadurari buruzko xehetasunak emango ditugu, hainbat baldintza eta espezierekin.

Esprinta ahalbidetzen duten gorputzaren ezaugarriak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gazelek egitura muskular oso espezializatua dute, batez ere atzeko hanketan. [6] Gihar horiek mugimendu azkar eta leherkorretarako optimizatuta daude, eta horrek gazelari azkar azeleratzeko aukera ematen dio. Bere zango luze eta lirainek, izterretan gihar indartsuak dituztenak, abiadura handietara iristeko behar den propultsioa ematen dute.

Grabitate-zentro baxua duen gorputz arina dute, eta horrek mugimendu azkarrerako behar den energia murrizten du. Hau da, inertzia gainditzeko energia gehiago behar duten animalia astunenekin kontrastean. [6] Lepo meheak eta, oro har, gorputz aerodinamikoak dituztenez, airearekiko erresistentzia murriztu egiten dute, eta, horri ezker, airea modu eraginkorragoan moztu dezakete esprintetan.

Bizkarrezurra oso malgua du, eta horrek oinkadaren luzera hobetzen du. Abiadura handian korrika egiten dutenean, bizkarrezurrak malguki gisa jokatzen du, eta jauzi bakoitzarekin luzatu eta estutu egiten da; horri esker, pauso luzeagoak eta abiadura handiagoa har daitezke. [7] Malgutasun horrek bizkorrak izaten ere laguntzen die, harrapariek jazartzen dituztenean norabidez azkar aldatzeko aukera emanez.

Gazelek ongi garatuta dute sistema kardiobaskularra eta arnas sistema, eta, horri esker, oxigenoa eman diezaiekete muskuluei modu eraginkorrean intentsitate handiko jardueretan. Horri esker, abiadura-bolada laburrak manten ditzakete, azkar nekatu gabe. [6] Haien birika handiek eta bihotz-erritmo eraginkorrak oxigeno-xurgapena maximizatzen laguntzen dute, eta hori funtsezkoa da abiadura handian korrika ari direnean. [8]

Gazelek apatxak gainazal gogor eta lehorren gainean korrika egiteko egokituta daude, beharrezko heltzea emanez eta marruskadura minimizatuz. Apatxak diseinatuta daude inpaktuak xurgatzeko, oinkada bakoitzarekin energia-itzulera maximizatzen duten bitartean. [8] Korrika egiteko duten mekanikari esker, esprintatzen duten bitartean ere energia gorde dezakete, malgukien antzeko mugimendu eraginkorrak erabiltzen baitituzte.

Gazelaren isatsak paper garrantzitsua jokatzen du esprintean orekari eusten, batez ere harrapariei ihes egiteko bat-bateko biraketak edo norabide-aldaketa azkarrak egiten dituztenean. [8]

Abiadurak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Thomson-eko gazela (Eudorcas thomsonii) espezierik azkarrenetako bat da, bolada laburrean 50 mila orduko (80 km/orduko) abiadura hartzeko gai dena. Beste espezie batzuek, Grant-eko gazelak (Nanger granti) adibidez, orduko 45 miliako (72 km/ orduko) abiadura maximoak lor ditzakete. Abiadura horiek normalean distantzia laburretan lortzen dira, normalean 200 metro baino gutxiagoetan, gazelek ezin baitituzte abiadura altu horiek denbora luzez mantendu. [8]

Gazelak gai dira abiadura maximoei eusteko bolada laburrean, normalean 30 eta 60 segundo bitartean, baina erritmo neurritsuagoari eutsi diezaiokete behar denean (hainbat kilometro arte)

Lurraren eragina eta ingurumen-baldintzak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lautada irekietan eta sabanetan, gazelek beren abiadura maximoa erabil dezakete. Oztopo faltak eta oinkada luzeak emateko gaitasunak laguntzen die beren abiadura gailurrera iristen.

Gazelak lur gorabeheratsuan edo malkartsuan ibili badaitezke ere, abiadura moteldu egiten da, inklinazioak gainditzeko edo gainazal irregularretan nabigatzeko behar den energia-gastua handitu egiten baita. Gorputz arinak eta atzeko alde indartsuak abantaila nabarmena ematen diete baldintza horietan ere. [8]

Gepardoen moduko harrapariek jazartzen dituztenean, gazelak biraketa zorrotzak eta aurreikusi ezinak egiteko gaitasunaren araberakoak izaten dira, abiadura-boladekin konbinatuta, harrapaketari ihes egiteko.

Horrek, lerro zuzeneko abiadura ez ezik, arintasuna eta norabide-aldaketa azkarrak ere eskatzen ditu.

Haizearen baldintzek gazelen errendimenduari ere eragin diezaiokete. Kontrako haizeak pixka bat murriztu dezake bere esprint-abiadura maximoa; aldeko haizeak, berriz bulkada txiki bat eman dezake, nahiz eta efektu hori oso txikia ohi den beste faktore batzuekin alderatuta, hala nola lurrarekin eta egoera fisikoarekin.

Sinbolismoa edo totemismoa Afrikako familietan

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gazela, bere familia den antilopearen antzera, familia afrikar askoren totema da, Senegambia eskualdeko Joof familia bezala, [9] [10]Afrika Hegoaldeko Botswanako Baganananoak - Hurutshe-tik datozela esaten da. [11] eta Ugandako Erakara klana (edo Erarak). [12] Afrikako gizarte askotan ohikoa denez, debekatuta dago Joofek edo Erarakak familiaren totema hiltzea edo ukitzea. [10]

Poesia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Maitasun Arabiarren poesiaren gai tradizionaletako batek gazela maitasunarekin alderatzea dakar, eta hizkuntzalariek teorizatzen dute ghazal, maitasun poesiarako hitza arabieraz, gazela hitzarekin lotuta dagoela. [13] Kontatzen denez, Abd al-Malik (646-705) kalifak bere maitearekin zuen antzagatik harrapatutako gazela bat askatu zuen:

O, Laylaren antzekoa, ez izan beldurrik!

Zure laguna naizelako, gaur, gazela basatia!

Orduan zera diot, bere kateetatik askatu ondoren:

Aske zara Laylaren onerako, betiko! [13]


Cantar de los Cantares hebreera zaharrean dago, (8:14)


Zatoz, maitea

eta izan zaitez gazela baten antzeko

edo oreinkume baten antzeko

espeziaz betetako mendietan.

Espezieak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mammal Species of the World-en arabera, Gazella generoa hamar espeziek osatzen dute. [14] Beste autore batzuen ustez, Gazella subgutturosa, G.dorcas, G. gazella eta G.bennettii azpiespezieak espezie monotipiko desberdinak dira.[15]

  • Gazella acaciae o Gazella gazella acaciae
  • Gazella bennettii
  • Gazella cora o Gazella gazella cora
  • Gazella christii o Gazella bennettii christii
  • Gazella cuvieri
  • Gazella dareshurii o Gazella gazella dareshurii
  • Gazella dorcas
  • Gazella erlangeri
  • Gazella fuscifrons o Gazella bennettii fuscifrons
  • Gazella gazella
  • Gazella gracilicornis o Gazella subgutturosa gracilicornis
  • Gazella karamii o Gazella bennettii karamii
  • Gazella leptoceros
  • Gazella marica o Gazella subgutturosa marica
  • Gazella muscatensis o Gazella gazella muscatensis
  • Gazella pelzeni o Gazella dorcas pelzeni
  • Gazella salinarum o Gazella bennettii salinarum
  • Gazella shikarii o Gazella bennettii shikarii
  • Gazella spekei
  • Gazella subgutturosa
  • Gazella yarkandensis o Gazella subgutturosa yarkandensis

Gainera, espezie hauek desagertu egin dira:

  • Gazella arabica - duela gutxi desagertutakoa
  • Gazella saudiya - duela gutxi desagertutakoa
  • Gazella altidens
  • Gazella atlantica
  • Gazella blacki
  • Gazella borbonica
  • Gazella capricornis
  • Gazella deperdita
  • Gazella dorcadoides
  • Gazella gaudryi
  • Gazella harmonae. [16]
  • Gazella janenschi
  • Gazella kueitensis
  • Gazella leile
  • Gazella lydekkeri
  • Gazella mongolica
  • Gazella negevensis
  • Gazella paotehensis
  • Gazella paragutturosa
  • Gazella parasinensis
  • Gazella pilgrimi
  • Gazella praegaudryi
  • Gazella praethomsoni
  • Gazella psolea [17]
  • Gazella rufina
  • Gazella sinensis
  • Gazella thomasi
  • Gazella tingitana
  • Gazella triquetrucornis

Etimologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gazela hitza gazelle frantsesarekin lotuta dago, gazel frantses zaharra, segur aski gacel espainol zaharraren bidez, arabieraren ahoskera ipar-afrikarretik ziurrenik: غزال ġazāl, Magrebeko ahoskera ġazēl. [18] [19] Hau da, Europan, lehenik, antzinako espainierara eta frantsesera iritsi zen, eta gero,[20] 1600 inguruan, ingelesera sartu zen hitza. [21] Arabiar herriak betidanik harrapatu izan zuen gazela. Hala ere, geroago, bere dotoreziagatik estimatua izan zen, eta arabiar literaturan giza edertasunarekin lotuago dagoen sinbolo bihurtu zen. [22] [23] Saharaz hegoaldeko Afrikako ipar-mendebaldeko herrialde askotan, gazela “dangelo” izenez ezagutzen da, eta “orein bizkorra” esan nahi du. [24]

Irudien galeria.

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ (Ingelesez) 2018. Dorcas Gazelle». Jatorrizkotik artxibatuta, 2018ko irailaren 14an. 2019ko 14an kontsultatua.. .
  2. ↑ (Ingelesez) Richard Estes (2019-2-4). (2019). «Encyclopædia Britannica».. .
  3. ↑ (Ingelesez) Amy Auman, Rachael Fye, Tanya Dewey (2019-2-4), .. (2019). «Eudorcas thomsonii - Thomson's gazelle».. .
  4. ↑ (Ingelesez) Richard Estes (2019-2-4).. (2019). «Gazelle -Encyclopædia Britannica». .
  5. ↑ (Ingelesez) Gazelle- Enciclopedia Larousse. .
  6. 1 2 3 (Ingelesez) Wilson, D. E., & Mittermeier, R. A.. (2009). Handbook of the Mammals of the World, Volume 1: Carnivores. Lynx Edicions ISBN 978-8496553177..
  7. ↑ (Ingelesez) FitzGibbon, C. D. (1990). The Ecology of the Gazelles and Antelopes. Springer ISBN 978-0412456004..
  8. 1 2 3 4 5 (Ingelesez) Spencer, P. M., & Moore, J. E.. (2005). Comparative Anatomy and Physiology of Mammals. Pearson ISBN 978-0130153845..
  9. ↑ (Frantsesez) Faye, Louis Diène. (1983). Mort et naissance: le monde Sereer, Nouvelles Éditions africaines. , 74 or. ISBN 9782723608688..
  10. 1 2 (Frantsesez) Gastellu, Jean-Marc (M. Sambe. (1937). L'égalitarisme économique des Serer du Sénégal. IRD Editions (1981), 130 or. ISBN [[Special:BookSources/9782709905916 [1]|9782709905916 [1]]]..
  11. ↑ (Frantsesez) Chidester, David; Kwenda, Chirevo; Petty, Robert; Tobler, Judy; and Wratten, Darrel ;. (1997). African Traditional Religion in South Africa: An Annotated Bibliography:. An Annotated Bibliography, ABC-CLIO, 341 or. ISBN [[Special:BookSources/9780313032257 [2]|9780313032257 [2]]]..
  12. ↑ (Ingelesez) Roscoe, John, The Northern Bantu:. (1915). An Account of Some Central African Tribes of the Uganda Protectorate. The University Press, 262 or..
  13. 1 2 (Ingelesez) Necipoğlu, Gülru, Gülru Necipoğlu, ed. Muqarnas:. (1997). An Annual on the Visual Culture of the Islamic World (Illustrated edición). BRILL ISBN 9789004108721..
  14. ↑ (Ingelesez) Wilson, Don E.; Reeder, DeeAnn M., eds.. (2005). Mammal Species of the World ( (3. edizioa).. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2 vols., 2142 or. ISBN 978-0-8018-8221-0...
  15. ↑ (Ingelesez) Groves, C. P. et al.. (2011). «Family Bovidae (Hollow-horned rumiants)». in: Wilson, D. E. & Mittermeier, R. A. eds (2011). Handbook of the Mammals of the World (en inglés). Vol II. Hoofed Mammals.. Barcelona: Lynx edicions, 637-639 or. ISBN 978-84-96553-77-4...
  16. ↑ (Ingelesez) Denis Geraads, René Bobe & Kaye Reed. (2012). «Pliocene Bovidae (Mammalia) from the Hadar Formation of Hadar and Ledi-Geraru, Lower Awash, Ethiopia». Journal of Vertebrate Paleontology 32 (1): 180-197. doi:10.1080/02724634.2012.632046.. .
  17. ↑ (Ingelesez) Geraads, Denis & Amani, Fethi. (1998). Bovidae (Mammalia) du Pliocène final d'Ahl al Oughlam, Casablanca, Maroc. Paläontologische Zeitschrift 72(1-2): 191-205.. .
  18. ↑ (Ingelesez) «gazelle - Etymology, origin and meaning of gazelle by etymonline».. www.etymonline.com. 2023ko otsailaren 10ean kontsultatua.
  19. ↑ (Ingelesez) Skeat, Walter W.. (1910). "gazelle". An Etymological Dictionary of the English Language (4th ed.). Oxford: Clarendon Press.. https://archive.org/details/etymologicaldict00skea/page/236/mode/1up?view=theater, 236 or..
  20. ↑ «gazelle». CNRTL.. .
  21. ↑ (Ingelesez) «Definition of GAZELLE».. www.merriam-webster.com. 2023ko otsailaren 23an kontsultatua.
  22. ↑ (Ingelesez) Behrens-billAbouseif, Doris. (1999). Beauty in Arabic culture (Illustrated edición).. Markus Wiener Publishers, 53 or. ISBN 9781558761995...
  23. ↑ (Ingelesez) Jokha Alharthi (PhD), (Sultan Qaboos University, College of Arts and Social Sciences - Arabic Department). (2015). https://www.researchgate.net/publication/288181275_The_Representation_of_the_Beloved's_Body_in_classical_Arabic_Poetry Note in particular pages 7 and 8 of this (linked-to) paper published at a conference in 2015.. .
  24. ↑ (Ingelesez) «Dangelo (swift deer)».. YouTube. Jatorrizkotik artxibatuta 2021ko abenduaren 5ean...
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Gazella&oldid=10703266"(e)tik eskuratuta