Kanada

Untuk kegunaan lain, lihat Kanada (nyahkekaburan).

Canada Canada Kanada
Bendera Jata
Cogan kata: A mari usque ad mare “Dari laut ke laut”
Lagu kebangsaan: O Canada Lagu diraja: God Save the King
Ibu negara	Ottawa
Bandar terbesar	Toronto
Bahasa rasmi	Bahasa Inggeris dan Bahasa Perancis
Demonim	Orang Kanada
Pemerintah	Raja berperlembagaan persekutuan dan demokrasi berparlimen
• Raja	Charles III
• Gabenor Jeneral	Louise Arbour
• Perdana Menteri	Mark Carney
Badan perundangan	Parlimen
• Dewan pertuanan	Senat
• Dewan rakyat	Dewan Rakyat
Pembentukan dan kemerdekaan
• Pergabungan	1 Julai 1867
• Statut Westminster	11 Disember 1931
• Akta Kanada	17 April 1982
Keluasan
• Jumlah	9,984,670 km2 (3,855,100 bt2) (ke-2)
• Perairan (%)	8.92
Populasi
• Perkiraan 1 April 2026	41,417,056
• Bancian penduduk tahun 2021	36,991,981
• Kepadatan	4.2/km2 (10.9/sq mi)
KDNK (PPP)	anggaran 2026
• Jumlah	USD2.91 trilion
• Per kapita	USD70,010
KDNK (nominal)	anggaran 2026
• Jumlah	USD2.51 trilion
• Per kapita	USD60,300
Gini (2022)	30.0 sederhana
HDI (2023)	0.939 sangat tinggi (ke-16)
Mata wang	Dolar Kanada ($) (CAD)
Zon waktu	UTC−3:30 hingga −8
• Musim panas (DST)	UTC−2:30 hingga −7
Kod panggilan	+1
DPT internet	.ca

Kanada (bahasa Inggeris: Canada; Perancis: Canada) ialah sebuah negara di Amerika Utara yang terdiri daripada sepuluh provinsi dan tiga wilayah. Wilayahnya terbentang dari Lautan Atlantik di timur hingga Lautan Pasifik di barat serta Lautan Artik di utara. Dengan keluasan hampir 10 juta kilometer persegi, Kanada ialah negara kedua terbesar di dunia mengikut jumlah keluasan, selepas Rusia. Negara ini berkongsi sempadan darat antarabangsa yang terpanjang di dunia dengan Amerika Syarikat, termasuk sempadan dengan Alaska. Sebahagian besar penduduk tertumpu di kawasan selatan yang lebih sederhana iklimnya, khususnya di sekitar Koridor Bandar Raya Quebec–Windsor, Tanah Besar Hilir British Columbia dan koridor Calgary–Edmonton.

Wilayah Kanada telah dihuni oleh masyarakat Pribumi selama ribuan tahun sebelum kedatangan orang Eropah. Penempatan Norse di L'Anse aux Meadows sekitar tahun 1000 merupakan bukti terawal yang disahkan mengenai kehadiran orang Eropah di benua itu. Penjelajahan dan penjajahan Perancis serta British bermula pada penghujung abad ke-15 dan abad ke-16. Selepas Perancis menyerahkan kebanyakan tanah jajahannya di Amerika Utara kepada Britain pada tahun 1763, beberapa jajahan British berkembang menjadi sebuah persekutuan melalui Pergabungan pada 1 Julai 1867. Autonomi perundangan dan diplomatiknya berkembang secara beransur-ansur melalui Statut Westminster 1931 dan proses pemindahan kuasa perlembagaan pada tahun 1982.

Kanada ialah sebuah negara persekutuan, demokrasi berparlimen dan raja berperlembagaan. Raja Charles III merupakan ketua negara dan diwakili di Kanada oleh Gabenor Jeneral Louise Arbour, manakala Perdana Menteri Mark Carney mengetuai kerajaan. Perlembagaan membahagikan kuasa antara kerajaan persekutuan dengan provinsi, sementara kuasa wilayah pada asasnya diberikan oleh Parlimen persekutuan. Bahasa Inggeris dan Perancis mempunyai taraf rasmi yang sama di institusi persekutuan, walaupun corak penggunaan bahasa dan kedudukan undang-undangnya berbeza antara provinsi dan wilayah.

Kanada mempunyai sebuah ekonomi pasaran maju yang besar dan pelbagai. Sektor perkhidmatan merupakan bahagian terbesar ekonomi, sementara perkilangan, tenaga, perlombongan, pertanian, perhutanan dan teknologi turut memainkan peranan penting. Ekonominya sangat bersepadu dengan Amerika Syarikat, yang kekal sebagai rakan dagang terbesarnya. Kanada tergolong dalam kumpulan negara berpendapatan tinggi dan mencatat tahap pembangunan insan yang tinggi. Negara ini merupakan anggota Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu, G7, G20, NATO, OECD, Pertubuhan Perdagangan Dunia, Negara-Negara Komanwel, Francophonie, APEC dan Pertubuhan Negara-Negara Amerika.

Etimologi

Nama Canada berasal daripada perkataan [kanata] Error: {{Lang}}: text has italic markup (help) dalam bahasa Iroquoian Saint Lawrence, yang bererti “kampung” atau “petempatan”. Pada tahun 1535, penduduk Pribumi di kawasan yang kini menjadi Bandar Raya Quebec menggunakan perkataan itu ketika menunjukkan jalan ke perkampungan Stadacona kepada penjelajah Perancis Jacques Cartier. Cartier kemudiannya menggunakan nama Canada untuk merujuk bukan sahaja kepada Stadacona, tetapi juga kawasan yang lebih luas di bawah kekuasaan ketuanya, Donnacona. Menjelang pertengahan abad ke-16, nama itu telah muncul pada peta dan karya geografi Eropah.

Dalam Perancis Baru, Canada merujuk terutamanya kepada jajahan di sepanjang Sungai Saint Lawrence, berbeza daripada Acadia dan Louisiana. Selepas pemerintahan British, kawasan itu dibahagikan kepada Kanada Atas dan Kanada Bawah pada tahun 1791, sebelum disatukan sebagai Provinsi Kanada pada tahun 1841. Nama Canada diterima sebagai nama persekutuan baharu pada tahun 1867.

Ungkapan Dominion of Canada digunakan secara meluas selepas Pergabungan, tetapi “Dominion” tidak pernah menjadi sebahagian daripada nama rasmi yang ditetapkan dalam Akta Perlembagaan 1867. Penggunaannya semakin berkurangan selepas Perang Dunia Kedua seiring dengan perkembangan identiti dan autonomi Kanada. Pada tahun 1982, nama cuti kebangsaan Hari Dominion ditukar secara rasmi kepada Hari Kanada.

Sejarah

Rencana utama: Sejarah Kanada

Masyarakat Pribumi dan hubungan awal

Masyarakat Pribumi telah mendiami kawasan yang kini menjadi Kanada jauh sebelum penjajahan Eropah. Mereka terdiri daripada pelbagai bangsa dengan bahasa, sistem pemerintahan, ekonomi, kerohanian dan tradisi undang-undang yang tersendiri. Di pantai barat laut, masyarakat seperti Haida, Tlingit dan Kwakwaka'wakw membangunkan komuniti maritim serta tradisi seni ukir yang rumit. Masyarakat di kawasan Dataran Besar bergantung pada perdagangan, pertanian dan pemburuan, sementara masyarakat Iroquoian di lembah Saint Lawrence dan Tasik-Tasik Besar menubuhkan petempatan pertanian tetap. Di kawasan Artik, Inuit menyesuaikan kehidupan mereka dengan persekitaran tundra dan laut yang ekstrem.

Raven and the First Men, arca karya seniman Haida Bill Reid, menggambarkan salah satu kisah penciptaan Haida.

Hubungan antara masyarakat Pribumi merangkumi perdagangan, perkahwinan, diplomasi dan peperangan. Tradisi lisan serta bukti arkeologi menunjukkan kewujudan rangkaian pertukaran yang meliputi jarak jauh sebelum kedatangan orang Eropah. Perlembagaan Kanada kini mengiktiraf tiga kelompok utama masyarakat Pribumi, iaitu Bangsa-Bangsa Pertama, Inuit dan Métis.

Sekitar tahun 1000, pelayar Norse membina sebuah petempatan kecil di L'Anse aux Meadows di hujung utara Newfoundland. Tapak tersebut, yang diiktiraf sebagai Tapak Warisan Dunia pada tahun 1978, merupakan satu-satunya petempatan Norse yang telah disahkan di Amerika Utara di luar Greenland. Hubungan itu tidak membawa kepada penjajahan Eropah yang berterusan.

Penjajahan Perancis dan British

The Death of General Wolfe karya Benjamin West menggambarkan secara ideal kematian James Wolfe dalam Pertempuran Dataran Abraham pada tahun 1759.

Pada tahun 1497, John Cabot meneroka pantai Atlantik bagi pihak England. Pelaut Basque, Portugis, Perancis dan Inggeris kemudiannya menjalankan perikanan dan pemburuan ikan paus bermusim di perairan Newfoundland dan Labrador. Jacques Cartier meneroka Teluk dan Sungai Saint Lawrence bagi pihak Perancis pada tahun 1534–1542.

Samuel de Champlain membantu menubuhkan petempatan Perancis di Port-Royal pada tahun 1605 dan Bandar Raya Quebec pada tahun 1608. Perancis Baru berkembang melalui perdagangan bulu, kegiatan mubaligh dan pakatan dengan masyarakat Pribumi. Penempatan Perancis tertumpu di lembah Saint Lawrence dan Acadia, sementara pedagang serta peneroka bergerak ke kawasan Tasik-Tasik Besar, lembah Mississippi dan Louisiana.

British pula mengembangkan jajahannya di Newfoundland, sekitar Teluk Hudson dan pantai Atlantik. Persaingan empayar, perebutan perdagangan bulu dan pakatan yang berbeza dengan bangsa-bangsa Pribumi mencetuskan beberapa peperangan. Selepas Perang Tujuh Tahun, Perjanjian Paris 1763 menyerahkan kebanyakan Perancis Baru kepada Britain.

Pengisytiharan Diraja 1763 membentuk Provinsi Quebec dan mengiktiraf bahawa tanah Pribumi tidak boleh diperoleh kecuali oleh Mahkota melalui perjanjian. Akta Quebec 1774 mengekalkan undang-undang sivil Perancis serta kebebasan beragama bagi penduduk Katolik di Quebec. Selepas Revolusi Amerika, puluhan ribu Setiawan Empayar Bersatu berhijrah ke jajahan British di utara. Provinsi Quebec dibahagikan pada tahun 1791 kepada Kanada Atas yang kebanyakannya berbahasa Inggeris dan Kanada Bawah yang kebanyakannya berbahasa Perancis.

Kerajaan bertanggungjawab dan Pergabungan

Jajahan-jajahan British di Amerika Utara menjadi medan utama Perang 1812 antara Britain dengan Amerika Syarikat. Pada dekad-dekad berikutnya, kemasukan pendatang dari Kepulauan British mempercepatkan pertumbuhan penduduk dan kegiatan pembalakan, pembinaan kapal serta pertanian.

Ketegangan politik mengenai perwakilan, kuasa golongan elit dan kerajaan yang tidak bertanggungjawab kepada badan perundangan mencetuskan Pemberontakan 1837–1838. Laporan Durham mengesyorkan kerajaan bertanggungjawab tetapi turut menggalakkan asimilasi penduduk Kanada Perancis. Akta Kesatuan 1840 menyatukan Kanada Atas dan Kanada Bawah sebagai Provinsi Kanada. Kerajaan bertanggungjawab diperkenalkan di Nova Scotia pada tahun 1848 dan tidak lama kemudian di Provinsi Kanada serta jajahan British lain.

Lukisan Fathers of Confederation karya Robert Harris menggambarkan para perwakilan dalam Persidangan Quebec 1864.

Kebuntuan politik di Provinsi Kanada, kebimbangan terhadap keselamatan, keperluan membiayai kereta api dan hasrat memperluas pasaran mendorong rundingan untuk membentuk sebuah persekutuan. Persidangan di Charlottetown, Quebec dan London menghasilkan Akta Perlembagaan 1867. Pada 1 Julai 1867, Provinsi Kanada dibahagikan menjadi Ontario dan Quebec serta bergabung dengan Nova Scotia dan New Brunswick untuk membentuk Kanada.

Pergabungan tidak serta-merta menjadikan Kanada sebuah negara yang bebas sepenuhnya. Britain masih mengawal sebahagian urusan luar dan pindaan perlembagaannya, sementara raja British kekal sebagai ketua negara. Walau bagaimanapun, kerajaan Kanada memperoleh ruang yang semakin luas untuk mentadbir hal ehwal dalam negeri.

Peluasan wilayah dan perindustrian

Kanada memperoleh Tanah Rupert dan Wilayah Barat Laut daripada Syarikat Teluk Hudson pada tahun 1870. Pemindahan itu dilakukan tanpa perundingan yang mencukupi dengan masyarakat Métis di Red River, lalu mencetuskan Penentangan Red River di bawah pimpinan Louis Riel. Rundingan berikutnya membawa kepada pembentukan provinsi Manitoba pada tahun 1870.

British Columbia menyertai Pergabungan pada tahun 1871 selepas kerajaan persekutuan berjanji membina sambungan kereta api ke pantai Pasifik. Pulau Prince Edward menyertai pada tahun 1873. Alberta dan Saskatchewan dibentuk sebagai provinsi pada tahun 1905, manakala Yukon dipisahkan daripada Wilayah Barat Laut pada tahun 1898. Newfoundland menjadi provinsi kesepuluh pada tahun 1949.

Pembinaan Canadian Pacific Railway menyambungkan Kanada tengah dengan pantai Pasifik dan mempercepatkan petempatan peneroka di Prairi. Peluasan itu disertai pemeteraian Perjanjian Bernombor antara Mahkota dengan beberapa Bangsa-Bangsa Pertama. Tafsiran, pelaksanaan dan pemenuhan kewajipan perjanjian tersebut kekal menjadi persoalan undang-undang serta politik hingga kini.

Akta Indian 1876 menyatukan pelbagai dasar penjajahan yang mengawal status, tanah rizab dan kehidupan masyarakat Bangsa-Bangsa Pertama. Kerajaan turut membiayai sistem sekolah berasrama yang bertujuan memisahkan kanak-kanak Pribumi daripada keluarga, bahasa dan budaya mereka. Sistem itu menyebabkan penderaan, kematian, kehilangan bahasa serta trauma antara generasi. Suruhanjaya Kebenaran dan Perdamaian Kanada menyifatkan dasar tersebut sebagai pemusnahan budaya dan mengemukakan 94 Seruan untuk Bertindak pada tahun 2015.

Menjelang penghujung abad ke-19, pertanian komersial, perlombongan, pembalakan dan perkilangan berkembang pesat. Kerajaan menggalakkan penghijrahan ke Prairi, walaupun beberapa dasar imigresen pada zaman itu mengenakan sekatan berasaskan kaum dan negara asal.

Perang dunia dan autonomi

Askar Kanada mara bersama sebuah kereta kebal dalam Pertempuran Rabung Vimy, April 1917.

Oleh sebab Kanada masih berada dalam Empayar British, pengisytiharan perang Britain pada tahun 1914 turut membawa Kanada ke dalam Perang Dunia Pertama. Lebih 600,000 orang berkhidmat dalam angkatan Kanada. Pertempuran seperti Rabung Vimy, Passchendaele dan Amiens menjadi unsur penting dalam ingatan kebangsaan, tetapi perang itu turut mencetuskan Krisis Pengerahan 1917 yang menajamkan perbezaan antara penduduk berbahasa Inggeris dengan penduduk berbahasa Perancis.

Kanada menandatangani Perjanjian Versailles dan menyertai Liga Bangsa-Bangsa secara berasingan daripada Britain. Statut Westminster 1931 mengiktiraf autonomi perundangan Kanada dan dominion British lain, walaupun Parlimen Britain masih mempunyai kuasa untuk meminda beberapa bahagian Perlembagaan Kanada atas permintaan Kanada.

Kemelesetan Besar menyebabkan pengangguran meluas dan kemiskinan pada 1930-an. Ketidakpuasan sosial menyumbang kepada kemunculan gerakan politik baharu, termasuk Persekutuan Komanwel Kerjasama, yang kemudiannya menjadi Parti Demokratik Baru.

Kanada mengisytiharkan perang terhadap Jerman secara berasingan pada 10 September 1939. Angkatan Kanada mengambil bahagian dalam Pertempuran Atlantik, kempen Itali, pendaratan Normandy dan pembebasan Belanda. Perang tersebut mempercepatkan perindustrian, penyertaan wanita dalam tenaga kerja dan perluasan kapasiti negara persekutuan. Penahanan serta pemindahan paksa orang Kanada berketurunan Jepun dari pantai British Columbia merupakan salah satu pelanggaran hak awam paling besar dalam sejarah moden Kanada.

Kanada pascaperang dan kontemporari

Selepas perang, pertumbuhan ekonomi, imigresen dan pembandaran mengubah masyarakat Kanada. Kerajaan persekutuan dan provinsi membangunkan program sosial seperti pencen awam, insurans pengangguran dan penjagaan kesihatan sejagat. Bendera Daun Mapel diterima pada tahun 1965, manakala Akta Bahasa Rasmi 1969 mengiktiraf kesamarataan bahasa Inggeris dan Perancis dalam institusi persekutuan.

Revolusi Senyap di Quebec pada 1960-an memodenkan institusi provinsi dan mengukuhkan nasionalisme Quebec. Krisis Oktober 1970 berlaku selepas anggota Front de libération du Québec menculik seorang diplomat British dan menteri kerajaan Quebec. Pungutan suara mengenai kedaulatan Quebec pada tahun 1980 dan 1995 kedua-duanya menolak pemisahan, dengan keputusan 1995 berakhir dengan perbezaan yang sangat kecil.

Pada tahun 1971, Kanada menjadi negara pertama yang menerima pakai dasar kepelbagaian budaya rasmi. Dasar itu diperundangkan melalui Akta Kepelbagaian Budaya Kanada 1988.

Pada tahun 1982, Perlembagaan Kanada dipindahkan sepenuhnya daripada kuasa Parlimen United Kingdom melalui Akta Kanada 1982. Akta Perlembagaan 1982 memperkenalkan formula pindaan domestik dan Piagam Hak dan Kebebasan Kanada. Quebec tidak memberikan persetujuan rasmi kepada pakej perlembagaan tersebut, walaupun perlembagaan tetap berkuat kuasa di provinsi itu.

Nunavut dibentuk pada tahun 1999 selepas perjanjian tuntutan tanah dengan Inuit, menjadikannya wilayah ketiga Kanada. Pada awal abad ke-21, dasar negara semakin memberi perhatian kepada perdamaian dengan masyarakat Pribumi, perubahan iklim, imigresen, perumahan dan kedudukan Kanada dalam ekonomi global. Akta Pengisytiharan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu mengenai Hak-Hak Masyarakat Pribumi menerima perkenan diraja pada tahun 2021 dan mewajibkan kerajaan persekutuan mengambil langkah untuk menyelaraskan undang-undang Kanada dengan pengisytiharan tersebut melalui perundingan dan kerjasama dengan masyarakat Pribumi.

Geografi

Rencana utama: Geografi Kanada

Peta topografi Kanada menunjukkan Perisai Kanada, dataran pedalaman, banjaran barat dan Kepulauan Artik.

Kanada menduduki sebahagian besar kawasan utara Amerika Utara. Jumlah keluasannya ialah 9,984,670 kilometer persegi, termasuk 9,093,507 kilometer persegi tanah dan 891,163 kilometer persegi perairan tawar. Negara ini bersempadan dengan Amerika Syarikat di selatan dan Alaska di barat laut. Kanada turut berkongsi sempadan darat kecil dengan Denmark di Pulau Hans selepas penyelesaian pertikaian wilayah pada tahun 2022.

Garis pantai Kanada menghadap Lautan Atlantik, Pasifik dan Artik. Dengan mengambil kira pulau serta teluknya, Kanada mempunyai garis pantai terpanjang di dunia. Kepulauan Artik Kanada merangkumi ribuan pulau, antaranya Pulau Baffin, Pulau Victoria dan Pulau Ellesmere.

Bentuk muka bumi dan hidrografi

Sumber Asli Kanada membahagikan negara itu kepada tujuh kawasan fisiografi utama: Perisai Kanada, Tanah Pamah Teluk Hudson, Tanah Artik, Tanah Pedalaman, Kordilera Barat, Tanah Pamah Tasik-Tasik Besar–Saint Lawrence dan Tanah Tinggi Appalachia.

Perisai Kanada, sebuah kawasan batuan Prakambrium yang luas, mengelilingi Teluk Hudson dan meliputi sebahagian besar Kanada tengah dan timur. Kawasan itu mempunyai tanah nipis, hutan boreal dan tasik yang sangat banyak. Di sebelah selatannya terletak Tanah Pamah Tasik-Tasik Besar–Saint Lawrence, kawasan berpenduduk paling padat serta pusat utama pertanian, perindustrian dan pembandaran.

Tanah Pedalaman merangkumi sebahagian besar Prairi di Manitoba, Saskatchewan dan Alberta. Tanahnya yang subur menyokong penanaman gandum, kanola dan tanaman bijian lain. Ke arah barat, Kordilera Barat terdiri daripada Banjaran Rocky Kanada, Banjaran Columbia, Pergunungan Coast serta dataran tinggi pedalaman. Puncak tertinggi Kanada ialah Gunung Logan di Yukon, dengan ketinggian kira-kira 5,959 meter.

Kawasan Appalachia meliputi provinsi Atlantik dan bahagian timur Quebec. Bentuk muka buminya lebih tua serta rendah berbanding banjaran barat. Kawasan Artik pula dicirikan oleh tundra, permafros, glasier dan kepulauan yang luas.

Kanada mempunyai lebih banyak tasik mengikut keluasan daripada mana-mana negara lain. Negara ini berkongsi empat daripada lima Tasik-Tasik Besar dengan Amerika Syarikat. Sungai utama termasuk Sungai Saint Lawrence, Sungai Mackenzie, Sungai Yukon, Sungai Fraser, Sungai Nelson dan Sungai Saskatchewan. Sistem Tasik-Tasik Besar–Saint Lawrence menghubungkan kawasan pedalaman dengan Lautan Atlantik dan merupakan laluan pengangkutan serta perindustrian yang penting.

Iklim

Keluasan dan bentuk muka bumi Kanada menghasilkan iklim yang sangat pelbagai. Kawasan pantai Pasifik mengalami musim sejuk yang lebih sederhana dan lembap akibat pengaruh laut, sedangkan kawasan pedalaman mempunyai iklim kebenuaan dengan perbezaan suhu bermusim yang besar. Pantai Atlantik pula dipengaruhi pertemuan arus laut dan ribut dari Atlantik Utara.

Di Prairi, musim panas boleh menjadi panas dan kering, manakala musim sejuk lazimnya panjang serta sangat sejuk. Ontario selatan dan Quebec mempunyai musim panas yang panas dan lembap serta musim sejuk bersalji. Kawasan Artik mengalami musim sejuk yang sangat panjang, suhu rendah dan musim panas yang singkat.

Perubahan iklim telah meningkatkan suhu purata, mengurangkan litupan ais dan permafros serta menambah risiko gelombang haba, kebakaran hutan, banjir dan hakisan pantai. Menurut kerajaan persekutuan, suhu tahunan purata Kanada meningkat kira-kira dua kali lebih cepat daripada purata dunia sejak pertengahan abad ke-20, sementara Kanada utara mengalami kadar pemanasan yang lebih tinggi. Tahun 2024 menyamai 2010 sebagai tahun terpanas yang pernah dicatatkan secara nasional berdasarkan siri suhu kerajaan.

Alam sekitar dan biodiversiti

Kanada merangkumi beberapa biom utama, termasuk hutan hujan sederhana di pantai Pasifik, hutan boreal yang luas, padang rumput Prairi, tanah lembap, tundra Artik dan ekosistem laut. Hutan boreal membentuk salah satu kawasan hutan utuh terbesar di dunia dan menjadi habitat bagi karibu, serigala, beruang, lynx serta burung penghijrah.

Hidupan liar yang sering dikaitkan dengan Kanada termasuk memerang Amerika Utara, rusa besar, karibu, beruang kutub, angsa Kanada dan loon besar. Walau bagaimanapun, kehilangan habitat, spesies invasif, pencemaran, perubahan iklim dan kegiatan perindustrian mengancam banyak spesies. Akta Spesies Berisiko menyediakan kerangka persekutuan bagi perlindungan spesies yang terancam atau berisiko pupus.

Kawasan terlindung ditadbir oleh kerajaan persekutuan, provinsi, wilayah, masyarakat Pribumi serta badan pemuliharaan. Antaranya ialah taman negara seperti Taman Negara Banff, Taman Negara Jasper, Taman Negara Wood Buffalo dan Taman Negara Quttinirpaaq. Kanada telah menetapkan sasaran untuk memulihara 30 peratus kawasan darat, perairan pedalaman dan lautnya menjelang tahun 2030.

Politik dan pemerintahan

Rencana utama: Politik Kanada

Bukit Parlimen di Ottawa menempatkan bangunan utama Parlimen Kanada.

Kanada ialah sebuah negara persekutuan, demokrasi berparlimen dan raja berperlembagaan yang mengamalkan prinsip kerajaan bertanggungjawab. Perlembagaan Kanada bukanlah satu dokumen tunggal, sebaliknya terdiri daripada undang-undang bertulis, terutamanya Akta Perlembagaan 1867 dan Akta Perlembagaan 1982, serta statut lain, perintah, keputusan kehakiman dan konvensyen perlembagaan yang tidak bertulis. Konvensyen tersebut mengawal sebahagian besar hubungan antara Raja, gabenor jeneral, perdana menteri, Kabinet dan Parlimen, walaupun lazimnya tidak boleh dikuatkuasakan secara langsung oleh mahkamah.

Charles III ialah Raja Kanada dan ketua negara. Baginda diwakili pada peringkat persekutuan oleh gabenor jeneral, iaitu Louise Arbour sejak 8 Jun 2026. Kebanyakan kuasa perlembagaan gabenor jeneral, termasuk melantik perdana menteri dan menteri, memanggil, memprorog dan membubarkan Parlimen serta memberikan perkenan diraja kepada rang undang-undang, dilaksanakan atas nasihat perdana menteri dan Kabinet. Gabenor jeneral mempunyai kuasa budi bicara yang terhad dalam keadaan luar biasa, khususnya berkaitan pembentukan kerajaan, permohonan pembubaran Parlimen dan pertukaran perdana menteri. Batas penggunaannya ditentukan terutamanya oleh konvensyen perlembagaan.

Perdana menteri ialah ketua kerajaan dan tidak dipilih secara langsung oleh pengundi. Gabenor jeneral melantik individu yang paling berkemungkinan memperoleh dan mengekalkan keyakinan majoriti ahli Dewan Rakyat, lazimnya pemimpin parti yang menguasai atau mampu memperoleh sokongan majoriti di dewan tersebut. Jawatan itu disandang oleh Mark Carney, pemimpin Parti Liberal Kanada, sejak Mac 2025.

Perdana menteri mengesyorkan pelantikan menteri dan mengetuai Kabinet, yang bertanggungjawab secara kolektif kepada Dewan Rakyat. Sekiranya kerajaan kalah dalam undian yang dianggap sebagai persoalan keyakinan, kerajaan dijangka meletakkan jawatan atau memohon pembubaran Parlimen bagi membolehkan pilihan raya umum diadakan. Gabenor jeneral boleh menolak permohonan pembubaran dalam keadaan tertentu, terutamanya jika sebuah kerajaan alternatif berkemungkinan memperoleh keyakinan Dewan Rakyat.

Parlimen dan pilihan raya

Parlimen Kanada ialah badan perundangan bikameral yang terdiri daripada Raja, Senat dan Dewan Rakyat. Kedua-dua dewan membahaskan dan meluluskan rang undang-undang, manakala Raja, yang biasanya diwakili oleh gabenor jeneral, memberikan perkenan diraja sebelum sesuatu rang undang-undang menjadi undang-undang.

Dewan Rakyat mempunyai 343 orang ahli, dengan setiap ahli dipilih daripada sebuah kawasan pilihan raya persekutuan. Kanada menggunakan sistem pemenang undi terbanyak, iaitu calon yang memperoleh undi paling banyak dalam sesuatu kawasan dipilih walaupun tidak memperoleh majoriti mutlak. Pengundi memilih calon yang bertanding di kawasan masing-masing dan bukannya mengundi perdana menteri secara langsung.

Akta Pilihan Raya Kanada menetapkan bahawa pilihan raya umum lazimnya diadakan pada hari Isnin ketiga bulan Oktober dalam tahun kalendar keempat selepas pilihan raya terdahulu. Walau bagaimanapun, peruntukan tarikh pilihan raya tetap itu tidak menghapuskan kuasa gabenor jeneral untuk membubarkan Parlimen lebih awal, lazimnya atas nasihat perdana menteri atau selepas kerajaan kehilangan keyakinan Dewan Rakyat. Perlembagaan menetapkan bahawa tempoh Dewan Rakyat tidak boleh melebihi lima tahun, kecuali ketika berlaku atau diancam berlaku perang, pencerobohan atau pemberontakan, dan hanya jika lanjutan itu tidak ditentang oleh lebih daripada satu pertiga ahli Dewan Rakyat.

Senat mempunyai 105 orang senator yang dilantik oleh gabenor jeneral atas nasihat perdana menteri. Kerusinya diagihkan mengikut provinsi dan wilayah bagi memberikan perwakilan serantau sebagai pelengkap kepada perwakilan berdasarkan penduduk di Dewan Rakyat. Senator berkhidmat sehingga mencapai umur 75 tahun.

Senat meneliti rang undang-undang yang diluluskan oleh Dewan Rakyat, menjalankan kajian melalui jawatankuasa dan boleh mencadangkan pindaan. Kebanyakan rang undang-undang mesti diluluskan dalam bentuk yang sama oleh kedua-dua dewan. Walau bagaimanapun, rang undang-undang yang memperuntukkan hasil awam atau mengenakan cukai mesti dimulakan di Dewan Rakyat.

Politik persekutuan sejak penubuhan konfederasi banyak didominasi oleh Parti Liberal dan pelbagai parti konservatif yang kemudiannya membentuk Parti Konservatif Kanada moden. Parti lain yang memperoleh perwakilan di Dewan Rakyat termasuk Parti Demokratik Baru, Bloc Québécois dan Parti Hijau Kanada. Kekuatan setiap parti berbeza mengikut wilayah, bahasa, kawasan bandar atau luar bandar serta keadaan politik dan ekonomi pada setiap pilihan raya.

Federalisme, provinsi dan wilayah

Rencana utama: Provinsi dan wilayah di Kanada

Akta Perlembagaan 1867 membahagikan kuasa perundangan antara Parlimen persekutuan dengan badan perundangan provinsi. Bidang kuasa persekutuan merangkumi pertahanan negara, mata wang dan perbankan, kewarganegaraan dan naturalisasi, undang-undang jenayah serta perdagangan antarabangsa dan antara provinsi. Provinsi pula mempunyai bidang kuasa terhadap perkara seperti pendidikan, hospital, kerajaan tempatan, pentadbiran keadilan, harta dan hak sivil serta perkara yang bersifat tempatan atau persendirian.

Pembahagian kuasa tersebut tidak sentiasa bersifat mutlak. Pertanian dan imigresen, misalnya, merupakan bidang kuasa bersama. Kesihatan, alam sekitar dan pengangkutan pula boleh melibatkan kuasa persekutuan dan provinsi yang bertindih. Mahkamah memainkan peranan penting dalam menentukan kesahan undang-undang dan memperincikan sempadan antara bidang kuasa kedua-dua peringkat kerajaan.

Provinsi memperoleh kuasa perundangannya secara langsung daripada Perlembagaan dan tidak berada di bawah kerajaan persekutuan dalam bidang kuasa masing-masing. Sebaliknya, kuasa Yukon, Wilayah Barat Laut dan Nunavut berasal daripada undang-undang yang digubal oleh Parlimen persekutuan. Proses penurunan kuasa telah memindahkan semakin banyak tanggungjawab terhadap tanah, sumber asli dan pentadbiran awam kepada kerajaan wilayah. Pada 2024, tanggungjawab berkaitan tanah awam, sumber asli dan hak terhadap air di Nunavut dipindahkan daripada kerajaan persekutuan kepada kerajaan Nunavut.

Setiap provinsi mempunyai seorang leftenan gabenor sebagai wakil Raja, seorang premier sebagai ketua kerajaan dan sebuah badan perundangan terpilih yang bersifat unikameral. Seperti kerajaan persekutuan, kerajaan provinsi mengamalkan prinsip kerajaan bertanggungjawab. Premier dan Kabinet provinsi mesti mengekalkan keyakinan badan perundangan masing-masing.

Setiap wilayah pula mempunyai seorang pesuruhjaya, seorang premier dan sebuah badan perundangan unikameral. Pesuruhjaya menjalankan banyak tugas yang serupa dengan leftenan gabenor, tetapi merupakan pemegang jawatan persekutuan dan bukannya wakil Raja.

Wilayah Barat Laut dan Nunavut mengamalkan sistem kerajaan konsensus tanpa parti politik dalam badan perundangan wilayah. Semua ahlinya dipilih sebagai calon bebas, sebelum mereka memilih premier dan anggota majlis eksekutif daripada kalangan sendiri. Yukon pula menggunakan sistem kerajaan berparti yang lebih menyerupai sistem di peringkat persekutuan dan provinsi.

Kanada terdiri daripada sepuluh provinsi dan tiga wilayah. Perbezaan perlembagaan antara kedua-duanya terletak terutamanya pada sumber kuasa masing-masing. Kuasa provinsi dijamin oleh Perlembagaan, manakala kuasa wilayah diberikan oleh Parlimen persekutuan, walaupun tahap autonomi wilayah telah meningkat melalui proses penurunan kuasa.

Undang-undang dan kehakiman

Bangunan Mahkamah Agung Kanada di Ottawa.

Kanada mengamalkan dua tradisi undang-undang. Undang-undang lazim atau common law menjadi asas undang-undang persendirian di sembilan provinsi dan tiga wilayah, manakala undang-undang persendirian di Quebec berasaskan tradisi undang-undang sivil. Undang-undang persekutuan digubal dalam bahasa Inggeris dan Perancis serta ditafsirkan dengan mengambil kira kedua-dua tradisi tersebut. Undang-undang jenayah berada di bawah bidang kuasa Parlimen persekutuan dan pada asasnya terpakai secara seragam di seluruh negara.

Sistem kehakiman merangkumi mahkamah persekutuan serta mahkamah provinsi dan wilayah. Mahkamah Agung Kanada ialah mahkamah rayuan tertinggi bagi semua bidang undang-undang dan berada di puncak kedua-dua tradisi perundangan negara. Mahkamah itu mempunyai sembilan orang hakim, termasuk Ketua Hakim Negara. Tiga daripada sembilan hakim tersebut mesti berasal daripada badan kehakiman atau profesion undang-undang Quebec bagi memastikan mahkamah mempunyai kepakaran dalam undang-undang sivil.

Mahkamah Agung mendengar rayuan berkaitan undang-undang sivil, jenayah, perlembagaan dan pentadbiran. Mahkamah itu turut mentafsir Perlembagaan, menyelesaikan pertikaian mengenai pembahagian kuasa dan menjalankan semakan kehakiman terhadap undang-undang serta tindakan kerajaan.

Piagam Hak dan Kebebasan Kanada, yang membentuk Bahagian I Akta Perlembagaan 1982, melindungi kebebasan beragama, bersuara, berhimpun secara aman dan berpersatuan, selain hak demokratik, mobiliti, undang-undang, kesamarataan dan bahasa. Hak tersebut tidak bersifat mutlak. Seksyen 1 membenarkan batasan yang ditetapkan oleh undang-undang sekiranya kerajaan dapat menunjukkan bahawa batasan itu munasabah dan boleh dibenarkan dalam sebuah masyarakat yang bebas dan demokratik.

Seksyen 33, yang dikenali sebagai fasal mengenepikan, membenarkan Parlimen atau badan perundangan provinsi mengisytiharkan bahawa sesuatu undang-undang tetap berkuat kuasa walaupun bercanggah dengan kebebasan asas dalam Seksyen 2 atau hak dalam Seksyen 7 hingga 15 Piagam. Sesuatu pengisytiharan hanya sah selama lima tahun, tetapi boleh digubal semula. Fasal tersebut tidak boleh digunakan untuk mengenepikan hak demokratik, hak mobiliti atau hak bahasa yang dilindungi oleh Piagam.

Di luar Piagam, Seksyen 35 Akta Perlembagaan 1982 mengiktiraf dan menegaskan hak sedia ada masyarakat Pribumi Kanada serta hak yang berasaskan perjanjian dan tuntutan tanah. Peruntukan itu merangkumi Bangsa-Bangsa Pertama, Inuit dan Métis. Melalui keputusan kehakiman, Mahkamah Agung telah menghuraikan kewajipan Mahkota untuk berunding dengan masyarakat Pribumi dan, apabila wajar, menyesuaikan tindakan kerajaan yang mungkin menjejaskan hak sedia ada atau hak yang didakwa secara munasabah.

Hubungan luar dan pertahanan

Laman utama: Hubungan luar Kanada dan Angkatan Tentera Kanada

Dasar luar Kanada dipengaruhi oleh kedudukannya di Amerika Utara dan Artik, hubungan pertahanannya dengan Amerika Syarikat, hubungan sejarah dengan United Kingdom dan Perancis serta penyertaannya dalam institusi pelbagai hala. Kanada merupakan anggota asal Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu sejak 1945 dan salah satu daripada 12 negara pengasas Pertubuhan Perjanjian Atlantik Utara pada 1949.

Kerjasama pertahanan Kanada dengan Amerika Syarikat diselaraskan sebahagiannya melalui Pemerintahan Pertahanan Aeroangkasa Amerika Utara (NORAD). Organisasi dwinasional itu menjalankan amaran aeroangkasa, kawalan aeroangkasa dan amaran maritim bagi Amerika Utara.

Kanada memainkan peranan penting dalam perkembangan operasi pengaman moden PBB semasa Krisis Suez pada 1956. Menteri hal ehwal luar ketika itu, Lester B. Pearson, membantu mendapatkan sokongan bagi penubuhan Pasukan Kecemasan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu untuk memisahkan pihak yang bertelagah dan mengawasi pengunduran tentera. Sumbangan tersebut menjadi sebab utama beliau dianugerahi Hadiah Keamanan Nobel pada 1957. Sejak itu, Kanada telah menyertai pelbagai operasi PBB, NATO dan gabungan antarabangsa, walaupun bentuk dan skala penglibatannya berubah mengikut mandat, keupayaan tentera dan dasar kerajaan.

Angkatan Tentera Kanada ialah sebuah angkatan bersatu yang merangkumi Tentera Laut Diraja Kanada, Tentera Darat Kanada dan Tentera Udara Diraja Kanada, di samping pemerintahan bersama dan pasukan operasi khas. Angkatan tersebut menjalankan operasi di laut, darat, udara, angkasa dan ruang siber.

Gabenor jeneral memegang jawatan Panglima Tertinggi Kanada bagi pihak Raja. Walau bagaimanapun, kawalan politik dan pentadbiran terhadap angkatan tentera dilaksanakan oleh kerajaan awam melalui perdana menteri, menteri pertahanan negara dan Parlimen. Ketua Turus Pertahanan merupakan pegawai tentera berpangkat tertinggi dan penasihat ketenteraan utama kepada kerajaan.

Kanada turut mengambil bahagian dalam G7, G20, Pertubuhan Kerjasama dan Pembangunan Ekonomi, Pertubuhan Perdagangan Dunia, Negara-Negara Komanwel, Pertubuhan Antarabangsa Francophonie, Kerjasama Ekonomi Asia-Pasifik, Pertubuhan Negara-Negara Amerika dan Majlis Artik.

Ekonomi

Rencana utama: Ekonomi Kanada

Kanada mempunyai ekonomi pasaran campuran berpendapatan tinggi. Menurut anggaran Tabung Kewangan Antarabangsa bagi tahun 2026, keluaran dalam negara kasar nominalnya berjumlah kira-kira USD2.51 trilion, bersamaan sekitar USD60,300 seorang. KDNK berdasarkan pariti kuasa beli dianggarkan kira-kira USD2.91 trilion.

Sektor perkhidmatan menghasilkan kira-kira tiga perempat keluaran ekonomi. Bidang utama termasuk kewangan, insurans, hartanah, perdagangan runcit dan borong, pendidikan, penjagaan kesihatan, perkhidmatan profesional serta pentadbiran awam. Perkilangan, pembinaan, pertanian, perhutanan, perlombongan serta pengekstrakan minyak dan gas membentuk sebahagian besar sektor pengeluaran barangan.

Pusat kewangan terbesar ialah Toronto, sementara Montreal, Vancouver, Calgary dan Ottawa merupakan pusat penting dalam bidang teknologi, aeronautik, tenaga, perdagangan dan perkhidmatan kerajaan. Ekonomi wilayah berbeza dengan ketara: Ontario dan Quebec mempunyai asas perkilangan serta perkhidmatan yang besar; Alberta, Saskatchewan serta Newfoundland dan Labrador lebih terdedah kepada kitaran harga sumber; manakala British Columbia dan provinsi Atlantik bergantung pada gabungan perdagangan, sumber, pelancongan dan perkhidmatan.

Perdagangan dan perindustrian

Amerika Syarikat merupakan rakan dagang terpenting Kanada. Pada tahun 2025, negara itu menerima 71.7 peratus eksport barangan Kanada dan membekalkan 58.8 peratus importnya. Rakan dagang utama lain termasuk China, Mexico, United Kingdom, Jepun, Jerman dan Korea Selatan.

Perjanjian Perdagangan Bebas Kanada–Amerika Syarikat mula berkuat kuasa pada tahun 1989 dan disusuli Perjanjian Perdagangan Bebas Amerika Utara pada tahun 1994. Perjanjian tersebut digantikan pada tahun 2020 oleh Perjanjian Kanada–Amerika Syarikat–Mexico. Kanada turut mempunyai perjanjian perdagangan dengan Kesatuan Eropah melalui Perjanjian Ekonomi dan Perdagangan Komprehensif serta dengan beberapa negara Lingkungan Pasifik melalui Perjanjian Komprehensif dan Progresif bagi Perkongsian Trans-Pasifik.

Perkilangan tertumpu terutamanya di Ontario dan Quebec. Industri utamanya termasuk kenderaan bermotor, makanan dan minuman, produk petroleum, kimia, logam, jentera, farmaseutikal dan aeroangkasa. Rantaian bekalan automotif Kanada sangat bersepadu dengan kilang di Amerika Syarikat dan Mexico.

Pertanian komersial berkembang paling luas di Prairi, Ontario selatan, lembah Saint Lawrence dan beberapa kawasan British Columbia. Kanada ialah pengeksport utama gandum, kanola, kekacang, daging, hasil tenusu tertentu dan makanan laut. Sistem pengurusan bekalan mengawal pengeluaran serta import susu, ayam dan telur.

Tenaga dan sumber semula jadi

Sumber semula jadi kekal penting kepada eksport, pendapatan kerajaan dan pembangunan beberapa wilayah. Kanada merupakan pengeluar minyak mentah serta gas asli yang besar. Kebanyakan pengeluaran minyak tertumpu di Alberta, termasuk pasir minyak Athabasca, sementara gas asli dihasilkan terutamanya di Alberta dan British Columbia.

Tenaga hidroelektrik membekalkan sebahagian besar penjanaan elektrik di Quebec, British Columbia, Manitoba, Newfoundland dan Labrador. Ontario mempunyai sektor tenaga nuklear yang besar, sementara Alberta, Saskatchewan dan Nova Scotia secara tradisinya lebih bergantung pada bahan api fosil. Tenaga angin dan suria berkembang di beberapa provinsi.

Kanada mempunyai simpanan dan pengeluaran mineral yang besar, termasuk potasyum, uranium, nikel, emas, tembaga, bijih besi dan berlian. Negara ini merupakan pengeluar uranium kedua terbesar di dunia, dengan kebanyakan pengeluaran tertumpu di Saskatchewan. Perhutanan pula penting di British Columbia, Quebec, Ontario dan provinsi Atlantik, walaupun sektor itu menghadapi perubahan permintaan, kebakaran hutan dan gangguan serangga.

Pembangunan sumber menjadi sumber perdebatan mengenai pelepasan gas rumah hijau, hak tanah masyarakat Pribumi, paip tenaga, pemuliharaan dan peralihan kepada ekonomi rendah karbon.

Sains, teknologi dan inovasi

Penyelidikan di Kanada dijalankan oleh universiti, makmal kerajaan, hospital dan syarikat swasta. Kerajaan persekutuan membiayai penyelidikan melalui organisasi seperti Majlis Penyelidikan Sains Tabii dan Kejuruteraan, Majlis Penyelidikan Kesihatan Kanada serta Majlis Penyelidikan Sains Sosial dan Kemanusiaan.

Bidang penyelidikan utama termasuk kecerdasan buatan, pengkomputeran kuantum, bioteknologi, perubatan, teknologi bersih, angkasa dan aeroangkasa. Montreal, Toronto, Edmonton dan Vancouver mempunyai kelompok penyelidikan kecerdasan buatan yang besar. Industri aeroangkasa tertumpu terutamanya di Quebec, Ontario dan Manitoba.

Sumbangan saintifik yang dikaitkan dengan penyelidik atau institusi Kanada termasuk pengasingan insulin untuk rawatan diabetes, pembangunan pacu jantung luaran, kemajuan dalam penyelidikan sel stem dan teknologi robotik angkasa. Agensi Angkasa Kanada bekerjasama dalam program antarabangsa serta membangunkan sistem seperti Canadarm, Canadarm2 dan Dextre untuk pesawat ulang-alik dan Stesen Angkasa Antarabangsa.

Infrastruktur

Pengangkutan

Rencana utama: Pengangkutan di Kanada

Keluasan Kanada, kepadatan penduduk yang rendah dan tumpuan bandar di kawasan selatan memerlukan rangkaian pengangkutan jalan raya, kereta api, udara dan laut yang saling melengkapi. Pada tahun 2024, sektor pengangkutan dan pergudangan menyumbang kira-kira C$96.5 bilion atau 4.3 peratus KDNK serta menyediakan hampir sejuta pekerjaan.

Rangkaian jalan raya merupakan kaedah utama perjalanan penumpang dan pengangkutan barangan jarak dekat. Lebuhraya Rentas Kanada menghubungkan kesemua sepuluh provinsi dari pantai Atlantik hingga Pasifik, walaupun rangkaiannya terdiri daripada beberapa laluan dan tidak mempunyai piawaian lebuh raya yang seragam.

Kereta api memainkan peranan utama dalam pengangkutan bijian, mineral, kayu, bahan kimia dan kontena. Canadian National Railway dan Canadian Pacific Kansas City mengendalikan sebahagian besar rangkaian kereta api barang. VIA Rail menyediakan perkhidmatan kereta api penumpang antara bandar, dengan tumpuan terbesar di koridor Quebec–Windsor. Beberapa bandar raya, termasuk Toronto, Montreal, Vancouver, Calgary, Edmonton dan Ottawa, mempunyai sistem metro, rel ringan atau kereta api komuter.

Lapangan terbang terbesar termasuk Lapangan Terbang Antarabangsa Toronto Pearson, Lapangan Terbang Antarabangsa Vancouver dan Lapangan Terbang Antarabangsa Montréal–Trudeau. Pengangkutan udara sangat penting bagi komuniti utara dan terpencil yang tidak mempunyai sambungan jalan raya sepanjang tahun.

Pelabuhan Vancouver, Montreal, Prince Rupert dan Halifax mengendalikan sebahagian besar perdagangan laut antarabangsa. Sistem Laluan Laut Saint Lawrence menghubungkan Tasik-Tasik Besar dengan Atlantik. Di kawasan Artik, perkapalan masih terhad oleh ais, kekurangan prasarana dan jarak yang jauh, walaupun tempoh perairan bebas ais semakin panjang akibat perubahan iklim.

Demografi

Rencana utama: Demografi Kanada

Penduduk dan pembandaran

Statistics Canada menganggarkan penduduk Kanada berjumlah 41,417,056 orang pada 1 April 2026. Angka itu merupakan anggaran awal dan tertakluk pada semakan. Banci 2021 merekodkan 36,991,981 orang, peningkatan 5.2 peratus berbanding banci 2016.

Dengan kepadatan penduduk kira-kira empat orang setiap kilometer persegi, Kanada merupakan salah sebuah negara yang paling jarang penduduknya. Walau bagaimanapun, penduduknya sangat tertumpu di kawasan bandar selatan. Kawasan metropolitan terbesar ialah Toronto, Montreal dan Vancouver, diikuti oleh Ottawa–Gatineau, Calgary dan Edmonton.

Pertumbuhan penduduk sejak penghujung abad ke-20 didorong terutamanya oleh imigresen, sementara pertambahan semula jadi semakin perlahan akibat kadar kelahiran rendah dan penuaan penduduk. Perubahan dasar mengenai imigresen tetap, pekerja sementara, pelajar antarabangsa dan penduduk bukan tetap boleh menyebabkan turun naik ketara dalam pertumbuhan tahunan.

Imigresen dan kepelbagaian etnik

Kanada mempunyai salah satu bahagian penduduk kelahiran asing yang tertinggi dalam kalangan negara maju. Dalam banci 2021, lebih 8.3 juta orang atau 23.0 peratus penduduk merupakan pendatang tetap atau pernah menjadi pendatang tetap. Bahagian itu merupakan yang tertinggi sejak Pergabungan.

Dasar imigresen merangkumi kategori ekonomi, penyatuan keluarga dan perlindungan kemanusiaan. Sejak akhir abad ke-20, Asia menjadi rantau asal utama pendatang baharu, khususnya India, China dan Filipina. Pendatang dari Afrika, Timur Tengah, Amerika Latin dan Caribbean juga membentuk bahagian yang semakin besar.

Banci 2021 merekodkan lebih 450 asal-usul etnik atau budaya. Ramai responden melaporkan lebih daripada satu keturunan. Identiti seperti Kanada, Inggeris, Ireland, Scotland, Perancis, Jerman, Cina, India, Itali, Ukraine, Belanda dan Bangsa-Bangsa Pertama merupakan antara yang paling kerap dilaporkan.

Dasar kepelbagaian budaya mengiktiraf hak masyarakat untuk mengekalkan warisan mereka dalam kerangka bahasa rasmi, hak asasi dan undang-undang Kanada. Walau bagaimanapun, diskriminasi, ketidaksamaan pendapatan serta perwakilan politik dan institusi terus menjadi persoalan awam.

Masyarakat Pribumi

Dalam banci 2021, lebih 1.8 juta orang atau 5.0 peratus penduduk mengenal pasti diri sebagai Pribumi. Daripada jumlah itu, kira-kira 1.05 juta mengenal pasti diri sebagai Bangsa-Bangsa Pertama, 624,220 sebagai Métis dan 70,545 sebagai Inuit.

Bangsa-Bangsa Pertama terdiri daripada ratusan bangsa dan komuniti dengan bahasa serta tradisi yang berbeza. Inuit tinggal terutamanya di Inuit Nunangat, yang merangkumi Nunavut, Nunavik di Quebec utara, Nunatsiavut di Labrador dan Wilayah Penempatan Inuvialuit di Wilayah Barat Laut. Tanah air bersejarah Métis meliputi sebahagian besar Prairi serta kawasan bersebelahan di Ontario, British Columbia dan Wilayah Barat Laut.

Sebahagian masyarakat Pribumi mentadbir tanah dan perkhidmatan mereka melalui majlis kumpulan, perjanjian moden atau perjanjian pemerintahan sendiri. Hubungan mereka dengan kerajaan persekutuan dan provinsi melibatkan hak perjanjian, tuntutan tanah, sumber, perkhidmatan asas, bahasa, keadilan dan usaha perdamaian.

Bahasa

Rencana utama: Bahasa di Kanada

Bahasa Inggeris dan Perancis ialah bahasa rasmi kerajaan persekutuan. Kedua-duanya mempunyai taraf yang sama di Parlimen, mahkamah persekutuan dan institusi persekutuan, tertakluk pada peruntukan mengenai permintaan serta sifat pejabat.

Menurut banci 2021, 75.5 peratus penduduk menggunakan bahasa Inggeris sebagai bahasa rasmi pertama, manakala 21.4 peratus menggunakan bahasa Perancis. Kira-kira 18.0 peratus penduduk dapat menjalankan perbualan dalam kedua-dua bahasa rasmi.

Quebec merupakan satu-satunya provinsi yang menetapkan bahasa Perancis sebagai bahasa rasmi tunggal. New Brunswick ialah satu-satunya provinsi yang dwibahasa secara rasmi. Bahasa Perancis turut mempunyai perlindungan atau peranan perundangan di Manitoba, Ontario dan beberapa provinsi lain. Komuniti Acadia tertumpu di New Brunswick, Nova Scotia dan Pulau Prince Edward, sementara komuniti Francophone wujud di seluruh negara.

Lebih 70 bahasa Pribumi dituturkan di Kanada. Dalam banci 2021, sekitar 237,000 orang dapat menjalankan perbualan dalam sebuah bahasa Pribumi. Bahasa Cree, Inuktut, Ojibwe, Oji-Cree, Dene dan Innu merupakan antara bahasa yang mempunyai jumlah penutur terbesar. Beberapa bahasa Pribumi mempunyai taraf rasmi di Wilayah Barat Laut dan Nunavut.

Bahasa bukan rasmi yang banyak digunakan termasuk Punjabi, Mandarin, Kantonis, Sepanyol, Arab, Tagalog, Itali, Jerman dan Urdu. Kepelbagaian bahasa paling ketara di kawasan metropolitan besar.

Agama

Kebebasan beragama dilindungi oleh Piagam Hak dan Kebebasan. Tiada agama rasmi di Kanada, walaupun agama Kristian mempunyai pengaruh sejarah yang besar terhadap institusi dan masyarakat.

Banci 2021 mendapati 53.3 peratus penduduk mengenal pasti diri sebagai Kristian. Katolik merupakan denominasi Kristian terbesar. Sebanyak 34.6 peratus melaporkan tidak mempunyai agama atau mempunyai pandangan sekular, meningkat dengan ketara berbanding banci terdahulu. Agama lain merangkumi 12.1 peratus penduduk, termasuk Islam, Hindu, Sikh, Yahudi dan Buddha.

Corak agama berbeza mengikut wilayah. Quebec dan British Columbia mempunyai bahagian penduduk tidak beragama yang besar, manakala agama Kristian kekal lebih menonjol di beberapa provinsi Atlantik dan Prairi. Imigresen telah meningkatkan kepelbagaian agama di bandar raya utama.

Pendidikan

Rencana utama: Pendidikan di Kanada

Pendidikan berada di bawah bidang kuasa provinsi dan wilayah. Oleh itu, Kanada tidak mempunyai sebuah kementerian pendidikan kebangsaan atau kurikulum tunggal. Setiap kerajaan menentukan struktur persekolahan, kurikulum, penilaian, latihan guru dan pembiayaan dalam wilayahnya.

Pendidikan awam rendah dan menengah lazimnya dibiayai melalui cukai dan diberikan tanpa yuran kepada penduduk. Umur persekolahan wajib berbeza mengikut bidang kuasa. Sekolah bahasa minoriti dilindungi oleh Seksyen 23 Piagam Hak dan Kebebasan apabila bilangannya mencukupi.

Pendidikan tinggi disediakan oleh universiti, kolej, politeknik, institut dan, di Quebec, rangkaian CEGEP. Institusi seperti Universiti Toronto, Universiti McGill, Universiti British Columbia, Universiti Alberta, Universiti Montreal dan Universiti Waterloo mempunyai kegiatan penyelidikan yang besar. Yuran, bantuan pelajar dan struktur kelayakan berbeza antara provinsi.

Kesihatan

Rencana utama: Penjagaan kesihatan di Kanada

Kanada mempunyai sistem penjagaan kesihatan sejagat yang dibiayai terutamanya melalui cukai dan ditadbir oleh provinsi serta wilayah. Kerajaan persekutuan menetapkan syarat umum melalui Akta Kesihatan Kanada dan memindahkan dana kepada kerajaan wilayah.

Pelan insurans awam mesti melindungi perkhidmatan hospital dan doktor yang diperlukan dari segi perubatan bagi penduduk yang layak. Liputan ubat preskripsi di luar hospital, pergigian, optometri, pemulihan dan penjagaan jangka panjang berbeza mengikut provinsi, umur, pendapatan serta pelan pekerjaan atau insurans persendirian.

Kerajaan persekutuan bertanggungjawab secara langsung terhadap beberapa perkhidmatan bagi anggota tentera, veteran, banduan persekutuan, masyarakat Bangsa-Bangsa Pertama tertentu dan Inuit. Cabaran sistem termasuk kekurangan tenaga kerja, masa menunggu, akses di kawasan luar bandar dan utara, kesihatan mental serta penuaan penduduk.

Budaya

Rencana utama: Budaya Kanada

Budaya Kanada terbentuk daripada tradisi masyarakat Pribumi, warisan Perancis dan British, hubungan dengan Amerika Syarikat serta penghijrahan dari seluruh dunia. Oleh sebab negara itu luas dan dwibahasa, kehidupan budaya berbeza mengikut wilayah. Quebec mempunyai industri media, sastera, muzik dan filem berbahasa Perancis yang tersendiri, sementara tradisi Acadia, Anglo-Kanada, Inuit, Métis dan Bangsa-Bangsa Pertama memperluas kepelbagaian kebangsaan.

Dasar kepelbagaian budaya rasmi diperkenalkan pada tahun 1971 dan diperundangkan melalui Akta Kepelbagaian Budaya Kanada 1988. Akta itu menghendaki institusi persekutuan memelihara serta meningkatkan kepelbagaian budaya, sambil menghormati bahasa rasmi dan hak masyarakat Pribumi.

Seni, kesusasteraan dan media

The Jack Pine karya Tom Thomson, 1916–1917, dalam koleksi Galeri Kebangsaan Kanada.

Seni tampak Kanada merangkumi tradisi ukiran, tenunan, cetakan dan seni persembahan Pribumi serta aliran Eropah dan moden. Kumpulan Tujuh dan Tom Thomson terkenal dengan gambaran landskap Kanada, walaupun karya mereka kemudiannya dikritik kerana sering menggambarkan tanah sebagai kosong tanpa mengakui kehadiran serta hak masyarakat Pribumi. Seniman seperti Emily Carr, Bill Reid, Norval Morrisseau dan Kent Monkman memperluas perbincangan mengenai identiti, penjajahan dan persekitaran.

Kesusasteraan Kanada berkembang dalam bahasa Inggeris, Perancis dan bahasa Pribumi. Tema yang sering dibincangkan termasuk alam sekitar, penghijrahan, dwibahasa, hubungan Pribumi–peneroka dan identiti wilayah. Penulis Kanada yang menerima pengiktirafan antarabangsa termasuk Alice Munro, Margaret Atwood, Michael Ondaatje, Mordecai Richler, Gabrielle Roy dan Michel Tremblay.

Industri muzik merangkumi muzik klasik, rakyat, country, jazz, hip hop, rock, pop, muzik Francophone serta tradisi Pribumi. Anugerah Juno merupakan anugerah utama industri rakaman Kanada.

Filem dan televisyen berbahasa Inggeris sering berkongsi pasaran dan tenaga kerja dengan Amerika Syarikat, manakala Quebec mengekalkan industri berbahasa Perancis yang kukuh. Lembaga Filem Negara Kanada terkenal dengan dokumentari dan animasi, sementara Telefilm Canada serta dana wilayah menyokong produksi tempatan.

CBC/Radio-Canada ialah penyiar awam kebangsaan dan menyediakan kandungan dalam bahasa Inggeris, Perancis serta beberapa bahasa Pribumi. Penyiaran dan telekomunikasi dikawal selia oleh Suruhanjaya Radio-televisyen dan Telekomunikasi Kanada.

Warisan dan lambang negara

Daun mapel telah digunakan sebagai lambang Kanada sejak abad ke-18 dan menjadi unsur utama bendera kebangsaan yang diterima pada tahun 1965. Lambang lain termasuk memerang, loon besar, angsa Kanada, Polis Berkuda Diraja Kanada dan warna merah serta putih. Penggunaan objek budaya Pribumi seperti inuksuk dan tiang totem sebagai lambang kebangsaan kadangkala menimbulkan perdebatan mengenai konteks, pemilikan budaya dan pengkomersialan.

O Canada, yang muziknya digubah oleh Calixa Lavallée untuk sambutan Saint-Jean-Baptiste pada tahun 1880, menjadi lagu kebangsaan rasmi pada tahun 1980. Versi bahasa Perancis dan Inggeris mempunyai seni kata yang berbeza, bukannya terjemahan langsung antara satu sama lain.

Kanada mempunyai 22 hartanah dalam Senarai Warisan Dunia UNESCO, terdiri daripada tapak budaya, semula jadi dan campuran. Antaranya ialah L'Anse aux Meadows, Daerah Bersejarah Quebec Lama, Taman Banjaran Rocky Kanada, Taman Negara Wood Buffalo, Writing-on-Stone / Áísínai'pi dan Tr’ondëk-Klondike.

Sukan

Rencana utama: Sukan di Kanada

Hoki ais ialah sukan musim sejuk kebangsaan Kanada dan lacrosse ialah sukan musim panas kebangsaan menurut Akta Sukan Kebangsaan Kanada 1994. Hoki ais mempunyai kedudukan penting dalam budaya popular, dan beberapa pasukan Kanada bertanding dalam Liga Hoki Kebangsaan.

Sukan lain yang popular termasuk curling, bola sepak Kanada, bola sepak persatuan, bola keranjang, besbol, ski, renang, olahraga dan golf. Bola keranjang dicipta oleh pendidik kelahiran Kanada James Naismith ketika bekerja di Amerika Syarikat.

Kanada menjadi tuan rumah Sukan Olimpik Musim Panas 1976 di Montreal serta Sukan Olimpik Musim Sejuk 1988 di Calgary dan Sukan Olimpik Musim Sejuk 2010 di Vancouver. Negara ini turut menjadi tuan rumah beberapa Sukan Komanwel, Sukan Pan Amerika, kejohanan dunia hoki, bola sepak wanita dan acara sukan antarabangsa lain.

Lihat juga

• Garis besar Kanada
• Provinsi dan wilayah di Kanada
• Sejarah Kanada
• Hubungan Kanada–Malaysia
• Senarai bandar raya di Kanada
• Senarai tapak warisan dunia di Kanada

Pautan luar

• Laman rasmi Kerajaan Kanada
• Statistics Canada
• Atlas Kanada
• The Canadian Encyclopedia