Halvdan Koht

I sitt emneval spenner Koht vidare enn nokon annan norsk historikar. I åra 1908–1909 oppheldt han seg i USA, noko som fekk mykje å seie for at han tileigna seg eit materialistisk historiesyn og utvikla teorien om at klassekamp og nasjonal eining var ledd i same historiske prosess – kanskje hans mest originale bidrag til norsk historieforsking. Teorien forma han gjennom artiklar og enkeltverk i åra 1905–1926, med Norsk bondereising som det sentrale verket. Her trekkjer Koht ei linje mellom dei to periodane han framfor alt interesserte seg for: mellomalderen og 1800-talet. Tematisk tok han utgangspunkt i bonderørsla og interessekonflikten mellom bondesamfunnet og dei styrande klassane, embetsstanden og byborgarane.

Koht bygde opp ein teori der bonderørsla på 1800-talet, under påtrykk frå andre grupper, endra mål og funksjon frå å kjempe for klasseinteressene sine til etter kvart å hevde allmenne, universelle krav, noko som skjedde med Johan Sverdrup og danninga av Venstre. Kampen til arbeidarrørsla måtte etter Kohts meining sjåast i same perspektiv. Han så for seg den norske historiske utviklinga slik at først bøndene og deretter arbeidarane gjennom kamp vann fram til samfunnsmakt. Slik vart den norske nasjonen rikare og meir demokratisk. Her skilde han seg frå ein del andre representantar for den marxistiske materialismen (dialektisk materialisme). Medan mange i arbeidarrørsla meinte at det var ein djup motsetnad mellom klassekamp og nasjonal strid, var det for Koht to sider av same sak, og dette synet tok han med seg inn i politikken.

Koht formulerte teorien nærmast som ein generell teori, noko som dei sentrale avslutningsorda i avhandlinga Bonde mot borgar i nynorsk historie viser: «Kvar gong nye klassar slo seg fram i samfunnsarbeidet, blei heile nasjonen vidare og rikare.» Det universelle trekket til teorien prøvde han å underbyggje ved å gjere det gjeldande òg for amerikansk historie, som i Den amerikanske nasjon i upphav og reising.

Utviklinga av eit materialistisk historiesyn skjedde parallelt. Opphaldet i USA gav avgjerande impulsar, men først med foredraget Prisar og politikk i norsk historie (1912) hadde Koht komme fram til eit avklart syn. Medan han rundt 1905 hadde konsentrert seg om dei politiske og kulturelle faktorars rolle i historia, såg han no på økonomien og klassekampen som grunnleggjande; «kampen for føda» var ei grunnleggjande drivkraft i samfunnsutviklinga, sa han på denne tida. Likevel hadde han ambisjonar om å knyte saman materialisme og idealisme, noko som spegla seg av i hans interesse for psykologi og for enkeltmennesket.

I den samanhengen må han reknast som ein av dei store biografane til 1900-talet: Til 1. utgåve av Norsk biografisk leksikon bidrog han med over 400 artiklar, ved sida av større arbeid som den store biografien om Johan Sverdrup (1918–1925) og tobindsbiografien Henrik Ibsen, Eit diktarliv (1928–1929).

Koht var den første som konsekvent nytta moderne kjeldekritikk på sagalitteraturen. Her bidrog han til ei grunnleggjande nyorientering med foredraget Sagaernes opfatning av vor gamle historie (1914). Koht hevda at Snorres Heimskringla i stor grad var prega av samfunnskonfliktane på 1200-talet. Fokus blei skifta frå å sjå på Snorres eigen rapport om forholda i sagatida til å sjå på Snorres sagaer som ei kjelde til hans eiga tid, 1200-talet.

Kohts arbeid betydde eit brot med tidlegare oppfatningar av norsk historie og opna for eit nytt syn på maktforholda i hundreåra før og etter den norske rikssamlinga. Koht såg norsk mellomalderhistorie som ein parallell vekst av kongens, herredømmet til aristokratiet og kyrkja på bekostning av det gamle ættesamfunnet. I staden for å operere med eit motsetningsforhold mellom konge og adel, slik historikarar hadde gjort før, la Koht vekt på at kongemakt og adelsmakt hadde felles interesser i ei fastare politisk riksorganisering.

Arbeidene om norsk mellomalderhistorie gav Koht ut i 1921 under tittelen Innhogg og utsyn i norsk historie.

Koht gjorde seg òg gjeldande på andre felt, særleg innanfor 1814-forskinga. Her tok han opp arva frå Ernst Sars, som hadde sett 1814 som eit resultat av ei indre nasjonal vekst og verkeleggjeringa av dei demokratiske ideala til opplysingstida i Noreg. Koht framheva 1814 som eit resultat òg av ein klassekamp mellom ein overklasse og ein underklasse.

Koht finn heile tida spenningar av same art, sosiale folkereisingar som også får nasjonale mål fordi dei er retta mot eit framand herredømme. Det same motivet påviser han i tysk og i amerikansk historie (Genesis of American Independence, 1910). Dette synet gjorde Koht til målmann; han står som ein sentral figur i nynorsk kulturreising.

Etter andre verdskrigen forfatta han fleire forsvarsskrifter for dei politiske handlingane sine før krigen og sjølvbiografiske bøker.

Seinare skreiv han serien Kriseår i norsk historie (6 bind 1950–1959). Med utgangspunkt i sentrale historiske aktørar tok han for seg avgjerande år i norsk historie frå Harald Hårfagres rikssamling fram til innføringa av eineveldet i 1660.

I 1910 vart Koht utnemnd til professor i historie, ei stilling han hadde til 1935. I åra 1915–1917 var han dessutan dekanus ved Det historisk-filosofiske fakultetet. I åra som følgde, var han ei drivande kraft innanfor dei historiske organisasjonane, både nasjonalt og internasjonalt. I åra 1912–1927 og 1932–1936 var han formann i Den norske historiske foreining og frå 1928 til 1940 formann i Norsk Slektshistorisk Foreining. I 1926 var han med på å stifte Comité International des Sciences Historiques, den internasjonale historikarorganisasjonen, og han var president der fram til 1933.

Halvdan Koht var medlem av Videnskabsselskabet i Kristiania (no Det Norske Videnskaps-Akademi) frå 1908 og vekselvis preses og visepreses der i åra 1923–1939. Han var æresdoktor ved fleire utanlandske universitet, som Oxford, Chicago og Warszawa, medlem av ei rekkje utanlandske vitskapsselskap og riddar av den franske Æreslegionen. I 1952 fekk han Gunnerusmedaljen frå Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab.

Koht spelte ei framståande rolle i internasjonal forsking og forskingsorganisasjon. Staten brukte han som forhandlar med Danmark i Grønlands- og arkivsaka.