Kartuzy

Kartuzy

Kartuzë

miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Widok z lotu ptaka w kierunku wschodnim
Herb Flaga
Państwo	Polska
Województwo	pomorskie
Powiat	kartuski
Gmina	Kartuzy
Aglomeracja	trójmiejska
Data założenia	1391 (wzmianka o wsi)
Prawa miejskie	14 kwietnia 1923
Burmistrz	Mieczysław Gołuński
Powierzchnia	6,80 km²
Wysokość	202,3-254 m n.p.m.
Populacja (30.06.2023) • liczba ludności • gęstość	13 902 2044,41 os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 58
Kod pocztowy	83-300
Tablice rejestracyjne	GKA
Położenie na mapie gminy Kartuzy Kartuzy
Położenie na mapie Polski Kartuzy
Położenie na mapie województwa pomorskiego Kartuzy
Położenie na mapie powiatu kartuskiego Kartuzy
54°20′04″N 18°11′58″E
TERC (TERYT)	2205024
SIMC	0934547
Hasło promocyjne: Kartuzy – stolica Kaszub
Urząd miejski ul. Hallera 1 83-300 Kartuzy
Strona internetowa

Kartuzy (dodatkowa nazwa w języku kaszub. Kartuzë, ) – kaszubskie miasto w województwie pomorskim, siedziba powiatu kartuskiego i gminy miejsko-wiejskiej Kartuzy. Miasto leży nad czterema jeziorami zwanymi kartuskimi. Są to: jezioro Karczemne, Klasztorne Duże, Klasztorne Małe i Mielenko. W Kartuzach krzyżują się drogi wojewódzkie: nr 211, nr 224 i nr 228.

Według danych GUS z 30 czerwca 2023 roku, Kartuzy liczyły 13 902 mieszkańców i były pod względem liczby ludności osiemnastym miastem w województwie pomorskim.

Położenie

Według danych GUS z 1 stycznia 2023 roku powierzchnia miasta wynosi 6,80 km².

Kartuzy leżą na Kaszubach, stanowiących część Pomorza Gdańskiego.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. gdańskiego. Od roku 1999 Kartuzy leżą w województwie pomorskim i są stolicą powiatu kartuskiego.

Historia

Neolit

Prace archeologiczne na terenie Kartuz zaczęły się w XIX wieku. Większość ze znalezisk została jednak stracona podczas II wojny światowej. Kolejne prace mające na celu odtworzenie historii Kartuz były wykonywane w latach 70. XX wieku.

Rejon Kartuz został zasiedlony prawdopodobnie później niż tereny znajdujące się na południe. Przez okres plejstocenu teren ten był zajęty przez lądolód. W okresach interglacjałów pojawiały się na Pomorzu różne grupy ludności koczowniczej, wędrujące na północ za zwierzyną, brak jednak znalezisk potwierdzających bytność takich grup na terenie przyszłego miasta.

W okresie borealnym, kiedy klimat na Pomorzu się ocieplił i ustabilizował, grupy koczownicze zaczęły się osiedlać. Udoskonalono broń i narzędzia. Rekonstrukcja egzystencji grup zamieszkujących te tereny jest jednak niemożliwa i oparta jest jedynie na analogii do terenów ościennych. Na tym terenie odnajdywane są jedynie pojedyncze znaleziska świadczące o zamieszkiwaniu grupy ludzi. Nieco lepsza jest sytuacja z badaniem osadnictwa późnego neolitu. Znajdowane są fragmenty ceramiki, ślady rolnictwa. Słabe gleby nie sprzyjały rozwojowi siedzib ludzkich na obszarze ziemi kartuskiej.

Epoka brązu

Więcej przedmiotów zachowało się z epoki brązu. Wiadomo, że tereny te były zamieszkane przez przedstawicieli kultury łużyckiej. Niewiele wiadomo o osadach tych ludów, głównymi znaleziskami są pojedyncze groby i przedmioty w nich znalezione. Zostały znalezione również fragmenty ceramiki, narzędzia rolnicze oraz biżuteria. Gęstość zaludnienia w okolicach w tym czasie szacuje się na jedną osobę na 2–5 km².

Starożytność

Ziemia kartuska w starożytności leżała na uboczu szlaku bursztynowego, przez co z tego okresu pochodzi niewiele znalezisk. Wiadomo jednak znacznie więcej na temat domostw i struktury społecznej, głównie dzięki analogiom do innych podobnych terenów.

Średniowiecze

Kamień pamiątkowy w miejscu dawnego kościoła św. Katarzyny

W 1382 roku Jan z Rusocina założył w Kartuzach kartuzję Paradisus Beatae Mariae. Fundacja kartuska w XVIII wieku słynęła z bogactwa, wyrobu słynnego likieru i działalności charytatywnej.

1800–1918

W 1818 roku wieś Kartuzy została stolicą powiatu. Znajdowały się tu wszystkie urzędy i instytucje, które znajdowały się w miastach powiatowych, czyli: starostwo, sąd grodzki, więzienie, urząd skarbowy, powiatowa komenda policji, bank, urząd pocztowy oraz wiele innych.

W 1825 roku, po kasacie klasztoru kartuzów decyzją administracji kościelnej dokonano rozbiórki dawnego kościoła parafialnego św. Katarzyny, znajdującego się na nieistniejącym cmentarzu (ob. Park Solidarności) między pl. św. Brunona a kościołem klasztornym (istnienie drugiej świątyni było dotąd niezbędne wobec surowości reguły kartuzów, uniemożliwiającej kobietom korzystanie z kościoła klasztornego). Kościół ten w okresie reformacji został przyłączony do parafii w Goręczynie jako filialny.

Na koniec 1892 r. wieś Kartuzy liczyła 2.369 mieszkańców. W tym (na podstawie języka ojczystego): 1.401 Kaszubów (1.361 katolików i 40 ewangelików), 822 Niemców (83 katolików i 739 ewangelików), 131 Żydów, 11 Polaków i 4 osoby innych narodowości.

W 1886 roku Kartuzy uzyskały połączenie kolejowe z Pruszczem Gdańskim. W 1897 roku powstał w Kartuzach dworzec kolejowy, który uległ zniszczeniu w 1945 roku w wyniku działań wojennych. W roku 1953 powstał nowy budynek dworcowy w typowym dla tego okresu stylu (socrealizm). W 2017 roku został on zburzony i zastąpiony nowym obiektem. W 1901 roku Kartuzy uzyskały połączenie kolejowe z Kościerzyną. W 1904 roku wybudowano w Kartuzach parowozownię i wieżę ciśnień. W 1905 roku przedłużono linię kolejową Pruszcz – Kartuzy do Lęborka. W 1910 roku po ukończeniu elektrowni wodnej w Rutkach na Raduni, Kartuzy zelektryfikowano.

W tym czasie w Kartuzach funkcjonowały Verschönerungsverein (Tow. Upiększania Kartuz, od roku 1986), Kaschubische Volkskunde, Deutscher Flotten Verein, Vaterländischer Frauenverein (Ojczyźniany Związek Kobiet), Turnverein (klub gimnastyczny), Fussball Verein (klub piłkarski), Tennis Club (z kortami na zapleczu restauracji Borzestowskiego przy ul. Gdańskiej) oraz chóry: kościelny, męski i mieszany. W mieście działało 6 pensjonatów i 8 restauracji.

1918–1945

Dom Aleksandra Majkowskiego

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w roku 1918, wojsko polskie wkroczyło do Kartuz 8 lutego 1920 roku. W 1920 roku utworzono w Kartuzach Powiatową Komendę Policji Państwowej, a miejscowość stała się stolicą powiatu kartuskiego, który graniczył z powiatami wejherowskim i kościerskim oraz z Niemcami i Wolnym Miastem Gdańsk. Kartuzy wówczas nie miały praw miejskich. W latach 1920–1923 wielu Niemców opuściło Kartuzy. Ludność niemiecka, choć w mniejszości, była elitą finansową i intelektualną powiatu. W 1921 roku, po wybudowaniu linii kolejowej Gdynia – Kokoszki (obecnie linia kolejowa nr 235, na odcinku Gdańsk Osowa – Gdynia Główna przebudowana) Kartuzy zyskały połączenie kolejowe z Gdynią. Podczas wojny celnej między Polską a Niemcami połączenie przez Kartuzy, choć typowo lokalne, przejęło pociągi obsługujące port w Gdyni. W szczytowym okresie stacja w Kartuzach zatrudniała aż 150 pracowników, a w powstałej wówczas Ochotniczej Straży Pożarnej pracowało 30 kolejarzy. Węzeł kolejowy posiadał również własną służbę medyczną, w której pracował między innymi działacz kaszubski, poeta Aleksander Majkowski. W 1922 roku w Kartuzach powstał szpital powiatowy.

Deptak – ul. Dworcowa

W roku 1923 Kartuzy uzyskały prawa miejskie, co spowodowało podniesienie rangi ośrodka. Wcześniej mimo typowo miejskiej zabudowy i siedziby władz powiatu znaczenie ośrodka było zdecydowanie mniejsze. Pierwszym burmistrzem Kartuz został Walerian Kubasik, wcześniej pracownik magistratu w Toruniu. Wybór burmistrza nie odbył się jednak w drodze wyborów, a konkursu zorganizowanego przez magistrat. W październiku 1925 roku odbyły się pierwsze wybory do Rady Miasta (poprzednia rada została wybrana jako Rada Gminy). W tym samym roku sejm uchwalił ustawę o budowie linii z Bydgoszczy do Gdyni omijającej Kartuzy, co spowodowało znaczne zmniejszenia przewozów kolejowych w tym mieście. W 1936 roku miasto liczyło 5 764 mieszkańców: 5 544 Polaków, 168 Niemców i 45 Żydów.

4 września 1939 roku rozpoczęła się okupacja niemiecka w Kartuzach. W chwili wkraczania do miasta Wehrmachtu podpalona została miejscowa syngoga, a licząca 45 osób diaspora żydowska poddana eksterminacji. W czasie wojny firma Tiefbau Unternehmung Heinrich Speck wybudowała tzw. Nowe Osiedle, składające się z kilkunastu budynków przeznaczonych dla ewakuowanych z Nadrenii i Westfalii ofiar alianckich bombardowań lotniczych. Nowe budynki mieszkalne powstały wówczas również przy ul. Zamkowej i Sambora.

Walki o Kartuzy rozpoczęły się 9 marca 1945 roku. Miasto zaatakowały oddziały pancerne i piechota z 49 Armii generała pułkownika Iwana Griszyna 2 Frontu Białoruskiego Konstantego Rokosowskiego i opanowały je nazajutrz, 10 marca 1945 roku. W czasie walk poległo około 320 żołnierzy Armii Czerwonej.

1945–1989

W wyniku działań wojennych w mieście został zniszczony tylko dworzec kolejowy.

19 marca 1945 roku powstał w Bydgoszczy Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Kartuzach z chorążym Skołożyńskim jako pierwszym sekretarzem. Na początku maja 1945 w Kartuzach rozpoczął działalność Komitet Obywatelski. W lipcu 1945 roku. ustanowiono w Kartuzach polską administrację. Do roku 1946 pozostała w mieście armia radziecka (przy ul. Majkowskiego miał siedzibę marszałek Konstanty Rokossowski).

W 1947 roku utworzono Muzeum Kaszubskie w Kartuzach (upaństwowione w 1949 roku). Rok wcześniej rozpoczął tu działalność Zespół Pieśni i Tańca „Kaszuby”.

Rozbudowa miasta rozpoczęła się w latach 60. XX wieku. Oprócz nowych zakładów pracy, Domu Rzemiosła, szpitala, szkół, hotelu „Rugan” i budynków władz publicznych zbudowano również osiedla mieszkaniowe imienia „XX-lecia PRL” i „Aleksandra Zawadzkiego”.

25 maja 1969 roku na Złotej Górze odbył się telewizyjny Turniej Miast Kartuzy – Kościerzyna.

Na początku lat 80. XX wieku liczba mieszkańców miasta przekroczyła 12 tysięcy.

Demografia

Piramida wieku mieszkańców Kartuz w 2014 roku

Architektura

Kolegiata Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, widok od strony cmentarza

Zabytki

Dawny refektarz, obecnie Galeria „Refektarz”

• XIV-wieczna kolegiata Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny zakonu Kartuzów z dachem przypominającym wieko trumny
• Erem „P” z ok. 1400 r.
• piaskowcowa rzeźba Madonny z 1750 r.
• średniowieczny refektarz klasztorny (XV wiek), obecnie Galeria „Refektarz”
• zabudowania gospodarcze dawnego folwarku Kartuzów z XV, XVII, XIX–XX w.
• kaplica św. Brunona
• kaplica św. Krzyża z XVII w. na Spiczastej Górze 253 m n.p.m.
• kościół poewangelicki św. Kazimierza z lat 1885–1887
• budynek poczty z 1890 r. w stylu manieryzmu niderlandzkiego, przy ul. Parkowej 2
• dom Aleksandra Majkowskiego z pocz. XX w., przy ul. Majkowskiego 9
• gmach domu kultury z przełomu XIX/XX w.
• gmach Starostwa Powiatowego z pocz. XX w.
• budynek Muzeum Kaszubskiego z pocz. XX w.
• budynek Prokuratury Rejonowej z 1903 r.
• pomnik Matki Boskiej Królowej Korony Polskiej autorstwa Marcina Rożka z 1927 r.
• dom modernistyczny z 1933 r., ul. Majkowskiego 22
• dom modernistyczny z lat 30. XX w., ul. Majkowskiego 24
• dom modernistyczny z lat 30. XX w., ul. Majkowskiego 32
• dom modernistyczny z przełomu lat 20/20 XX w., ul. Parkowa 10
• dom modernistyczny z lat 30. XX w., ul. Prokowska 10
• dom modernistyczny z lat 30. XX w., ul. Zamkowa 13

• 
  Erem
• 
  Dawny browar w zabudowaniach folwarcznych
• 
  Kościół św. Kazimierza
• 
  Budynek poczty
• 
  Kamienica przy ul. Gdańskiej
• 
  Kamieniczka przy Rynku

Gospodarka

Przemysł

W Kartuzach przed II wojną światową, dobrze rozwinął się tylko przemysł rolno-spożywczy (mleczarnia, browar, rzeźnia, młyny). Znaczniej słabiej przed wojną rozwinięty był przemysł drzewny.

Po II wojnie światowej część zakładów przemysłowych została rozkradziona przez Armię Czerwoną, a część została znacjonalizowana. Znacjonalizowane przedsiębiorstwa czasem zmieniały profil produkcji, np. stolarnia stawała się Fabryką Pomocy Naukowych. W latach 50. XX wieku coraz większe znaczenie miał przemysł drzewny, szczególnie Fabryka Pomocy Naukowych. W przemyśle spożywczym powstawały nowe zakłady, np. przetwórstwo runa leśnego. Działały tu również zakłady „Veritasu” produkujące opakowania z tworzyw sztucznych, zakłady „Cepelii” oraz zamrażarnia i przetwórnia Wojewódzkiej Spółdzielni Ogrodniczo – Pszczelarskiej.

Transport

Transport kolejowy

Stary, nieistniejący już dworzec kolejowy w Kartuzach

W mieście znajduje się jedna stacja kolejowa, będąca niegdyś lokalnym węzłem kolejowym. Przez stację przebiega linia kolejowa nr 229 (Pruszcz Gdański – Łeba), a kończy się na niej linia kolejowa nr 214 Somonino – Kartuzy. Ruch pociągów pasażerskich na linii kolejowej nr 229 po 2000 został całkowicie wstrzymany. Od 1 października 2015 w ramach Pomorskiej Kolei Metropolitalnej przywrócono ruch na odcinku Kartuzy – Glincz, tworząc połączenie Kartuz z Gdańskiem. Na pozostałych odcinkach (Glincz – Pruszcz oraz Kartuzy – Lębork) linia 229 jest praktycznie nieprzejezdna. Natomiast na linii kolejowej nr 214 przez wiele lat odbywał się ruch wahadłowy do Somonina, gdzie istniała możliwość przesiadki w kierunku Kościerzyny i Gdyni. Przed 2015 prowadzono tu już tylko sezonowy ruch pasażerski do Gdyni.

Transport drogowy

Główny plac w Kartuzach – rondo: ul. Rynek. Widoczny poewangelicki kościół pw. św. Kazimierza

W Kartuzach krzyżują się 3 drogi wojewódzkie: nr 211, nr 224 i nr 228. Droga wojewódzka nr 211 biegnie ulicami: Wzgórza Wolności, Jeziorną i Gdańską; 224 biegnie ulicami: Węglową, Gdańską i Kościerską; 228 biegnie ulicami Jeziorną i Zamkową.

Transport lotniczy

W odległości 20 km znajduje się gdański Port Lotniczy im. Lecha Wałęsy w Rębiechowie. W 2015 roku przy ul. Ceynowy oddano do użytku sanitarne lądowisko dla śmigłowców.

Polityka

Administracja

Starostwo Powiatowe w Kartuzach

Miasto jest siedzibą władz gminy miejsko-wiejskiej Kartuzy. Jest siedzibą władz powiatu kartuskiego.

Kartuzy są członkiem Związku Miast Polskich.

Prokuratura Rejonowa w Kartuzach

Burmistrzowie Kartuz

Burmistrzowie (lub pełniący obowiązki na stanowisku odpowiadającym burmistrzowi) Kartuz do 1969

• Masełkowski (wójt, 1920–1923)

Burmistrzowie

• Walerian Kubasik (1923–1927)
• Bernard Bączkowski (p.o. 1927)
• Walerian Kubasik (1927–1935, w latach 1933–1935 także przewodniczący Rady Miasta)
• vacat 1935–1936
• Feliks Lewiński (1936–1939)
• Kurt Gutjahr (1939–1945)
• ppłk Popow (komendant wojenny 1945)
• Jakub Banaszek (1945)
• Feliks Lewiński (1945–1949)
• Marian Janczewski (1949–1950). W 1950 likwidacja urzędu i zastąpienie urzędu burmistrza przewodniczącym prezydium MRN.

Przewodniczący prezydium Miejskiej Rady Narodowej

• Marian Janczewski (1950–1952)
• Zygmunt Szczepankiewicz (1952–1953)
• Rudolf Kiryk (1953–1954)
• Konrad Dyrwa (1954–1958)
• Ambroży Bucholc (ok. 1969)

Burmistrzowie (lub pełniący obowiązki na stanowisku odpowiadającym burmistrzowi) Kartuz po 1969

• Bernard Klinkosz (1973–1978) – naczelnik miasta i gminy
• Teofil Klein (1978–1990) – naczelnik miasta i gminy
• Mieczysław Gołuński (1990–1991)
• Maria Kowalewska-Koska (1991–1994)
• Marian Wilkowski (1994–1998)
• Andrzej Kruszyński (1998–2000)
• Kazimierz Borzestowski (2000–2002)
• Mieczysław Gołuński (2002–2006)
• Mirosława Lehman (2006–2014)
• Mieczysław Gołuński (od 2014)

Współpraca międzynarodowa i samorządowa

Miasta i gminy partnerskie:

• Duderstadt – Niemcy, od 1995 roku
• Polanica-Zdrój, od 2019 roku

Edukacja

Szkoła Podstawowa nr 1

Szkolnictwo ponadgimnazjalne:

• Zespół Szkół Zawodowych i Ogólnokształcących im. I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte,
• Liceum Ogólnokształcące nr I im. H. Derdowskiego (kontynuujące tradycje Gimnazjum im. Sienkiewicza),
• Liceum Ogólnokształcące nr II im. A. Majkowskiego,
• Zasadnicza Szkoła Zawodowa Zespołu Szkół Technicznych.

Szkoły dla dorosłych (niepubliczne):

• Zaoczne Uzupełniające Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych (Prywatne Centrum Edukacyjne Marmołowski)
• Szkoła Policealna – kierunki: Technik Informatyk, Technik Ekonomista, Technik Rachunkowości, Technik Administracji (Prywatne Centrum Edukacyjne Marmołowski)