Aztekowie

Kamień Słońca

Aztekowie (znani również jako Mexikowie albo Meszikowie) – najsilniejszy w prekolumbijskim Meksyku lud posługujący się językiem nahuatl z rodziny uto-azteckiej. W momencie przybycia hiszpańskich konkwistadorów Aztekowie stali na czele najsilniejszej federacji miast-państw w całej Mezoameryce.

Nazwa

Sami Aztekowie nazywali siebie najczęściej nazwą Mexica (wym. meszika). Wywodzące się z języka nahuatl terminy aztēcatl (lp.) oraz aztēcah (lm.) oznaczają „ludzie z Aztlán”, mitycznej kolebki wielu ludów środkowego Meksyku. Oznacza to, że nie były one używane jako endonim jednej określonej grupy etnicznej, lecz pojawiają się w wielu relacjach odnosząc się do licznych ludów wyruszających z Aztlán razem. W jednym z takich opisów Huitzilopochtli, bóstwo opiekuńcze plemienia Mexików przemawia do członków grupy, że „od tej pory nie będą was już więcej zwać Aztekami, od teraz wasze imię to Mexikowie”. Od nazwy tej wywodzi się współczesna nazwa państwa i jego stolicy – Meksyk.

Współczesne użycie terminu „Aztek” w wąskim znaczeniu odnosi się wyłącznie do plemienia Mexików zamieszkującego Tenochtitlán (dzisiejsze miasto Meksyk) usytuowanego na wyspie na jeziorze Texcoco. Sami Mexikowie rozróżniali jednak jeszcze określenia Mēxicah w znaczeniu mieszkańca Tenochtitlánu włączając do niego niedaleki ośrodek Tlatelolco, Tenochcah – wyłączając owe Tlatelolco oraz Cōlhuah – odnosząc się do swojej królewskiej genealogii łączonej z Culhuacanem .

Czasami termin ten obejmuje także mieszkańców dwóch głównych miast-państw sprzymierzonych z Tenochtitlánem: Acolhua z miasta Texcoco i Tepaneków z Tlacopan, którzy razem z Mexikami zawiązali azteckie Trójprzymierze, czyli to, co obecnie jest znane jako „imperium Azteków”. Jednak użycie terminu „Aztek” w nazwie imperium ze stolicą w Tenochtitlánie zostało skrytykowane przez Roberta H. Barlowa , który postulował nazewnictwo „Culhua-Mexica” oraz Pedro Carrasco optującego za nazwą „imperium Tenochca”. Carrasco pisze o terminie „Aztek”, że „nie ułatwia on zrozumienia złożoności etnicznej starożytnego Meksyku oraz zidentyfikowania dominującego elementu w badanej przez nas jednostce politycznej”.

W innych jeszcze kontekstach „Aztek” może odnosić się do wielu różnych miast-państw i ich mieszkańców, którzy dzielili lwią część swojej historii etnicznej i wzorców kulturowych z Mexikami, Acolhua i Tepanekami, i którzy używali jako lingua franca języka nahuatl. Przykładem może być publikacją Jerome’a A. Offnera pt. Law and Politics in Aztec Texcoco . W tym znaczeniu mowa jest o „cywilizacji Azteków” obejmującej większość motywów kulturowych wspólnych z większością ludów środkowego Meksyku okresu postklasycznego. Takie znaczenie może zostać rozszerzone o wszelkie inne grupy etniczne inkorporowane do kulturowej i politycznej sfery dominacji imperium Azteków .

Dawniej Aztekami nazywano także współczesnych przedstawicieli grup etnicznych posługujących się językiem nahuatl jako, że język ten również był nazywany „językiem azteckim”. Obecnie ludy te określa się terminem „Nahua” , niemniej jednak przymiotnik „aztecki” nadal jest używany w odniesieniu do rodziny języków uto-azteckich (chociaż i tutaj pojawia się czasami nazewnictwo „uto-nahua”) obejmującej język nahuat oraz jego najbliższych krewnych, język pochutec i pipil.

„Aztek” w obecnym znaczeniu zostało wprowadzone w roku 1810 przez Alexandra von Humboldta jako hiperonim obejmujący wszystkie ludy połączone handlem, zwyczajami, wierzeniami i językiem z państwem Mexików i Trójprzymierzem. W roku 1843 wraz z pracą Williama H. Prescotta na temat historii podboju Meksyku termin ten stał się znany na całym świecie. Zaadaptowali go nawet XIX-wieczni uczeni meksykańscy, którzy dostrzegli w nim sposób odróżnienia współczesnych Meksykanów od ludności prekolumbijskiej. Użycie to było przez wiele lat przedmiotem debat akademickich.

Historia

Źródła wiedzy o Aztekach

Wojownicy azteccy (Codex Mendoza)

Wiedza o społeczeństwie Azteków pochodzi z kilku różnych źródeł. Liczne pozostałości archeologiczne od świątynnych piramid po wiejskie chaty mogą dostarczyć cennych informacji jak wyglądał aztecki świat. Archeologowie muszą jednak polegać także na innych źródłach, aby właściwie zinterpretować historyczny kontekst artefaktów. Do naszych czasów zachowało się wiele tekstów z wczesnego okresu kolonialnego pisanych zarówno przez rdzennych skrybów jak i Hiszpanów. Zawierają one mnóstwo bezcennej wiedzy o przedkolonialnej historii Azteków. Relacje te uwieczniano także w bogato ilustrowanych kodeksach. Niektóre z nich były całkowicie ilustrowane. W erze po konkwiście kolejne teksty były już pisane w alfabecie łacińskim przez uczonych azteckich i misjonarzy hiszpańskich przeprowadzających rozmowy z lokalną ludnością na temat ich zwyczajów i podań. Jednym z ważniejszych tego typu dzieł jest pochodzący z początków XVI wieku Codex Mendoza nazwany na cześć pierwszego wicekróla Meksyku Antonio de Mendozy i, być może, zlecony przez niego w celu poinformowania Korony Hiszpańskiej o strukturze politycznej i ekonomicznej azteckiego imperium. Kodeks ten zawiera informacje o organizmach politycznych podbitych przez Trójprzymierze, rodzajach podatków płaconych przez poddanych oraz strukturze klasowo-płciowej ich społeczeństw . Istnieje także wiele kronik prowadzonych przez lokalnych kronikarzy zapisujących dzieje swoich miasta-państw. Kroniki te uwieczniały historie za pomocą obrazów, by następnie zostać transkrybowane na alfabet łaciński. Do najbardziej znanych rdzennych kronikarzy należą Chimalpahin z Amecameca-Chalco, Fernando Alvarado Tezozomoc z Tenochtitlánu, Alva Ixtlilxochitl i Juan Bautista Pomar z Texcoco oraz Diego Muñoz Camargo z Tlaxcali. Zachowało się także wiele relacji hiszpańskich konkwistadorów biorących udział w podboju takich jak Bernal Díaz del Castillo, autora pełnej historii konkwisty.

Bernardino de Sahagún

Misjonarze hiszpańscy również tworzyli dokumentację w postaci kronik i innych typów relacji. Postacią o kluczowym znaczeniu jest tutaj Toribio de Benevente Motolinia, jeden z dwunastu apostołów Meksyku, grupy franciszkanów, którzy przybyli tutaj w roku 1524. Innym ważnym franciszkaninem był Juan de Torquemada, autor Monarquia Indiana. Dominikanin Diego Durán także obszernie pisał zarówno o wierzeniach przedhiszpańskich jak i historii Mexików . Nieocenionym źródłem informacji o wielu aspektach azteckiej myśli religijnej, politycznej oraz strukturze społecznej a także historii hiszpańskiej konkwisty z ich punktu widzenia jest Codex Florentino. Dzieło to powstawało w latach 1545–1576 jako encyklopedia etnograficzna pisana dwujęzycznie (po hiszpańsku i w nahuatl) przez franciszkanina Bernardino de Sahagúna we współpracy z rdzennymi konsultantami. Zawiera ono wiedzę z zakresu od religii, kalendarza, botaniki, zoologii przez handel i rzemiosło po historię  . Kolejnym źródłem wiedzy są kultura i zwyczaje współczesnych grup etnicznych mówiących nahuatl. Naukowe badania nad cywilizacją Azteków opierają się bardzo często na metodologiach interdyscyplinarnych łączących wiedzę z zakresu archeologii z etnohistorią oraz etnografią.

Środkowy Meksyk w okresie klasycznym i postklasycznym

Okolice jeziora Texcoco około roku 1519

Nie jest do końca jasne czy ogromne miasto Teotihuacán w okresie klasycznym było już zamieszkane przez ludność mówiącą językiem nahuatl czy też plemiona te nie przybyły jeszcze w tym czasie do środkowego Meksyku. Kwestia ta pozostaje przedmiotem dyskusji. Panuje za to ogólna zgoda co do tego, że ludy Nahua nie stanowiły rdzennej populacji wyżyn środkowo-meksykańskich, lecz że migrowały stopniowo na te tereny z północnego zachodu. U schyłku Teotihuacánu w VI wieku n.e. liczne miasta-państwa regionu zaczęły rosnąć w siłę. Niektóre z nich, w tym Cholula oraz Xochicalco, były już prawdopodobnie zamieszkane przez Nahua. Jedno z badań sugeruje, że żyli oni pierwotnie w regionie Bajío (dzisiejszy stan Guanajuato), który osiągnął szczyt populacji w VI wieku, po czym liczba ludności gwałtownie spadła w wyniku suszy. Depopulacja ta zbiegła się w czasie z przybyciem do Doliny Meksyku nowych ludów, co sugeruje, że były wśród nich również Nahua . Ludy te zasiedlając następnie środkowy Meksyk wypierały plemiona posługujące się językami oto-mangueskimi spychając ich polityczne wpływy coraz dalej na południe. Kiedy dawna społeczność nomadycznych łowców-zbieraczy zaczęła mieszać się z wysoko rozwiniętymi cywilizacjami Mezoameryki przyjmując ich wierzenia i kulturę, zostały położone podwaliny pod późniejszą cywilizację Azteków. Po roku 900 n.e., już w okresie postklasycznym, liczne miasta zamieszkiwane prawie na pewno przez Nahua urosły do rangi potęg. Wśród nich była m.in. Tula w Hidalgo, Tenayuca, Culhuacán w Dolinie Meksyku i Cuahnahuac w Morelos.

Migracja i założenie Tenochtitlánu

Wyjście z Aztlán (Codex Boturini)

W źródłach etnohistorycznych z okresu kolonialnego swojej przybycie do Doliny Meksyku opisują sami Mexikowie. Historie ich migracji opowiadają o tym jak wędrowali oni wraz z innymi plemionami m.in. z Tlaxcallanami, Tepanekami i Acolhua. Pewnego dnia jednak, jak podaje Codex Boturini, znany również jako Wstęga wędrówki, natknęli się oni na kamienną głowę Huitzilopochtliego, ich bóstwa plemiennego, która miała wydawać z siebie dziwne świszczące dźwięki. Ów bóg nakazał im wówczas oddzielić się od reszty nadając im imię Mexica oraz zabrać ze sobą w drogę .

W trakcie wędrówki Mexikowie osiedlili się na krótko w Chicomóztoc (pl. siedem jaskiń), kolejnym mitycznym miejscu wzmiankowanym w opowieściach wielu ludów Mezoameryki. Następnie, w roku 1163 przybyli do Coatepec (okolice miasta Tula), a pięć lat później do samej Tuli położonej 64 km od brzegów jeziora Texcoco.

W chwili przybycia do Doliny Meksyku w regionie znajdowało się już wiele miast-państw, z których najpotężniejszymi były Culhuacán na południu i Azcapotzalco na zachodzie. Mexikowie osiedlili się w pobliżu tego pierwszego po tym jak wcześniej zostali wypędzeni z Chapultepec przez Tepaneków z Azcapotzalco. W roku 1299 władca Culhuacánu, Cocoxtli, pozwolił im osiedlić się na pustkowiach Tizapan, gdzie zaczęli się oni asymilować z kulturą Culhua. Po przegranej wojnie z mieszkańcami ich wódz został złożony w ofierze, a Mexikowie stali się wasalami Culhuacánu. W walkach po stronie suwerena odznaczyli się jednak wielkim męstwem, za co w nagrodę wydano im córkę wodza. Szlachetny rodowód Culhuacánu sięga korzeniami legendarnego miasta-państwa Tuli, a poprzez wżenienie się w ich rodziny Mexikowie przywłaszczyli sobie to dziedzictwo. Wydaną córkę poślubili zatem swemu bogu Huitzilopochtliemu obdzierając ją żywcem ze skóry, którą następnie założył jeden z kapłanów. Uciekając przed zemstą jej ojca Mexikowie ponownie zostali zmuszeni do wędrówki.

Wizja orła na kaktusie jedzącego węża

Dopiero po 150 latach od przybycia do Tuli, w roku 1323, jak głosi aztecka legenda, Mexikowie ujrzeli orła siedzącego na opuncji jedzącego węża. Wizja ta była znakiem od boga wskazującym miejsce, gdzie mieli się osiedlić na stałe. Założyli oni Tenochtitlán na małej bagnistej wysepce na jeziorze Texcoco. Rok założenia podaje się tradycyjnie jako 1325. W roku 1376, kiedy na pierwszego władcę (nah. tlatoani) Tenochtitlánu wybrano Acamipichtliego (pl. garść trzciny), syna Mexika i matki Culhua, została założona dynastia królewska.

Wcześni władcy

W ciągu pierwszych 50 lat od założenia dynastii mexikańskiej Mexikowie byli poddanymi Azcapotzalco, które stało się główną potęgą regionalną pod rządami Tezozomoca. Wspierali oni Tepaneków swoimi wojownikami w ich kampaniach wojennych, a w zamian otrzymywali część daniny od podbitych miasta-państw. W ten sposób rosła stopniowo ekonomiczna i polityczna rola Tenochtitlánu.

Acamapichtli

Acamapichtli, pierwszy tlatoani Mexików, był po kądzieli potomkiem dawnych dynastii tolteckich oraz częściowo tepaneckich, a więc jego wybór był motywowany politycznie. Za żonę wziął on Ilanucueitl, księżniczkę Culhuacánu. Sprawował on rządy w latach 1376–1396 prowadząc liczne wojny pod rozkazami Tepaneków. Niewiele jednak osiągnął jako tlatoani, gdyż Mexikowie w tym okresie nie mieli jeszcze wielkich wpływów w Dolinie.

Huitzilihuitl

Po śmierci Acamapichtliego w roku 1396 władcą został jego syn Huitzilihuitl (pl. pióro kolibra). Poślubił on córkę Tezozomoca, w związku z czym jego relacje z Azcapotzalco pozostawały bardzo bliskie.

Chimalpopoca

W roku 1417 władcą Tenochtitlánu został syn Huitzilihuitla Chimalpopoca (pl. dymiąca tarcza). Rok później Azcapotzalco rozpoczęło wojnę z Acolhua z miasta Texcoco. W walkach zginął ich władca Ixtlilxochitl. Mimo że był on żonaty z córką Chimalpopoci Mexikowie nadal wspierali Tezozomoca. Ten zmarł w roku 1426, po czym jego synowie ruszyli do walki o tron Azcapotzalco. Podczas tych zmagań zginął Chimalpopoca, najprawdopodobniej za sprawą Maxtli, jednego z synów Tezozomoca, który widział w nim groźnego konkurenta. Maxtla zabiwszy uprzednio prawowitego następcę tronu i swego starszego brata Tayuha kazał następnie pojmać, uwięzić i stracić Chimalpopocę jako zemstę za jego poparcie. Chimalpopoca miał wówczas popełnić samobójstwo w tepaneckim więzieniu przez powieszenie się na przepasce biodrowej, typowym elemencie azteckiej odzieży. Inna wersja mówi, że został uduszony przez tamtejszym strażników.

Itzcoatl

Azteckie glify Texoco – Tenochtitlán – Tlacopán

W obliczu rosnącego zagrożenia ze strony Maxtli kolejnym tlatoanim został wybrany Itzcoatl (pl. obsydianowy wąż), brat Huitzilihuitla i wuj Chimalpopoci. Mexikowie prowadzili teraz regularną wojnę z Azcapotzalco. W tej sytuacji Itzcoatl zwrócił się o sojusz do Nezahualcoyotla, syna Ixlilxochitla, zabitego władcy Texcoco, przeciwko Maxtli. Itzcoatl sprzymierzył się także z bratem Maxtli Totoquihuaztlim, władcą Tepaneków z Tlacopán. Trójprzymierze Tenochtitlán – Texcoco – Tlacopán oblegało Azcapotzalco, by ostatecznie zniszczyć je w roku 1428, a Maxtlę złożyć w ofierze. Dzięki temu zwycięstwu Tenochtitlán stał się niepodległym, dominującym miastem-państwem w całej Dolinie Meksyku, a sojusz pomiędzy tymi trzema ośrodkami położył fundamenty pod imperium Azteków.

Itzcoatl kontynuował swe rządy zabezpieczając legitymację władzy Tenochtitlánu podbijając miasta-państwa na południowych brzegach jeziora m.in. Culhuacan, Xochimilco, Cuitláhuac i Mizquic. Ośrodki te miały gospodarkę opartą na wysoce produktywnym rolnictwie chinampa polegającym na wykorzystaniu sztucznych przedłużeń żyznej gleby w płytkim jeziorze Xochicalco. Itzcoatl podjął następnie dalsze podboje w dolinie Morelos podporządkowując Cuahnahuac (dzisiejsza Cuernavaca).

Okres imperium

Montezuma I Ilhuicamina

W roku 1440 tlatoanim został Montezuma I Ilhuicamina (pl. marszczący brwi, strzelający w niebo). Był to syn Huitzilihuitla i brat Chimalpopoci oraz dowódca w walkach przeciwko Tepanekom na dworze swojego wuja Itzcoatla. Wstąpienie nowego władcy na tron dominującego miasta-państwa było często okazją do buntów poddanych w postaci odmowy płacenia podatków. Oznaczało to, że nowi tlatoani rozpoczynali swoje rządy od kampanii koronacyjnej zwykle przeciwko rebeliantom demonstrując swoją siłę militarną i podporządkowując nowe terytoria. Montezuma postanowił sprawdzić nastawienie miast wokół Doliny prosząc o przysłanie robotników do rozbudowy Wielkiej Świątyni w Tenochtitlánie. Odmówiło jedynie Chalco. W efekcie zmagania wojenne pomiędzy nim a Tenochtitlánem miały trwać do lat 50. XV wieku. Montezuma odzyskał następnie miasta w dolinach Morelos i Guerrero, a później podjął kolejne podboje na terenach Huasteków w północnym Veracruz oraz Mixteków w Coixtlahuca, a także na dużych obszarach Oaxaca, by potem powrócić do środkowego i południowego Veracruz podbijając Cosamalopan, Ahuilizapan i Cuetlaxtlan. W tym czasie miasta-państwa Tlaxcalan, Cholula i Huexotzinco okazały swój opór wobec imperialnej ekspansji wspierając wojownikami wiele podbitych ośrodków. W odpowiedzi Montezuma rozpoczął przeciwko nim serie potyczek o małej intensywności nazywane „wojnami kwiatów” (nah. xochiyaoyotl), prawdopodobnie jako strategia wyczerpania przeciwnika.

Kolaż azteckich rysunków przedstawiających wojny kwiatów

Montezuma skonsolidował także system podatkowy Trójprzymierza oraz politykę wewnętrzną Tenochtitlánu. Głównym doradcą (nah. cihuacoatl) był jego brat Tlacaelel. Jest on uważany za architekta głównych reform politycznych w tym okresie wzmacniających władzę szlachty (nah. pipiltin), ustanawiających kodeksy prawa oraz polityki pozostawiania na tronach podbitych miast-państw władców związanych wiernością tlaotaniemu Mexików.

Axayacatl

W roku 1469 kolejnym władcą został Axayacatl (pl. wodna maska), syn Tezozomoctzina, syna Itzcoatla i Atotoztli, córki Montezumy I. Poprowadził on udaną kampanię koronacyjną daleko na południu od Tenochtitlánu przeciwko Zapotekom na przesmyku Tehuantepec. Axayacatl podbił także niezależne mexikańskie miasto Tlatelolco położone w północnej części wyspy, na której znajdował się również Tenochtitlán. Było to pokłosie wewnętrznego rozłamu w roku 1357. Na ówczesnej sąsiedniej wysepce miano wówczas dostrzec ciągle rosnącą górę piasku. Było to przedsięwzięcie niewielkiej grupy Mexików, którzy postanowili założyć w tym miejscu własne miasto, konkurenta dla Tenochtitlánu. Nazwano je właśnie Tlatelolco (pl. piaskowy nasyp). Oba miasta, mimo pochodzenia z jednego szczepu zaczęły szybko ze sobą rywalizować na niemal każdym polu. Tlatelolco mogło się swego czasu pochwalić największym targowiskiem w Mezoameryce, na które w dni targowe przybywało nawet 50 tys. handlarzy. Militarnie jednak prym wiódł Tenochtitlán. Władcą Tlatelolco za panowania Axayacatla był Moquihuix żonaty z jego córką. Rzekome znęcanie się nad nią Moquihuixa stało się głównym pretekstem zbrojnego włączenia go w roku 1472 pod administrację Tenochtitlánu.

Axayacatl podbijający Tlatelolco (Codex Cozcatzin)

Axayacatl podbił następnie tereny w środkowym Guerrero, dolinie Puebla, nad Zatoką Meksykańską oraz walczył przeciwko Otomi i Matltzinca w dolinie Toluca. Była to strefa buforowa w zmaganiach z potężnym państwem Tarasków w Michoacán, przeciwko którym zwrócił się Axayacatl następnie. W głównej kampanii przeciwko Taraskom w latach 1478–1479 siły azteckie zostały odparte przez dobrze zorganizowaną obronę wroga. W konsekwencji Axayacatl został dotkliwie pokonany w bitwie pod Tlaximaloyan (dzisiejsza Tajimora) tracąc większość ze swoich 32 tys. żołnierzy, a jemu samemu ledwie udało się ujść z życiem do Tenochtitlánu z resztkami swojej armii.

Tizoc

Kamień Tizoca

Po śmierci Axayacatla w roku 1481 władcą zostaje wybrany jego starszy brat Tizoc. Kampania koronacyjna tego władcy przeciwko Otomi nie powiodła się jednak. Przegrał on główną bitwę i na uroczystą ofiarę podczas ceremonii koronacji zdołał pojmać jedynie 40 jeńców. Okazując taką słabość całe mnóstwo poddanych ośrodków wszczęło rebelie, co sprawiło, że stosunkowo krótkie rządy Tizoca upłynęły pod znakiem tłumienia licznych buntów i próbach utrzymania kontroli nad terenami zdobytymi przez jego poprzedników. Tizoc zmarł nagle w roku 1485. Prawdopodobnie został on otruty przez swojego brata i dowódcę wojennego Ahuitzotla, który został jego następcą. Tizoc został upamiętniony na Kamieniu Tizoca (nah. temalacatl), monumentalnej rzeźbie przedstawiającej jego panowanie.

Ahuitzotl

Nagrobek Ahuitzotla w Tepoztlán w Morelos

Kolejnym władcą był Ahuitzotl (nah. wodny potwór), brat Tizoca i Axayacatla oraz dowódca wojenny pod rządami tego pierwszego. W swojej udanej kampanii koronacyjnej stłumił on rebelie w dolinie Toluca i podbił Jilotepec oraz wiele społeczności na północy Doliny Meksyku. Jego kolejna kampania ruszyła nad Zatokę Meksykańską i również okazała się bardzo owocna. Pojmani w tych wojnach jeńcy zostali złożeni w ofierze w czasie uroczystości ponownego poświęcenia Wielkiej Świątyni w Tenochtitlánie w roku 1487 po jej uprzedniej rozbudowie. Na ceremonię inauguracyjną Mexikowie zaprosili władców wszystkich podległych im miast, którzy uczestniczyli w roli widzów. Złożono wówczas bezprecedensową liczbę ofiar z ludzi. Niektóre źródła podają nawet 80 tys. 400 jeńców złożonych w ofierze w ciągu zaledwie czterech dni uroczystości. Prawdopodobnie faktyczna liczba ofiar była znacznie niższa, lecz wciąż jest liczona w tysiącach. Wynika to z faktu, że nie doliczono się w stolicy aż tak ogromnej liczby pozostałych po ofiarach czaszek. Ahuitzotl wzniósł także monumentalną architekturę w miejscach takich jak Calixtlahuaca, Malinalco i Tepoztlan. Po buntach Alahuiztlan i Oztoticpac w północnym Guerrero nakazał on stracić całą ich populację, po czym sprowadził na te tereny nowych osadników z Doliny Meksyku. Ustanowił także ufortyfikowany garnizon w Oztumie broniący granicy przed państwem Tarasków.

Ostatni władcy i hiszpańska konkwista

Montezuma II Xocoyotzin

Montezuma II Xocoyotzin (pl. marszczący brwi, najmłodsze dziecko, umarł jak żył, lecz żyje nadal) zapisał się w historii świata jako władca Azteków w momencie przybycia hiszpańskich konkwistadorów, którzy wraz z lokalnymi sojusznikami podbili ich państwo w dwuletniej kampanii (1519–1521). Jego wczesne rządy nie wskazywały jednak na przyszłą sławę. Objął on władzę po swoim ojcu Axayacatlu. Za jego życia był dowódcą wojennym prowadząc wyprawę do Xoconochco na Oceanem Spokojnym. Montezuma rozpoczął swoje panowanie w typowy dla Azteków sposób od kampanii koronacyjnej, aby zademonstrować swoje przywódcze umiejętności. Zaatakował on ufortyfikowane miasto Nopallan w Oaxaca oraz podporządkował sąsiedni region. Jako skuteczny wojownik utrzymywał tempo podbojów swojego poprzednika podbijając duże obszary w Guerrero, Oaxaca, Puebla, a nawet daleko na południe wzdłuż wybrzeży Pacyfiku i Zatoki Meksykańskiej prowadząc podbój Xoconochco w Chiapas. Zintensyfikował także wojny kwiatów przeciwko Tlaxcali i Huexotzinco oraz zabezpieczył sojusz z Cholulą. Skonsolidował również strukturę klasową społeczeństwa azteckiego poprzez utrudnienie nobilitacji plebsu (nah. macehualtin) przez zasługi w walce. Ustanowił ponadto sztywny kodeks ograniczający dostępność określonych dóbr luksusowych mogących trafić w ręce prostego ludu.

Montezuma II wita Cortésa w świątyni (w tle widoczny Kamień Słońca)

W roku 1518 Montezumy doszły pierwsze słuchy o statkach nieznanych nikomu wojowników przybijających do wybrzeży Zatoki Meksykańskiej w pobliżu Cempollan. Była to ekspedycja Juana de Grijalvy z pobliskiej Kuby. Wysłał on zatem poselstwo, aby dowiedzieć się dokładnie co się dzieje oraz nakazał poddanym donoszenie mu o każdym nowym przybyszu. Już rok później został on poinformowany o przybyciu całej hiszpańskiej floty dowodzonej przez Hernána Cortésa, który zmierzał w kierunku Tlaxcali, gdzie zawiązał sojusz z odwiecznymi wrogami Azteków. 8 listopada 1519 Montezuma II spotkał się z Cortésem i jego świtą oraz sprzymierzonymi z nimi Tlaxcallanami na grobli na południe od Tenochtitlánu. Władca zaprosił wówczas Hiszpanów do pozostania w stolicy w charakterze jego gości. Kiedy Aztekowie zniszczyli hiszpański obóz na wybrzeżu zatoki, Cortés polecił Montezumie stracić swoich dowódców za to odpowiedzialnych, a ten zastosował się. Było to spowodowane niezachwianą wiarą Montezumy, że Cortés jest wcieleniem długo wyczekiwanego boga Quetzalcoatla, którego powrót był przepowiadany właśnie na rok 1519. W tej sytuacji równowaga sił przechyliła się na stronę Hiszpanów, którzy wykorzystując uległość władcy przetrzymywali go teraz we własnym pałacu jako zakładnika. Gdy wieści o tym, co się dzieje zaczęły szerzyć się wśród jego poddanych nowi przybysze stawali się coraz bardziej niemile widziani, aż w końcu w czerwcu roku 1520 doszło do eskalacji konkfliktu w postaci masakry w Wielkiej Świątyni oraz wybuchu mexikańskiego powstania przeciwko Hiszpanom. Podczas walk zginął sam Montezuma. Nie wiadomo jednak czy został zabity przez Hiszpanów czy przez własnych poddanych, którzy okrzyknęli go zdrajcą.

Cuitláhuac

Krewny i doradca Montezumy, Cutiláhuac, przejął po nim urząd tlatoaniego przygotowując obronę Tenochtitlánu przed Hiszpanami i ich rdzennym wsparciem. Rządził jednak tylko 80 dni, po czym zmarł w czasie epidemii ospy, chociaż wczesne źródła nie podają dokładnej przyczyny.

Cuahtémoc

Cuahtémoc torturowany przez Cortésa (Leandro Izaguirre, 1893)

Po nim tron objął Cuahtémoc, ostatni niezależny władca mexikański kontynuujący zaciekłą obronę Tenochtitlánu. Aztekowie byli jednak dziesiątkowani przez nieznane im choroby, podczas gdy Hiszpanie werbowali do wsparcia dziesiątki tysięcy Indian, szczególnie Tlaxcallan, do ataku na stolicę. Po oblężeniu i całkowitym zniszczeniu Tenochtitlánu Cauhtémoc abdykował 13 sierpnia 1521 uznając władzę Hiszpanów nad środkowym Meksykiem. Był on następnie przez nich więziony jako jeniec i poddawany licznym torturom, a cztery lata później, 28 lutego 1525 stracony na rozkaz Cortésa rzekomo za zdradę podczas wyprawy na tereny dzisiejszego Hondurasu. Jego śmierć wyznacza koniec politycznej historii Azteków.

Po upadku azteckiego imperium całe społeczności Nahua zostały zaciągnięte do niewolniczej pracy w ramach systemu encomiendy. Aztecki system edukacji zastąpiony został bardzo ograniczoną formą edukacji kościelnej, a miejscowe obrzędy religijne brutalnie wykorzeniono na rzecz katolicyzmu.

Polityka i życie społeczne

Podział klasowy

Najwyższą klasę stanowiła szlachta (nah. pipiltin). Status ten był dziedziczny i dawał jego posiadaczowi pewne przywileje takie jak prawo do noszenia szczególnie eleganckiej odzieży oraz korzystania z dóbr luksusowych a także do zarządzania niewolniczą pracą plebsu. Najpotężniejsi ze szlachciców byli nazywani panami (nah. teuctin), którzy kontrolowali rozległe szlacheckie posiadłości oraz mogli obejmować najwyższe stanowiska rządowe i służyć jako dowódcy wojskowi. Szlachta stanowiła ok. 5% azteckiej populacji.

Drugą z klas społecznych był plebs (nah. macehualtin). Pierwotnie obejmowała ona jedynie chłopstwo, lecz z czasem rozszerzyła się także na niższe klasy pracujące. Eduardo Noguera szacuje, że w późniejszym czasie tylko 20% populacji zajmowało się rolnictwem i produkcją żywności. Pozostałe 80% społeczeństwa było wojownikami, artystami i handlarzami. Ostatecznie większość plebsu zajmowała się sztuką i rzemiosłem. Ich wyroby były ważnym źródłem dochodu miasta . Macehualtin mogli stać się także niewolnikami (nah. tlacotin) na przykład, gdy musieli się oni oddać na służbę u szlachty z powodu długów lub ubóstwa. Niewolnictwo nie było jednak wśród Azteków dziedziczne. Niektórzy macehualtin nie posiadali ziemi i pracowali bezpośrednio dla swojego pana (nah. mayehqueh), podczas gdy większość plebsu była zorganizowana w jednostki zwane calpolli, które dawały im dostęp do ziemi i własności.

Ponadto plebs miał możliwość zdobycia przywilejów podobnych do tych szlacheckich poprzez okazanie męstwa podczas walki. Kiedy wojownik pojmał jeńca nabywał on prawo do używania specjalnych emblematów, broni i szat a im więcej wziętych przez niego jeńców tym jego prestiż wzrastał.

Rodzina i płeć

Aztecki wzorzec rodziny był bilateralny. Zarówno krewni ze strony ojca jak i matki byli równie ważni, a dziedziczyć mogli nie tylko synowie, lecz także córki. Oznaczało to, że kobiety mogły posiadać własność podobnie jak mężczyźni, a żony cieszyły się ekonomiczną niezależnością od swoich mężów. Niemniej jednak azteckie społeczeństwo wyraźnie rozróżniało role społeczne determinowane przez płeć. Od mężczyzn oczekiwano pracy poza domem jako rolnicy, handlarze, rzemieślnicy lub wojownicy, podczas gdy zadaniem kobiet było zajmowanie się domostwem. Kobiety jednak także miały prawo pracy poza nim jako drobne handlarki, lekarki, kapłanki oraz położne. Rola kobiet w społeczeństwie azteckim była metaforycznie porównywana do wojny jako koniecznej dla zachowania równowagi świata i zadowolenia bogów. Niektórzy uczeni opisują ten model azteckiej ideologii płci jako nie hierarchiczny, a komplementarny, w którym role płciowe są wyraźnie oddzielone, ale równe sobie .

Wśród szlachty jako strategię polityczną często wykorzystywano sojusze małżeńskie, w której pomniejsi szlachcice poślubiali córki z bardziej prestiżowych linii, a status szlachecki dziedziczyły następnie ich dzieci. Szlachta była również często poligamiczna, a panowie mieli wiele żon. Poligamia nie była jednak powszechna wśród plebsu, a niektóre źródła podają, że była zakazana .

Altepetl i calpolli

Główną jednostką organizacji politycznej u Azteków było miasto-państwo w języku nahuatl nazywane altepetl, co oznacza „wodna góra”. Każde altepetl było rządzone przez władcę (nah. tlatoani) sprawującego władzę nad grupą szlachty i populacją plebsu. Altepet obejmowało stolicę, która pełniła funkcję sanktuarium oraz centrum dystrybucji i organizacji ludności rozsianej w pomniejszych osadach wokół stolicy. Altepetl było także głównym wyznacznikiem tożsamości etnicznej mieszkańców, nawet jeśli mówili oni różnymi językami. Każde altepetl było świadome, że stoi w politycznym kontraście z innymi, dlatego wojny między nimi były nieuniknione. W tej sytuacji Aztekowie mówiący językiem nahuatl z jednego altepetl byli sojusznikami użytkowników innych języków, ale zamieszkujących ten sam ośrodek, lecz wrogami dla mówiących językiem nahuatl z innych ośrodków. W Dolinie Meksyku altepetl były dodatkowo podzielone na calpolli pełniące funkcję głównej jednostki organizacyjnej plebsu. W Tlaxcali i dolinie Puebla altepetl było organizowane w jednostki zwane teccalli zarządzane przez pana (nah. tecutli), który sprawował nad nimi władzę oraz przydzielał plebsowi prawa do ziemi. Calpolli było jednocześnie jednostką terytorialną, na której plebs pracował i użytkował ziemię oraz jednostką pokrewieństwa tworzącą sieć rodzin spokrewnionych przez małżeństwa. Przywódcy calpolli mogli zostać członkami szlachty, co dawało im prawo do reprezentowania interesów swojej jednostki w radzie altepetl.

Archeolog Michae E. Smith szacuje, że w dolinie Morelos typowe altepetl zamieszkiwało 10–15 tys. osób. Powierzchnia takiego ośrodka wynosiła zaś 70–100 km². We wspomnianej dolinie były one jednak nieco mniejsze. Smith wskazuje, że altepetl były przede wszystkim jednostką polityczną, a nie terytorialną. Badacz czyni to rozróżnienie ze względu na fakt, że na niektórych terenach przynależność pomniejszych osad do określonych altepetl była płynna