TonesprÄk
TonesprÄk er sprÄk der informasjon om tone er ein del av den leksikalske representasjonen ved i det minste nokre leksem eller realiseringa av i det minste nokre grammatiske trekk. Det blant anna skandinaviske fenomenet tonelag minnar om tone, men skil seg frÄ tone ved berre Ä vere realisert i trykksterke stavingar, der tone blir realisert bÄde i trykksterk og trykksvak posisjon.
Eit dĂžme pĂ„ tonesprĂ„k er det vestafrikanske sprĂ„ket joruba, som har ord som dei nedanfor, der tonen stavingane blir uttala med, er det einaste som skil orda frĂ„ kvarandre. Alle tre orda kan skrivast [agÍĄbÉÌ] i ein IPA-transkripsjon utan tonar.
| Ortografi | Tyding | Tone pĂ„ 1. staving a | Tone pĂ„ 2. staving gbá»n |
| agbá»Ìn | 'korg' | M (midtre) | L (lĂ„g) |
| Ă gbá»n | 'kokosnĂžtt' | L (lĂ„g) | M (midtre) |
| agbá»Ìn | 'veps' | M (midtre) | H (hĂžg) |
Tonane er markerte ortografisk i joruba med aksentteikn. [ÂŽ] viser hĂžg tone; ikkje noko teikn viser midtre tone og [`] viser lĂ„g tone. SprĂ„knamnet illustrerer alle tre tonane: jorĂčbĂĄ. Ein kan lese meir om tonar i yoruba i artikkelen Tonologien i joruba.
Utbreiinga av tonesprÄk
[endre | endre wikiteksten]TonesprĂ„k finn vi i alle verdsdelar, og truleg er om lag 60â70 % av sprĂ„ka i verda tonesprĂ„k.[1] DĂžme pĂ„ tonesprĂ„k er mandarin (Asia), yoruba (Afrika), yukatekisk maya (Amerika) og norsk (Europa).
OmrÄde med sÊrskilt mange tonesprÄk er:[2]
OmrÄde med bortimot total mangel pÄ tonesprÄk er:
Grunnfrekvens, tonehĂžgd og (fonologisk) tone
[endre | endre wikiteksten]Mennesket (i tillegg til ei lang rekkje andre dyreartar) oppfattar skilnader i tonehÞgd (engelsk pitch) i fyrste rekkje pÄ grunnlag av varierande grunnfrekvens, f0. Di hÞgare f0, di hÞgare tone oppfattar vi. Grunnfrekvens er eit akustisk fenomen, medan tonehÞgd er eit perseptuelt fenomen, og ingen av fenomena er spesifikt knytte til sprÄk, i motsetnad til fonologisk tone, eller tone, som vi skal kalle det her. Tone er ein fonologisk kategori som skil ord og ytringar frÄ kvarandre.
Beskriving av tonar
[endre | endre wikiteksten]Dette avsnittet er ein presentasjon av ein del grunnleggjande idear knytte til analysen av tonesprÄk. Ideane er eksemplifiserte i avsnittet DÞme pÄ tonesprÄk lenger nede.
NivÄtonar og konturtonar
[endre | endre wikiteksten]Tradisjonelt har tonar vorte klassifiserte i (i) nivÄtonar og (ii) konturtonar, og ein har skilt mellom «nivÄtonesprÄk» og «konturtonesprÄk».
«NivÄtonesprÄk»
[endre | endre wikiteksten]Eit «nivÄtonesprÄk» har ein distinktiv opposisjon mellom eit sett tonar som berre er ulike med omsyn til tonehÞgd, slik at eit sprÄk har to eller fleire distinktive tonehÞgder. Dei fleste har frÄ 2 til 4 distinktive tonehÞgder, og det er uklÄrt om det finst sprÄk med 5. I IPA-transkripsjonen finst det symbol for fem ulike nivÄ; vi har nummerert nivÄa frÄ 1 til 5, der 1 er lÄgast og 5 hÞgast:
- 5 Ë„
- 4 ËŠ
- 3 ˧
- 2 Ëš
- 1 Ë©
Med desse symbola kan dei fire yoruba-orda lenger oppe transkriberast slik:
| Ortografi | Tyding | IPA-transkripsjon |
| agbá»Ìn | 'korg' | [ a˧ gÍĄbÉÌË© ] |
| Ă gbá»n | 'kokosnĂžtt' | [ aË© gÍĄbÉÌ˧ ] |
| agbá»Ìn | 'veps' | [ a˧ gÍĄbÉÌË„ ] |
| YorĂčbĂĄ | 'yoruba' | [ jo˧ ÉŸuË© baË„ ] |
I ein IPA-transkripsjon set vi alternativt aksentteikn oppÄ ein av bokstavane i eininga som har ein sÊrskild tone:
- Dersom sprÄket har to nivÄ, skriv vi [Ž] for det hÞge og [`] for det lÄge, til dÞmes [å] og [à ]; det er vanleg Ä berre markere éin av tonane, oftast den minst frekvente.
- Dersom sprĂ„ket har tre nivĂ„, skriv vi [ÂŽ] for det hĂžge, [ÂŻ] for det pĂ„ midtre og [`] for det lĂ„ge, til dĂžmes [ĂĄ], [Ä] og [Ă ]; det er ĂČg vanleg Ă„ ikkje nytte noko sĂŠrskilt teikn for den midtre tonen.
- Dersom sprĂ„ket har fire nivĂ„, er det vanlegast Ă„ skrive eitt av nivĂ„a utan aksentteikn og Ă„ nytte [ĂĄ], [Ä] og [Ă ] for dei tre andre; det er vanlegast Ă„ ikkje nytte noko teikn for ein av tonane mellom den hĂžgaste og den lĂ„gaste.
«KonturtonesprÄk»
[endre | endre wikiteksten]Eit «konturtonesprĂ„k» har distinktiv opposisjon mellom tonar som skil seg frĂ„ kvarandre ved ulike tonerĂžrsler, til dĂžmes slik at sprĂ„ket har ein jamn tone (som held seg pĂ„ same nivĂ„et heile tida), ein stigande tone (som byrjar som relativt lĂ„g og endar som relativt hĂžg), og ein fallande tone (som byrjar som relativt hĂžg og endar som relativt lĂ„g). Desse tre tonane skriv vi som [ÂŻ] (jamn), [Ë] (stigande) og [Ë] (fallande) til dĂžmes [Ä], [Ç] og [Ăą]. Merk tilhĂžvet mellom symbola [ÂŽ], [`], [Ë] og [Ë]:
- [Ë] = [`] + [ÂŽ]
- [Ë] = [ÂŽ] + [`]
Toneanalyse
[endre | endre wikiteksten]I moderne tonologi spelar skiljet mellom nivĂ„tonar og konturtonar ei mindre rolle. Sidan tidleg pĂ„ 1970-talet har det vore vanleg Ă„ analysere konturtonar som sekvensar av nivĂ„tonar. Dersom eit sprĂ„k har tre konturtonar, (i) (hĂžg) jamn, (ii) stigande og (iii) fallande, seier vi at det har tonane (i) H, (ii) LH og (iii) HL, der H og L er forkortingar for hĂžg tone og lĂ„g tone. Dette er grunnlaget for analysen [Ë] = [`] + [ÂŽ] og [Ë] = [ÂŽ] + [`] i fĂžrre avsnitt:
- [Ë] = [`] + [ÂŽ] = LH
- [Ë] = [ÂŽ] + [`] = HL
I moderne fonologi finn ein i tillegg til H (hÞg tone) og L (lÄg tone) ogsÄ forkortinga M (midtre tone).
Eit argument for denne analysen finn vi mellom anna i shanghainesisk (sjÄ avsnittet om dette sprÄket under DÞme pÄ tonesprÄk lenger nede), der ein fallande leksikalsk tone, dvs. HL, kan realiserast som ein hÞg tone pÄ éi staving og ein lÄg tone pÄ den neste, og ein stigande leksikalsk tone, dvs. LH, kan realiserast som ein lÄg tone pÄ éi staving og ein hÞg tone pÄ den neste. Dette skjer nÄr den fyrste stavinga er trykksterk og den andre er trykkveik. PÄ hausa, som ogsÄ er omtala under DÞme pÄ tonesprÄk, finst det mange dÞme pÄ at ord misser ei staving utan Ä misse tonane. Ordet som tyder 'maurslukar' har to variantar, ein med tre stavingar og ein med to stavingar. I varianten med tre stavingar, har dei tre stavingane tonane H-L-H. NÄr 2. stavinga fell ut, fÄr vi ein tostavingsvariant med tonemÞnsteret HL-H. NÄr H-L blir til HL, fÄ vi ein fallande tone:
- H-L-H dabĂčgii ~ HL-H dĂąbgii 'maurslukar'
Toneberande eining
[endre | endre wikiteksten]Det er vanleg Ă„ hevde at tonesprĂ„k skil seg frĂ„ kvarandre med omsyn til kva som er den toneberande eininga, det vil seie kva for fonologisk eining som "ber" tonane i sprĂ„ket. Dette blir kalla TBU, ei forkorting av engelsk tone-bearing unit 'toneberande eining'. Ein skil dĂ„ mellom sprĂ„k der TBU-en er stavinga og sprĂ„k der TBU-en er moraen. Dersom stavinga er TBU, tillĂšt sprĂ„ket konturtonar pĂ„ ein kort vokal; dersom moraen er TBU, tillĂšt sprĂ„ket berre Ă©in tone per mora (ÎŒ), og sĂ„leis finst konturtonar berre pĂ„ stavingar med meir enn Ă©in mora. At moraen er TBU, viser seg ved at det berre er stavingar med lang vokal, diftong eller koda som har konturtonar, medan stavingar med kort vokal og utan koda berre kan ha nivĂ„tonar. Dersom eit sprĂ„k med moraen som TBU har stavingar som ma, maa, mai og man, har den fyrste Ă©in mora og dei tre siste to moraer kvar. Her er orda delte i moraer (ÎŒ):
- 1 mora (ÎŒ) â ma (kort vokal)
- 2 moraer (ΌΌ) â ma+a (lang vokal)
- 2 moraer (ΌΌ) â ma+i (diftong)
- 2 moraer (ΌΌ) â ma+n (kort vokal pluss sonorant koda)
Det er likevel ikkje allmenn semje om at tonesprÄka i verda verkeleg kan delast inn i dei med stavinga som TBU og dei med moraen som TBU. Duanmu (2009) hevdar at ingen sprÄk har konturtonar pÄ kort vokal; i alle sprÄk der det har blitt pÄstÄtt at slikt finst, meiner Duanmu at korte vokalar blir forlengde for Ä gjere plass til tonekonturen. Dersom han har rett, er moraen TBU i alle tonesprÄk.
Autosegmental fonologi
[endre | endre wikiteksten]Doktoravhandlinga Autosegmental Phonology av John Goldsmith frÄ 1976 (Goldmsith 1976 i bibliografien) revolusjonerte tonologien med teorien autosegmental fonologi. Toneanalysen i denne artikkelen byggjer pÄ innsikter frÄ denne teorien, utan at det formelle apparatet er nytta.
DÞme pÄ tonesprÄk
[endre | endre wikiteksten]Ei rekkje sentrale fenomen i tonesprÄk er presenterte i dette avsnittet, gjennom ein presentasjon av tonesprÄk frÄ ulike delar av verda.
Mandarin
[endre | endre wikiteksten]Hovudartikkel: Tonologien i mandarin.
Mandarin hĂžyrer til den sinittiske greina av sinotibetansk. Standard mandarin har fire ulike leksikalske tonar, T1âT4, som akustisk skil seg frĂ„ kvarandre med konturen og tonenivĂ„et til grunnfrekvensen. Det er vanleg Ă„ framstille tonane som i figuren til hĂžgre. Dei fire orda nedanfor illustrerer dei fire tonane. Dei kinesiske teikna fĂžre og etter skrĂ„streken er hĂžvesvis forenkla og tradisjonelle teikn. I den kinesiske pinyin-transkripsjonen blir tonane skrivne med aksentteikn oppĂ„ ein av vokalbokstavane, og aksentteikna er valde slik at dei liknar pĂ„ tonekonturane. Denne notasjonen skil seg frĂ„ IPA; jf. artikkelen Tonologien i mandarin.
| Nummer | Kinesiske teikn (hĂ nzĂŹ) | Pinyin- transkripsjon | Tyding | Kinesisk namn |
| T1 | ćŠ / ćȘœ | mÄ | mor | éŽćčłćŁ° yÄ«npĂngshÄng |
| T2 | éș» | mĂĄ | hamp | éłćčłćŁ° yĂĄngpĂngshÄng |
| T3 | é©Ź / 銏 | mÇ | hest | äžćŁ° shÇngshÄng |
| T4 | éȘ / 眔 | mĂ | skjenne | ć»ćŁ° qĂčshÄng |
I hovudartikkelen om tonologien i mandarin finn ein ein fonologisk analyse av dei fire tonane, ei drĂžfting av trykksterke og toneberande stavingar versus trykkveike og tonelause stavingar og ei skildring av tonesandhi.
Kantonesisk
[endre | endre wikiteksten]Hovudartikkel: Tonologien i kantonesisk.
Kantonesisk hĂžyrer til den sinittiske greina av sinotibetansk. Kantonesisk har sju ulike leksikalske tonar, T1âT7. Det kantonesiske tonesystemet skil seg pĂ„ fleire viktige punkt frĂ„ det i mandarin. Mellom anna manglar kantonesisk trykkveike, tonelause stavingar. For det andre mĂ„ stavingane delast i to typar:
- Stavingstype a: Stavingar som ikkje endar pÄ -p, -t eller -k
- Stavingstype b: Stavingar som endar pÄ -p, -t eller -k
I stavingar av type A skil sprĂ„ket mellom seks (eller sju) tonar, som illustrert i den venstre helvta av tabellen nedanfor, der dei er skrivne med IPA-transkripsjon. Skiljet mellom T1 og T7 er marginalt, og finst ikkje hos alle talarar. I stavingar av type B (som ikkje finst pĂ„ standard mandarin), skil sprĂ„ket mellom berre tre tonar, som vist i den hĂžgre helvta i tabellen. I stavingstype a finst bĂ„de nivĂ„- og konturtonar, i stavingstype b berre nivĂ„tonar. I hovudartikkelen Tonologien i kantonesisk finst ĂČg ei skildring av tonesandhi.
| Nummer | Kinesiske teikn (hĂ nzĂŹ) | Pinyin- transkripsjon | Tyding | Tone- analyse | Nummer | Kinesiske teikn (hĂ nzĂŹ) | Pinyin- transkripsjon | Tyding | Tone- analyse | |
| T1 | è©© | sĂĂ | dikt | H | T1 | è | sĂk | stil, type | H | |
| T2 | è©Š | sii | prĂžve, smake | M | T2 | é« | sik | tinn | M | |
| T3 | æŻ | sĂŹĂŹ | vere | L | T3 | éŁ | sĂŹk | ete | L | |
| T4 | æ | siĂŹ | tid | ML | ||||||
| T5 | ćČ | siĂ | gjere, forĂ„rsake | MH | ||||||
| T6 | ćž | sĂŹi | marknad, by | LM | ||||||
| T7 | è„ż | sÉÌi | vest | HM |
Shanghainesisk
[endre | endre wikiteksten]Hovudartikkel: Tonologien i shanghainesisk.
Shanghainesisk, eller Shanghai-dialekten, er ein variant av wu, eit sprÄk som hÞyrer til den sinittiske greina av sinotibetansk. Framstillinga nedanfor byggjer pÄ Duanmu (2009: 112-128) og Yip (2002: 185-189). FrÄ ein tonologisk synsvinkel mÄ stavingane i sprÄket delast i tre grupper:
- Stavingar som byrjar med ustemd obstruent
- Stavingar som byrjar med stemd obstruent
- Stavingar som byrjar med sonorant
I stavingar som byrjar med ein ustemd obstruent, skil sprĂ„ket mellom to leksikalske tonar â ein fallande tone HL og ein hĂžg, stigande tone MH. Stavingar som byrjar med ein stemd obstruent, har alle den same leksikalske tonen â ein lĂ„g, stigande tone LM. I stavingar som byrjar med ein sonorant, finn vi alle dei tre leksikalske tonane i sitatformene. Duanmu (2009: 125) understrekar at bĂ„de HL og MH er lĂ„gfrekvente, slik at stavingar som byrjar med sonorant tenderer til Ă„ likne stavingar som byrjar med stemd obstruent. Difor hevdar Duanmu (2009) at shanghainesisk i hovudsak har eit system med to leksikalske tonar, HL og LH.
Nett som mandarin â men i motsetnad til kantonesisk â skil shanghainesisk mellom trykksterke og trykkveike stavingar. Dei trykkveike stavingane misser alle spor av den leksikalske tonen, og den leksikalske tonen til den fĂžregĂ„ande trykksterke stavinga blir spreidd utover begge stavingane, med den fyrste komponenten pĂ„ den fyrste og den andre komponenten pĂ„ den andre. Detaljane er presenterte i hovudartikkelen Tonologien i shanghainesisk, der dette fenomenet er drĂžft i ljos av mobilitet og tonesandhi.
Hausa
[endre | endre wikiteksten]Hovudartikkel: Tonologien i hausa.
Hausa, som hĂžyrer til den tsjadiske greina av den afroasiatiske sprĂ„kfamilien, blir primĂŠrt tala i Niger og Nigeria. Framstillinga nedanfor byggjer primĂŠrt pĂ„ Newman (2000: 597â614). I den standardiserte hausa-ortografien blir korkje vokallengd eller tone markerte. Her er skiljet mellom korte og lange vokalar markert med enkel v. dobbel vokalbokstav. Tonar er markerte slik det er vanleg mellom hausaforskarar:
- H (hĂžg tone) er ikkje markert.
- L (lÄg tone) er markert med gravis aksent, `.
- HL (fallande tone) er markert med sirkumfleks, Ë.
Dette kan illustrerast med ordet manĂČomĂąn 'bĂžndene', der fyrste stavinga (ma) har hĂžg tone, andre stavinga (noo) har lĂ„g tone og tredje stavinga (mĂąn) har fallande tone. Den fallande tonen fĂžrekjem berre pĂ„ stavingar som inneheld to moraer, slik at moraen kan sjĂ„ast pĂ„ som den toneberande eininga. Nett som i kantonesisk har alle stavingar tone, og det finst ikkje noko skilje mellom trykksterke og trykkveike stavingar.
I hovudartikkelen Tonologien i hausa er det ei drÞfting av tonesandhi, tonestabilitet (tonar overlever om resten av ei staving fell bort og neddrift (i deklarative setningar pÄ hausa fell den absolutte tonehÞgda frÄ byrjinga til slutten, og det skjer i sÄ stor grad at ein lÄg tone tidleg i setninga kan ha ei hÞgare absolutt tonehÞgd enn ein hÞg tone seint i setninga.
Nizaa
[endre | endre wikiteksten]Hovudartikkel: Tonologien i nizaa.
Nizaa er eit kamerunsk sprÄk som hÞyrer til den bantoide greina av benue-kongosprÄka, som er ei grein av niger-kongosprÄka. Nizaa skil mellom H (hÞg), M (midtre) og L (lÄg) tone, som kan kombinerast pÄ elleve ulike mÄtar i ei einskild staving:
| Nr. | Tone | SkrivemÄte pÄ lang vokal | SkrivemÄte pÄ kort vokal | SkrivemÄte pÄ vokal pluss konsonant | DÞme |
| 1 | H | ĂĄĂĄ | ĂĄ | ĂĄm | sĂr adj. 'svart' |
| 2 | M | aa | a | am | ÉÊÊ s. 'hovud' |
| 3 | L | Ă Ă | Ă | Ă m | ÉĂčĂč s. 'kanin' |
| 4 | HM | ĂĄa | aá· | aá·m | Éoá·w s. 'hund' |
| 5 | HL | ĂĄĂ | Ăą | Ăąm | shwĂĄĂ s. 'sag' |
| 6 | MH | aĂĄ | aá· | aá·m | ngeá·gcĂșn s. 'stor krokodille' |
| 7 | ML | aĂ | aá· | aá·m | saá·m s. 'ljos' |
| 8 | LH | Ă ĂĄ | Ç | Çm | dÇw s. 'andlet' |
| 9 | MHL | aĂą | aË | amË | ÉÊÊÌ s. 'hovudet' |
| 10 | LHM | Ça | Ă á· | Ă m á· | ÉÉÌÉĆ s. 'egg' |
| 11 | LHL | ÇĂ | aá· | aá·m | ÉÉÌÉÌĆ s. 'egget' |
Nett som i kantonesisk og hausa har alle stavingar i nizaa tone, og det finst ikkje noko skilje mellom trykksterke og trykkveike stavingar. I hovudartikkelen Tonologien i nizaa finst drĂžftingar av desse ovringane:
- Mobilitet.. I nizaa er det svÊrt vanleg at ein tone pÄ siste stavinga i eitt ord hoppar over pÄ fyrste stavinga i det neste.
- Flytande tonar. Fleire leksikalske tonar inneheld toneelement som ikkje blir realiserte i sitatformer, berre nÄr orda er kombinert med andre ord.
- Tonale affiks. Nizaa dannar bunden form av substantiv ved Ä leggje til ein L pÄ slutten av ordet. Denne L-en kan oppfattast som eit suffiks, men det er eit suffiks som berre har tonale eigenskapar, og ingen segmentale.
- Nedsteg. (Engelsk downstep.) Dersom vi har to stavingar som fylgjer etter kvarandre, der den fyrste han den leksikalske tonen HM og den andre har ein leksikalsk tone som byrjar med H (med eller utan noko etter), blir M borte frÄ den fyrste stavinga, medan H i den andre stavinga blir !H. dvs. ein lÊgd H, dvs. ein tone som ligg mellom H og M.
Bibliografi
[endre | endre wikiteksten]- Baker, Hugh & Ho Pui-Kei 2006. Teach yourself Cantonese. London: Hodder Education.
- Bruce, R. 1970. Teach yourself Cantonese. London: Teach Yourself Books.
- Chao, Yen Ren 1968. A grammar of spoken Chinese. äžćœèŻçææłăBerkeley & Los Angeles: University of California Press.
- Duanmu, San 2009, Syllable structure. Oxford: Oxford University Press.
- Endresen, Rolf Theil 1992. La phonologie de la langue nizaa (nizÉÉÌ). Nordic Journal of African Studies, vol. 1, no. 1.
- Goldsmith, John 1976. Autosegmental Phonology. Ph. D. dissertation, MIT. (Utg. som nr. 11 i serien Outstanding dissertations in linguistics i 1979. New York : Garland Pub.)
- Kao, Diana L. 1971. Structure of the syllable in Cantonese. The Hague & Paris: Mouton.
- Newman, Paul 2000. The Hausa language. An encyclopedic reference grammar. New Haven & London: Yale University Press.
- Whitaker, K. P. K. & W. Simon 1958. 1200 Chinese basic characters. An adaption for students of Cantonese of W. Simon's National Language version. London: Lund Humphries.
- Yip, Moira (2002), Tone (Cambridge textbooks in linguistics.), Cambridge: Cambridge University Press
