تمدن ایلام
 نقشهٔ تقریبی سرزمین ایلام (قرمز) و حکومت‌های همسایهٔ آن. در عصر برنز کرانهٔ شمال‌غربی خلیج فارس بیش از امروز در خشکی پیش رفته بود. | |
| نام‌های جایگزین | هلتمتی، سوزیانا |
|---|---|
| مکان | جنوب‌غربی ایران و بخش‌هایی از شرق عراق امروزی |
| دوران | تمدن‌های باستانی فلات ایران |
| تاریخ‌ها | حدود ۳۲۰۰ تا ۵۳۹ پیش از میلاد |
| پس از | |
| پیش از | |
| تاریخ ایران |
|---|
 |
|
گاهشمار تاریخ ایران  درگاه ایران |
ایلام (به ایلامی: هَلتَمتی؛ به اکدی: اِلامتو؛ به پارسی باستان: «اُووْجَه» یا 𐎢𐎺𐎩 (H)ūvja[۱][۲]) تمدنی باستانی در جنوب‌غربی فلات ایران بود. پژوهشگران تا مدت‌ها ایلام را با سوزیانا، یعنی جلگه و کوهپایه‌های خوزستان، یکی می‌دانستند. اما امروز روشن شده است که تل ملیان در فارس مرکز پادشاهی انشان بوده و شوش و ایلام دو واحد جداگانه بوده‌اند.[۳] ایلامی‌ها کشورشان را «هَلتَمتی» یا «هَتَمتی» (به معنای سرزمین خداوندگار) می‌نامیدند. اکدیان آن را «اِلامتو» (Elamtu) می‌خواندند و سومریان آن را با اندیشه‌نگاشت NIM به معنای «بالا، مرتفع» می‌نوشتند.[۴]
شهر شوش در حدود ۴۰۰۰ پیش از میلاد بنیاد نهاده شد. کهن‌ترین لایه‌های آن سفالینه‌هایی چشمگیر به دست داده‌اند که همانندی در میان‌رودان ندارند. از حدود ۳۲۰۰ پیش از میلاد، لوح‌های عددی و سپس نیاایلامی در شوش پدیدار شد. همانند این لوح‌ها در جاهای گوناگون فلات ایران، تا شهر سوخته در سیستان، نیز یافت شده است. خط نیاایلامی تا حدود ۲۷۰۰ پیش از میلاد به کار می‌رفت.[۳] کهن‌ترین گواهی بر نام ایلام در متنی از «انمه‌باراگسی»، پادشاه کیش (حدود ۲۶۵۰ پیش از میلاد)، آمده است. اما ایلام به‌راستی از آغاز دورهٔ اکدی به تاریخ پا می‌گذارد.[۳]
در دورهٔ ایلام کهن (حدود ۲۴۰۰ تا ۱۶۰۰ پیش از میلاد) سه دودمان پی‌درپی، فرمانروانی کردند:[۳]
- دودمان اوان (حدود ۲۴۰۰ تا ۲۱۰۰ پیش از میلاد) که در زاگرس جای داشت.
- دودمان سیماشکی (حدود ۲۱۰۰ تا ۱۹۷۰ پیش از میلاد).
- دودمان اپرتی یا سوکل‌مخ‌ها (حدود ۱۹۷۰ تا ۱۶۰۰ پیش از میلاد).
پوزور-اینشوشیناک، واپسین پادشاه اوان، شوش و انشان را به تصرف در آورد. اما چند سال بعد شولگی، پادشاه سلسله سوم اور (۲۰۹۴ تا ۲۰۴۷ پیش از میلاد)، شوش و پیرامون آن را بازپس گرفت.[۳] در ۲۰۰۴ پیش از میلاد، ایلامی‌ها همراه با مردم سوزیانا و به رهبری کیندتو، ششمین پادشاه سیماشکی، شهر اور را گشودند و ایبی-سین، واپسین پادشاه اور، را به اسارت به ایلام بردند.[۳]
در دورهٔ ایلام میانه (حدود ۱۵۰۰ تا ۱۱۰۰ پیش از میلاد)، فرمانروایان خود را «شاه انشان و شوش» می‌خواندند.[۳] شوتروک-ناخونته بر میان‌رودان تاخت و آثاری چون سنگ‌نبشتهٔ قانون حمورابی و سنگ‌نگارهٔ پیروزی نارام‌سین را به شوش برد. این دوران اوج ایلام با گشوده‌شدن شوش به دست نبوکدنصر یکم، پادشاه بابل، به پایان رسید.[۳][۵]
در دورهٔ ایلام نو، پیشروی مادها و پارس‌ها در فلات ایران ایلامی‌ها را به سوی سوزیانا راند. انشان رفته‌رفته به سرزمین پارس بدل شد و از آن پس نام ایلام تنها بر سوزیانا نهاده شد.[۳] در ۶۴۶ پیش از میلاد (برخی منابع: ۶۴۷)، آشوربانیپال، شاه آشور، سراسر سوزیانا را ویران کرد و شوش را غارت کرد. با این همه، شکست ایلام کمتر از آنچه در سالنامه‌های آشوربانیپال آمده بود. پادشاهی ایلام دوباره جان گرفت و پادشاهی‌های کوچک ایلامی تا گشوده‌شدن سوزیانا به دست هخامنشیان، احتمالاً به دست کوروش در ۵۳۹ پیش از میلاد، پابرجا ماندند.[۳] در دورهٔ هخامنشی، ایلام پس از پارس و ماد سومین «استان» شاهنشاهی شد و زبان ایلامی زبان دیوانی بخشی از دستگاه اداری هخامنشیان بود.[۳]
نام
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
ایلامی‌ها کشورشان را «هَلتَمتی» می‌خواندند و اکدیان آن را «اِلامتو» می‌نامیدند.[۴] صورت اروپایی Elam از یونانی Aylam گرفته شده که خود از نسخه‌ی عبری Elām وام گرفته شده است.[۴]
در دورهٔ هخامنشی، این سرزمین در متن‌های ایلامی Hatamtu و در متن‌های اکدی NIM خوانده می‌شد. در پارسی باستان نام آن Ūvja بود که در آن دوره به سوزیانا گفته می‌شد.[۳] به گفتهٔ کوین ون بلادل، این نام در پارسی باستان با نشانه‌های u-v-j نوشته می‌شد. آوای «ه» در آغاز آن در گویش سنگ‌نبشته‌های شاهی نوشته نمی‌شد، و به احتمال زیاد تلفظ آن اوژ یا اوز (ouž) بوده است. نام اهواز، حالت جمع «هوزی» و به معنای «هوزی‌ها» می‌باشد.[۲] اگرچه برخی پژوهشگران هوزی‌ها را از بازماندگانِ ایلامی‌ها دانسته‌اند،[۶][۷] اما بر پایهٔ نوشته‌ها و کتاب‌های کهن ایرانی که نزد پارسیان هند (زرتشتی‌ها) نگهداری می‌شد، نشانه‌ای از ایلامی بودن مردم هوزی وجود ندارد. زبان و فرهنگ هوزی دارای ویژگی‌ها و شواهد منحصربه‌فردی بود که مختص خود آن بود.[۸] زبان هوزی تا دوران شاهنشاهی ساسانی[۹] و حتی تا چندین سده پس از فتح ایران به دست مسلمانان، زبان رایج در خوزستان بود. مردم امروزی جنوب غرب ایران همچنان آثار گسترده‌ای از سنت‌های فرهنگی و زبانی بر جای مانده و منسوب به هوزی‌ها را حفظ کرده‌اند.[۸] نام استان خوزستان (هوزستان) و همچنین شهرهایی مانند اهواز و هویزه یادآور حضور تاریخی این قوم و زبان آنان در این منطقه است.[۱۰][۱۱][۸][۶][۷]
نام استان ایلام، نخستین بار در ۱۳۱۵ خورشیدی (۱۹۳۶ میلادی) بر این ناحیه نهاده شد و از نام پادشاهی باستانی ایلام گرفته شده است. این ناحیه تا میانهٔ دههٔ ۱۹۳۰ «پشتکوه لرستان» خوانده می‌شد.[۱۲]
عبدالمجید ارفعی بر این باور است که چون واژهٔ ایلام، تلفظ میان‌رودانیِ یک نام ایلامی است، باید آن را با «الف» نوشت و نه با «ع». به گفتهٔ او، در خط و زبان بابلی و ایلامی حرف «ع» وجود ندارد. برخی این نام را به ریشهٔ سامی «ع‌ل‌و» به معنای «بلندی» پیوند داده‌اند، اما ارفعی این ریشه‌شناسی را نمی‌پذیرد و نام ایلام را برگرفته از «هَلتَمتی» می‌داند.[۱۳]
موقعیت مکانی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]سرزمین ایلام باستان در جنوب‌غربی فلات ایران قرار داشت و از دو بخش اصلی تشکیل می‌شد: دشت‌های پست خوزستان در غرب (که در منابع یونانی و رومی «سوزیانا» خوانده شده) و بلندی‌های زاگرس در شمال و شرق.[۱۴] قلمرو آن کمابیش خوزستان، لرستان، پشتکوه (بخش بزرگی از استان ایلام کنونی)، کوه‌های بختیاری و بخش‌هایی از فارس را دربرمی‌گرفت.[۱۴] مرزهای ایلام در دوره‌های گوناگون تغییر می‌کرد. به‌طور کلی از غرب به رود دجله، از شمال به راه بابل به همدان، از جنوب به خلیج فارس (تا حدود بوشهر) و از شرق به بلندی‌های سرزمین بختیاری و استان فارس کنونی محدود بود. در دوره‌های اوج قدرت، از غرب تا نزدیکی بابل و از شرق تا حدود اصفهان گسترش می‌یافت.