گوکلان

گوگلان

مناطق با جمعیت چشمگیر
ترکیه، ترکمنستان،ایران
زبان‌ها
ترکمنی
دین
اسلام سنی (حنفی)

مرد ترکمن در حال باربری با شتر

گوگلان، ( گوکلان،کوکلان وگوکلن) (به ترکمنی : Göklen ) یکی از مهمترین و برجسته ترین کنفدراسیون های ایلی در میان ترکمن ها هستند که از اتحاد چندین قبایل اغوز از جمله قایی، بیگدلی، بیات، بایندر، اووشار و دودورغا تشکیل شده است، همچنین امپراتوری عثمانی توسط رهبران این قبایل پایه گذاری شدند.

گوگلان‌ها جزء پنج ایل اصلی ترکمن در ایران هستند. و نقش مهمی در تحولات تاریخی و فرهنگی ترکمن ها ایفا کرده اند. یکی از شخصیت های مهم و تاثیرگذار این کنفدراسیون، مختومقلی فراغی شاعر بزرگ ترکمن است که آثارش نه تنها در ادبیات ترکمن بلکه در هویت ترکمن ها نیز تاثیر عمیق داشته است.

ریشه‌ شناسی و طوایف گوکلان

گوکلان (Göklen)، یکی از دیدگاه‌های مطرح‌شده آن را با نام گوک (Gök) که به معنی آسمان است مرتبط می‌داند و len/leng پسوند است. بر اساس این دیدگاه گوکلان معنی آسمانی ها را می‌دهد.

کنفدراسیون گوگلان از شش قبیله اغوز تشکیل میشوند

• 
  افشار
• 
  بیات
• 
  بایندر
• 
  بیگدلی
• 
  دودورغا
• 
  قایی

تیره و طوایف های گوگلان

قایی : جان‌قربانلی، قارناس، حلقه‌داغلی، قارابالقان ، داری، دألی، تمک ، یِل‌یانگی Ýelýaňy، آق‌کل، قیزیل، قاراکل، بوْقغاجا، قیزیل‌امام،عاراب

دوْدورغا : گرکز، قیریق، یانگاق، سنگریک، کِییک‌قوْدانا، سوْورانلی

بیگدلی : کؤسه، قول‌قارا، قاراگل، آجان‌قانجیق، بران، قارشماز، عرب‌چاقیر، پانگ‌چاقیر، آی‌درویش، آمان‌قوجا

بایندر : شیخ‌لی، شیطان‌لی، یاساغلیق، کۆررۆک

بیات : ( اکثرا در مناطقی از ترکمن صحرا مانند شهر گلیداغ و روستا بیاتلر سکونت دارند)

اووشار : ( در مناطقی از استان خراسان شمالی و ترکمن صحرا مانند شهر اشخانه، درگز، مراوه تپه ،کلاله سکونت دارند)

• ( لازم به ذکر است که هر کدام از این طایفه ها به 10 ها تیره دیگر تقسیم میشود )

مفاخر

از شاعران بزرگ ترکمن‌های گوکلان می‌توان به:

• 
  مختوم‌قلی فراغی

۱. دولت‌محمد آزادی

۲. مختوم‌قلی فراغی

۳. مسکین‌قلیچ

۴. قربان دردی ذلیلی

اشاره نمود که همگی از شعرای بزرگ ترکمن می‌باشند. مختوم قلی‌فراغی را می‌توان بزرگ‌ترین شاعر و عارف ترکمن دانست که هم‌اکنون آرامگاه وی در شهر مراوه‌تپه ایران قرار دارد.

پراکندگی

محل زندگی امروزی گوکلان‌ها عمدتاً در شهرستان کلاله، شرق گنبد کاووس،منطقه گلیداغ و قازان قایه، و بخش‌هایی از منطقهٔ جرگلان شهرستان بجنورد سکونت دارند و پس از یموت‌ها دومین طایفهٔ پرجمعیت ترکمن‌های ایران به‌شمار می‌روند، امّا جمعیت آن‌ها در ترکمنستان ناچیز است. منطقهٔ زندگی آن‌ها در گذشته گسترده‌تر بود و در سواحل دریای خزر از جمله استان بلخان ترکمنستان کنونی و بخش‌های مرکزی استان گلستان کنونی هم سکونت داشتند اما بر اثر نبردهای قبیله‌ای با یموت‌ها به سوی مناطق کوهستانی شرقی رانده شدند.

جمعیت

آرمینیوس وامبری گوکلان‌ها را صلح‌جوترین، و متمدن‌ترین طایفهٔ ترکمنان معرفی کرده و کلنل ییت نظامی بریتانیایی نیز به ویژگی‌های جسمی متفاوت آن‌ها از ترکمن‌های دیگر از جمله ریش پُرتر و بور بودن بعضی از آن‌ها اشاره کرده‌است. وامبری در سفرنامهٔ خود به آسیای میانه در سال ۱۸۶۲-۱۸۶۳ میلادی جمعیت گوکلان‌ها را ۱۲ هزار چادر (خانوار) و جمعیت کل ترکمن‌ها را ۱۹۶٬۵۰۰ چادر برآورد کرده بود که بر اساس آمار او گوکلان‌ها پس از تکه‌ها (۶۰ هزار چادر)، ارساری‌ها (۵۰ هزار چادر) و یموت‌ها (۴۰ هزار چادر) چهارمین ایل بزرگ به‌طور مشترک با ایل چاودر بودند. امروزه طبق برآورد سلطانشا آتانیازوف برخی از تیره‌های طایفه‌ی گوکلان در ترکیه و آذربایجان زندگی می‌کنند و بخش اعظم گوکلان ها در ایران زندگی می‌کنند. بر اساس اطلاعاتی که ترکمنهای ایران می‌دهند در مناطق آی‌درویش، گلیداغ، جرگلان و در مناطق یموت نشین تعداد گوکلان ها به 90 هزار نفر می‌رسد.

جستارهای وابسته

• نخورلی
• تکه
• یموت

منابع

• گلی، امین. تاریخ سیاسی و اجتماعی ترکمن‌ها. تهران: نشر علم، ۱۳۶۶
• طوایف ترکمن‌ها، گوکلان بایراق
• دانشنامه ایرانیکا
• مطالعات عثمانی
• مقاله جان‌ محمد عوضوف‌
• (Häntzsche, p. 741)
• فضائل الترکمان، اثر استاد عبدالرحمن آخوند تنگلی قراقچی
• شجره‌ و نسب‌نامه‌ طوايف‌ تركمن(به زبان ترکمنی)‌، سلطانشا آتانيازوف‌، عشق‌آباد، انتشارات‌ توران‌-1،1994، ص 250