Evropa

Evropa
Sipërfaqja	rr. 10,186,000 square kilometres (3,933,000 sq mi) (e 6-ta)a
Popullsia	rreth 745 milionë (2025; e 3-ta)
Dendësia e popullsisë	72,9/km2 (188/mi katror) (e 2-ta)
PBB (BFB)	$43,53 trilionë (vlerësim 2025; e 2-ta)
PBB nominale	$28,22 trilionë (vlerësim 2025; e 3-ta)
PBB për frymë	$38.270 (vlerësim 2025; e 3-ta)c
IZHN	0,845
Fetë	Krishtërimi (76,2%); Pa fe (18,3%); Islami (4,9%); Të tjera (0,6%);
Emërtimi i banorëve	Evropianë
Shtetet	Sovrane (44–50); De facto [en] (2–5)
Territoret e varura	Të jashtme [en] (5–6); Të brendshme (3)
Gjuhët	Më të folurat: Rusisht; Gjermanisht; Frëngjisht; Anglisht; Italisht; Spanjisht; Polonisht; Ukrainisht; Rumanisht; Holandisht; Serbokroatisht;
Zonat kohore	UTC−1 deri në UTC+5
Qytetet më të mëdha	Zonat urbane më të mëdha: Moska; Stambollib; Londra; Parisi; Madridi; Essen–Düsseldorf; Shën Petersburgu; Milano; Barcelona; Berlini;
	a. ^ Shifrat përfshijnë vetëm pjesët evropiane të shteteve ndërkontinentale.; b. ^ Përfshin popullsinë aziatike. Stambolli ndodhet pjesërisht në Azi dhe pjesërisht në Evropë.; c. ^ «Evropa» e përcaktuar sipas Fondit Monetar Ndërkombëtar;

Evropa është një kontinent^[A]^[7]^[8] që shtrihet tërësisht në Hemisferën veriore dhe kryesisht në Hemisferën Lindore. Ajo kufizohet nga Oqeani Arktik në veri, Oqeani Atlantik në perëndim, Deti Mesdhe në jug dhe Azia në lindje. Evropa e ndan masën tokësore të Evroazisë me Azinë, dhe atë të Afro-Evroazisë [en] me Afrikën dhe Azinë.^[9]^[10] Evropa konsiderohet zakonisht si e ndarë nga Azia [en] nga ndarja ujore e Maleve Urale, lumit Ural, Detit Kaspik, Kaukazit të Madh, Detit të Zi dhe Ngushticave Turke.^[11]

Evropa mbulon afërsisht 10.186.000 km², ose 2% të sipërfaqes së Tokës (6,8% të sipërfaqes tokësore të Tokës), duke e bërë kontinentin e dytë më të vogël (sipas modelit të shtatë kontinenteve). Politikisht [en], Evropa ndahet në rreth pesëdhjetë shtete sovrane, nga të cilat Rusia është më e madhja dhe më e populluara, duke shtrirë 39% të kontinentit dhe duke përfshirë 15% të popullsisë së tij. Evropa kishte një popullsi totale prej rreth 744 milionë banorësh (rreth 10% e popullsisë botërore) në vitin 2024; e treta më e madhe pas Azisë dhe Afrikës. Klima evropiane ndikohet nga rrymat e ngrohta atlantike, si Golfstrimi, të cilat krijojnë një klimë të butë në pjesën më të madhe të kontinentit, duke zbutur dimrat dhe verat. Më larg detit, dallimet sezonale janë më të dukshme, duke krijuar klima kontinentale më të theksuara.

Kultura e Evropës përbëhet nga një gamë kulturash kombëtare dhe rajonale, të cilat formojnë rrënjët qendrore të qytetërimit perëndimor më të gjerë dhe së bashku i referohen zakonisht Greqisë së Lashtë dhe Romës së Lashtë, veçanërisht përmes pasardhësve të tyre të krishterë [en], si rrënjë thelbësore dhe të përbashkëta.^[12]^[13] Duke filluar me rënien e Perandorisë Romake Perëndimore në vitin 476 e.s., konsolidimi i krishterë i Evropës pas Dyndjeve Barbare shënoi Mesjetën evropiane postklasike. Rilindja Italiane [en] u përhap në shumë vende të Evropës Perëndimore, duke u përshtatur me kontekstet lokale dhe duke krijuar shprehje kombëtare të veçanta. Theksi i ri humanist mbi artin dhe shkencën ishte ndër faktorët e shumtë që kontribuan në kalimin e gjerë drejt epokës moderne. Që nga Epoka e Zbulimeve, e udhëhequr nga Spanja dhe Portugalia, Evropa luajti një rol mbizotërues në çështjet globale me eksplorime dhe pushtime të shumta në mbarë botën. Midis shekullit të 16-të dhe shekullit të 20-të, fuqitë evropiane kolonizuan në kohë të ndryshme Amerikat, pothuajse të gjithë Afrikën dhe Oqeaninë, si dhe pjesën më të madhe të Azisë.

Epoka e Iluminizmit, Revolucioni Francez dhe Luftërat Napoleonike e formësuan kontinentin kulturalisht, politikisht dhe ekonomikisht nga fundi i shekullit të 17-të deri në gjysmën e parë të shekullit të 19-të. Revolucioni Industrial, që filloi në Britaninë e Madhe në fund të shekullit të 18-të, solli ndryshime radikale ekonomike, kulturore dhe shoqërore në Evropën Perëndimore dhe përfundimisht në botën më të gjerë. Të dyja luftërat botërore filluan dhe u zhvilluan kryesisht në Evropë, duke kontribuar në rënien e dominimit të Evropës Perëndimore në çështjet botërore nga mesi i shekullit të 20-të, ndërsa Bashkimi Sovjetik dhe Shtetet e Bashkuara morën rolin kryesor dhe konkurruan për dominim gjeopolitik në Evropë dhe në mbarë botën.^[14] Lufta e Ftohtë që pasoi e ndau Evropën përgjatë Perdes së Hekurt, me NATO-n në Perëndim dhe Pakti i Varshavës në Lindje. Kjo ndarje përfundoi me Revolucionet e 1989-ës, rënien e Murit të Berlinit dhe shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik, që lejuan përparimin e ndjeshëm të integrimit evropian.

Integrimi evropian ka përparuar në mënyrë institucionale që nga viti 1948 me themelimin e Këshillit të Evropës, dhe në mënyrë të ndjeshme përmes realizimit të Bashkimit Evropian (BE), i cili përfaqëson sot pjesën më të madhe të Evropës.^[15] Bashkimi Evropian është një entitet [en] politik [en] mbinacional që qëndron midis një konfederate dhe një federate dhe bazohet në një sistem traktatesh evropiane.^[16] BE-ja buron nga Evropa Perëndimore, por po zgjerohet drejt lindjes që nga shpërbërja e Bashkimit Sovjetik në vitin 1991. Shumica e anëtarëve të saj kanë miratuar një monedhë të përbashkët, euron, dhe marrin pjesë në tregun e përbashkët evropian dhe në një bashkim doganor. Një bllok i madh vendesh, Zona Shengen, kanë hequr gjithashtu kontrollet e brendshme kufitare dhe të imigracionit. Zgjedhje të rregullta popullore zhvillohen çdo pesë vjet brenda BE-së; ato konsiderohen zgjedhjet demokratike të dyta më të mëdha në botë pas atyre të Indisë. Ekonomia e BE-së është e dyta më e madhe në botë sipas PBB-së nominale dhe e treta më e madhe sipas PBB-së të rregulluar sipas barazisë së fuqisë blerëse (PPP).

Etimologjia

Në mitologjinë klasike greke, Europa (greqisht e lashtë: Εὐρώπη, Eurṓpē) ishte një princeshë fenikase. Sipas një pikëpamjeje, emri i saj rrjedh nga elementet e greqishtes së lashtë εὐρύς (eurús) 'i gjerë, i hapur' dhe ὤψ (ōps, gjinore ὠπός, ōpós) 'sy, fytyrë, pamje', prandaj përbërja e tyre Eurṓpē do të nënkuptonte 'me shikim të gjerë' ose 'me pamje të gjerë'.^[17]^[18]^[19]^[20] I gjerë ka qenë një epitet i vetë Tokës në fenë e rindërtuar proto-indo-evropiane dhe në poezinë kushtuar asaj.^[17] Një pikëpamje alternative është ajo e Robert Beekes, i cili ka argumentuar në favor të një origjine para-indo-evropiane për emrin, duke shpjeguar se një rrjedhje nga eurus do të jepte një toponim të ndryshëm nga Europa. Beekes ka lokalizuar toponime të lidhura me atë të Europës në territorin e Greqisë së lashtë, si dhe vendbanime si ai i Europosit në Maqedoninë e lashtë.^[21]

Janë bërë përpjekje për ta lidhur Eurṓpē me një term semit për perëndim, qoftë me fjalën akadiane erebu që do të thotë 'perëndoj, ulem' (për diellin), qoftë me fjalën fenikase 'ereb 'mbrëmje, perëndim',^[20] që është në origjinën e fjalës arabe maghreb dhe të hebraishtes ma'arav. Martin Litchfield West ka thënë se "fonologjikisht, përputhja midis emrit të Europës dhe çfarëdo forme të fjalës semite është shumë e dobët",^[22] ndërsa Beekes e konsideron të pazakontë një lidhje me gjuhët semite.^[21]

Shumica e gjuhëve kryesore të botës përdorin fjalë që rrjedhin nga Eurṓpē ose Europa për t'iu referuar kontinentit. Kinezishtja, për shembull, përdor fjalën Ōuzhōu (歐洲/欧洲), që është shkurtim i emrit të transliteruar Ōuluóbā zhōu (歐羅巴洲) (zhōu do të thotë "kontinent"); një term i ngjashëm me origjinë kineze, 欧州 (Ōshū), përdoret ndonjëherë edhe në japonisht, si në emrin japonez të Bashkimit Evropian, 欧州連合 (Ōshū Rengō), megjithëse katakana ヨーロッパ (Yōroppa) përdoret më shpesh. Në disa gjuhë turkike, emri fillimisht persian Frangistan ("vendi i frankëve") përdoret rëndom për t'iu referuar pjesës më të madhe të Evropës, krahas emrave zyrtarë si Avrupa ose Evropa.^[23]

Përkufizimi

Përkufizimi bashkëkohor

Harta e klikueshme e Evropës, që tregon një nga kufijtë kontinentalë më të përdorur^[B]
Legjenda: blu: shtetet që shtrihen në kufirin mes Evropës dhe Azisë [en]; jeshile: vende që nuk ndodhen gjeografikisht në Evropë, por që janë ngushtë të lidhura me kontinentin

Përkufizimi mbizotërues i Evropës si term gjeografik është në përdorim që nga mesi i shekullit XIX. Evropa konsiderohet e kufizuar nga trupa të mëdhenj ujorë në veri, perëndim dhe jug; kufijtë e Evropës në lindje dhe verilindje merren zakonisht si Malet Urale, Lumi i Uralit dhe Liqeni Kaspik; në juglindje, Malet e Kaukazit, Deti i Zi dhe rrugët ujore që lidhin Detin e Zi me Detin Mesdhe.^[24]

Ishujt në përgjithësi grupohen me masën kontinentale më të afërt, prandaj Islanda konsiderohet pjesë e Evropës, ndërsa ishulli aty pranë, Groenlanda, zakonisht i caktohet Amerikës Veriore, megjithëse politikisht i përket Danimarkës. Megjithatë, ka disa përjashtime të bazuara në dallime sociopolitike dhe kulturore. Qiproja është më afër Anadollit (ose Azisë së Vogël), por politikisht konsiderohet pjesë e Evropës^[25] dhe është shtet anëtar i BE-së. Malta për shekuj me radhë konsiderohej ishull i Afrikës Veriperëndimore, por tani konsiderohet gjithashtu pjesë e Evropës.^[26] „Evropa", siç përdoret posaçërisht në anglishten britanike, mund t'i referohet edhe vetëm Evropës Kontinentale.^[27]

Termi „kontinent" zakonisht nënkupton gjeografinë fizike të një mase të madhe toke të rrethuar plotësisht ose pothuajse plotësisht nga uji në kufijtë e saj. Para miratimit të konventës aktuale që përfshin ndarjet malore, kufiri mes Evropës dhe Azisë ishte ripërcaktuar disa herë që nga koncepti i tij i parë në lashtësinë klasike, por gjithnjë si një seri lumenjsh, detesh dhe ngushticash që besohej se shtriheshin në një distancë të panjohur drejt lindjes dhe veriut nga Deti Mesdhe, pa përfshirë asnjë vargmal. Kartografi Herman Moll sugjeroi në vitin 1715 se Evropa kufizohej nga një seri rrugësh ujore pjesërisht të bashkuara, të drejtuara drejt ngushticave turke, dhe nga lumi Irtysh që derdhet në pjesën e sipërme të lumit Ob dhe në Oqeani Arktik. Në të kundërt, kufiri aktual lindor i Evropës ndjek pjesërisht Uralet dhe Kaukazin, çka është disi arbitrare dhe e pakonsistente krahasuar me çdo përkufizim të qartë të termit „kontinent".

Ndarja aktuale e Evroazisë në dy kontinente tani pasqyron dallime kulturore, gjuhësore dhe etnike Lindje–Perëndim që ndryshojnë përgjatë një spektri dhe jo me një vijë ndarëse të mprehtë. Kufiri gjeografik mes Evropës dhe Azisë nuk ndjek asnjë kufi shtetëror dhe tani ndjek vetëm disa trupa ujorë. Turqia konsiderohet përgjithësisht një vend transkontinental [en] i ndarë tërësisht nga uji, ndërsa Rusia dhe Kazakistani ndahen vetëm pjesërisht nga rrugët ujore. Franca, Holanda, Portugalia dhe Spanja janë gjithashtu transkontinentale (ose më saktë, ndërkontinentale, kur përfshihen oqeane ose dete të mëdha), pasi sipërfaqet e tyre kryesore tokësore ndodhen në Evropë, ndërsa xhepa të territoreve të tyre ndodhen në kontinente të tjera të ndara nga Evropa me trupa të mëdhenj ujorë. Spanja, për shembull, ka territore (Seuta dhe Melila) në jug të Detit Mesdhe që janë pjesë e Afrikës dhe kanë kufi me Marokun. Sipas konventës aktuale, Gjeorgjia dhe Azerbajxhani janë vende transkontinentale ku rrugët ujore janë zëvendësuar plotësisht nga male si ndarje mes kontinenteve.

Historia e konceptit

Historia e hershme

Përdorimi i parë i regjistruar i Eurṓpē si term gjeografik gjendet në Himni homerik për Apolonin e Delit [en], ku i referohet bregut perëndimor të Detit Egje. Si emër për një pjesë të botës së njohur, ai përdoret për herë të parë në shekullin VI p.e.s. nga Anaksimandri dhe Hekateu. Anaksimandri e vendosi kufirin midis Azisë dhe Evropës përgjatë lumit Fasis (lumi modern Rioni, në territorin e Gjeorgjisë) në Kaukaz, një konvencion që e ndoqi ende Herodoti në shekullin V p.e.s.^[28] Herodoti përmendi se bota ishte ndarë nga persona të panjohur në tri pjesë — Evropë, Azi dhe Libi (Afrikë) — me Nilin dhe Fasisin si kufijtë e tyre, megjithëse ai thotë gjithashtu se disa e konsideronin lumin Don, e jo Fasisin, si kufi midis Evropës dhe Azisë.^[29] Kufiri lindor i Evropës u përcaktua në shekullin I nga gjeografi Straboni te lumi Don.^[30] Libri i Jubileve i përshkroi kontinentet si tokat që Noa ua dha tre bijve të tij; Evropa u përcaktua si e shtrirë nga Shtyllat e Herkulit [en] në Ngushticën e Gjibraltarit, që e ndan nga Afrika Veriperëndimore [en], deri te Doni, që e ndan nga Azia.^[31]

Konvencioni që e mori Mesjeta dhe që ka mbijetuar në përdorimin modern është ai i epokës romake, i përdorur nga autorë të asaj kohe si Posidoni,^[32] Straboni,^[33] dhe Ptolemeu,^[34] të cilët e morën Tanaisin (lumin modern Don) si kufi.

Perandoria Romake nuk i dha një identitet të fortë konceptit të ndarjeve kontinentale. Megjithatë, pas rënies së Perandorisë Romake Perëndimore, kultura që u zhvillua në vend të saj, e lidhur me latinishten dhe kishën katolike, filloi ta lidhte veten me konceptin e «Evropës».^[35] Termi «Evropë» përdoret për herë të parë për një sferë kulturore në Rilindjen Karolinge të shekullit IX. Nga ajo kohë, termi shënonte sferën e ndikimit të Kishës Perëndimore, në kundërshtim si me kishat ortodokse lindore, ashtu edhe me botën myslimane.

Një përkufizim kulturor i Evropës si tokat e botës së krishterë latine u formësua në shekullin VIII, duke shënuar kondominiumin e ri kulturor të krijuar nga bashkimi i traditave gjermane me kulturën krishtere-latine, i përcaktuar pjesërisht në kontrast me Bizantin dhe Islamin, dhe i kufizuar në Iberinë veriore, Ishujt Britanikë, Francën, Gjermaninë perëndimore të krishterizuar, rajonet alpine dhe Italinë veriore e qendrore.^[36]^[37] Koncepti është një nga trashëgimitë e qëndrueshme të Rilindjes Karolinge: Europa shfaqet shpesh në letrat e dijetarit të oborrit të Karlit të Madh, Alkuini [en].^[38] Kalimi i Evropës në një term kulturor, përveç gjeografik, bëri që kufijtë e Evropës të ndikoheshin nga konsiderata kulturore në lindje, sidomos në lidhje me zonat nën ndikimin bizantin, osman dhe rus. Pyetje të tilla ndikoheshin nga konotacionet pozitive që përdoruesit e termit i lidhnin me emrin Evropë. Konsiderata të tilla kulturore nuk u zbatuan për Amerikat, megjithëse ato u pushtuan dhe u koloniziuan nga shtetet evropiane. Në vend të kësaj, koncepti i «civilizimit perëndimor» u shfaq si mënyrë për të grupuar Evropën dhe këto kolonitë.^[39]

Përkufizimet moderne

Pyetja e përcaktimit të një kufiri të saktë lindor të Evropës shfaqet në periudhën e Epokës së Re të hershme, kur zgjerimi lindor i Moskovisë [en] filloi të përfshinte Azinë Veriore. Gjatë Mesjetës dhe deri në shekullin e 18-të, ndarja tradicionale e masës tokësore të Evroazisë në dy kontinente, Evropë dhe Azi, ndiqte Ptolemeun, me kufirin që kalonte përgjatë Ngushticave Turke, Detit të Zi, Ngushticës së Kerçit, Detit Azov dhe lumit Don (Tanaisi i lashtë). Megjithatë, hartat e prodhuara gjatë shekujve 16–18 priren të ndryshonin në mënyrën se si e vazhdonin kufirin përtej kthesës së Donit te Kalach-na-Donu (ku ai është më afër Vollgës, tani i bashkuar me të nga Kanali Vollga–Don), në territore që gjeografët e lashtë nuk i kishin përshkruar në ndonjë detaj.

Rreth vitit 1715, Herman Moll hartoi një hartë që tregonte pjesën veriore të lumit Ob dhe lumin Irtysh, një degë kryesore e Obit, si pjesë të një serie rrugësh ujore të bashkuara pjesërisht, që e çonin kufirin mes Evropës dhe Azisë nga Ngushticat Turke dhe lumi Don gjithë rrugën deri në Oqeanin Arktik. Në vitin 1721 ai hartoi një hartë më të përditësuar dhe më të lehtë për t'u lexuar. Megjithatë, propozimi i tij për t'u mbështetur te lumenjtë kryesorë si vijë ndarëse nuk u pranua kurrë nga gjeografët e tjerë, të cilët kishin filluar të largoheshin nga ideja se kufijtë ujorë janë ndarjet e vetme legjitime mes Evropës dhe Azisë.

Katër vjet më vonë, në vitin 1725, Philip Johan von Strahlenberg ishte i pari që u shkëput nga kufiri klasik i Donit. Ai tërhoqi një vijë të re përgjatë Vollgës, duke ndjekur Vollgën drejt veriut deri te Kthesa e Samarës, përgjatë Obshchy Syrt (ndarja ujore [en] mes Vollgës dhe lumit Ural), pastaj drejt veriut dhe lindjes përgjatë këtij lumi të fundit deri në burimin e tij në Malet Urale. Në këtë pikë ai propozoi që vargmalet mund të përfshiheshin si kufij mes kontinenteve, si alternativë ndaj rrugëve ujore aty pranë. Prandaj, ai e vizatoi kufirin e ri drejt veriut përgjatë Maleve Urale, në vend të lumenjve Ob dhe Irtysh, që rrjedhin paralelisht aty pranë.^[40] Kjo u mbështet nga Perandoria Ruse dhe prezantoi konventën që në fund do të bëhej e pranuar përgjithësisht. Megjithatë, kjo nuk ndodhi pa kritika. Voltaire, duke shkruar në vitin 1760 për përpjekjet e Pjetrit të Madh për ta bërë Rusinë më evropiane, e anashkaloi krejt çështjen e kufirit me pretendimin se as Rusia, as Skandinavia, as Gjermania veriore, as Polonia nuk ishin plotësisht pjesë e Evropës.^[35] Që atëherë, shumë gjeografë analitikë modernë, si Halford Mackinder [en], kanë deklaruar se shohin pak vlefshmëri te Malet Urale si kufi mes kontinenteve.^[41]

Hartografët vazhduan të ndryshonin për kufirin mes Donit të poshtëm dhe Samarës deri thellë në shekullin e 19-të. Atlasi i vitit 1745 i botuar nga Akademia Ruse e Shkencave e ndjek kufirin përgjatë Donit përtej Kalachut deri në Serafimovich para se të priste drejt veriut kah Arkhangelski, ndërsa hartografë të tjerë të shekujve 18–19, si John Cary, ndoqën recetën e Strahlenbergut. Në jug, Depresioni Kuma–Manych u identifikua rreth vitit 1773 nga një natyralist gjerman, Peter Simon Pallas, si një luginë që dikur lidhte Detin e Zi me Detin Kaspik,^[42]^[43] dhe më pas u propozua si kufi natyror mes kontinenteve.

Nga mesi i shekullit të 19-të, kishte tri konventa kryesore: njëra ndiqte Donin, Kanalin Vollga–Don dhe Vollgën, tjetra ndiqte Depresionin Kuma–Manych deri në Kaspik e më pas lumin Ural, dhe e treta e braktiste krejtësisht Donin, duke ndjekur ndarjen e ujërave të Kaukazit të Madh deri në Kaspik. Çështja ende trajtohej si "kontroversë" në literaturën gjeografike të viteve 1860, me Douglas Freshfield-in që mbronte kufirin përgjatë kreshtës së Kaukazit si "më të mirin e mundshëm", duke cituar mbështetjen e "gjeografëve modernë" të ndryshëm.^[44]

Në Rusi dhe Bashkimi Sovjetik, kufiri përgjatë Depresionit Kuma–Manych ishte më i përdoruri që në vitin 1906.^[45] Në vitin 1958, Shoqëria Gjeografike Sovjetike rekomandoi zyrtarisht që kufiri mes Evropës dhe Azisë të vizatohej në tekstet shkollore nga Gjiri i Baydaratskayas, në Detin Kara, përgjatë këmbës lindore të Maleve Urale, pastaj duke ndjekur lumin Ural deri te Kodrat Mugodzhar, e më pas lumin Emba; dhe Depresionin Kuma–Manych,^[46] duke e vendosur kështu Kaukazin tërësisht në Azi dhe Uralet tërësisht në Evropë.^[47] Flora Europaea miratoi një kufi përgjatë lumenjve Terek dhe Kuban, pra në jug nga Kuma dhe Manych, por prapë me Kaukazin tërësisht në Azi.^[48]^[49] Megjithatë, shumica e gjeografëve në Bashkimin Sovjetik favorizonin kufirin përgjatë kreshtës së Kaukazit,^[50] dhe kjo u bë konventa e zakonshme në fund të shekullit të 20-të, megjithëse kufiri Kuma–Manych mbeti në përdorim në disa harta të shekullit të 20-të.

Martin W. Lewis dhe Kären Wigen [en] argumentojnë se ndarja e Evroazisë në Azi dhe Evropë me përmasa shumë të pabarabarta krijon një përshtypje të rreme barazie mes vendeve evropiane dhe aziatike, si mbetje e eurocentrizmit [en]: "Në diversitetin fizik, kulturor dhe historik, Kina dhe India janë të krahasueshme me të gjithë masën tokësore evropiane, jo me një vend të vetëm evropian."^[51]

Historia

Parahistoria

Gjatë 2,5 milionë viteve të Pleistocenit ndodhën shumë faza të ftohta, të quajtura periudha akullnajore (epoka e akullnajave të Kuaternarit), ose përparime të rëndësishme të mbulesave kontinentale të akullit në Evropë dhe në Amerikën Veriore, në intervale prej afërsisht 40.000 deri në 100.000 vjet. Periudhat e gjata akullnajore ndaheshin nga periudha ndërakullnajore më të buta dhe më të shkurtra, që zgjatnin rreth 10.000–15.000 vjet. Episodi i fundit i ftohtë i periudhës së fundit akullnajore përfundoi rreth 10.000 vjet më parë.^[53] Toka ndodhet aktualisht në një periudhë ndërakullnajore të Kuaternarit, të quajtur Holocen.^[54]

Homo erectus georgicus, që jetoi rreth 1,8 milionë vjet më parë në Gjeorgji, është hominini më i hershëm i zbuluar në Evropë.^[55] Mbetje të tjera hominine, që datojnë rreth 1 milion vjet më parë, janë zbuluar në Atapuerka të Spanjës.^[56] Njeriu i Neandertalit (i emërtuar sipas luginës së Neandertalit në Gjermani) u shfaq në Evropë 150.000 vjet më parë (115.000 vjet më parë gjendet tashmë në territorin e Polonisë së sotme^[57]) dhe u zhduk nga të dhënat fosile rreth 40.000 vjet më parë,^[58] me Gadishullin Iberik si strehën e tyre të fundit. Neandertalët u zëvendësuan nga njerëzit modernë (kromanjonët), të cilët duket se janë shfaqur në Evropë rreth 43.000 deri në 40.000 vjet më parë.^[59] Megjithatë, ka edhe dëshmi se Homo sapiens arriti në Evropë rreth 54.000 vjet më parë, rreth 10.000 vjet më herët nga sa mendohej më parë.^[60] Vendbanimet më të hershme në Evropë, të datuara 48.000 vjet më parë, janë Riparo Mochi [en] (Itali), Geissenklösterle (Gjermani) dhe Isturitz (Francë).^[61]^[62]

Periudha neolitike evropiane — e shënuar nga kultivimi i të lashtave dhe mbarështimi i bagëtive, nga rritja e numrit të vendbanimeve dhe nga përdorimi i gjerë i qeramikës — filloi rreth vitit 7000 p.e.s. në Greqi dhe në Ballkan, ndoshta e ndikuar nga praktikat më të hershme bujqësore në Anadoll dhe në Lindjen e Afërt.^[63] Ajo u përhap nga Ballkani përgjatë luginave të Danubit dhe të Rinit (Kultura e qeramikës lineare [en]), si dhe përgjatë bregdetit mesdhetar (kultura kardiale). Midis viteve 4500 dhe 3000 p.e.s., këto kultura neolitike të Evropës Qendrore u zhvilluan më tej drejt perëndimit dhe veriut, duke përcjellë aftësitë e reja të fituara në prodhimin e artefakteve prej bakri. Në Evropën Perëndimore periudha neolitike karakterizohej jo nga vendbanime të mëdha bujqësore, por nga monumente në terren, si rrethimet me hendeqe të ndërprera, tumat varrore dhe varret megalitike.^[64] Horizonti kulturor i qeramikës me spirale (Corded Ware) lulëzoi në kalimin nga neoliti në eneolit. Gjatë kësaj periudhe, monumente gjigante megalitike, si Tempujt megalitikë të Maltës dhe Stonehenge, u ndërtuan në të gjithë Evropën Perëndimore dhe Jugore.^[65]^[66]

Popullsitë autoktone moderne të Evropës rrjedhin kryesisht nga tri linja të dallueshme:^[67] gjuetarë-mbledhës mezolitikë, të zbritur nga popullsi të lidhura me kulturën paleolitike Epigravetiane [en];^[52] fermerët e hershëm evropianë të neolitit, që migruan nga Anadolli gjatë Revolucioni neolitik [en] para 9.000 vjetësh;^[68] dhe barinjtë stepikë jamnaja, që u shtrinë në Evropë nga stepa pontiko-kaspike e Ukrainës dhe e Rusisë jugore në kontekstin e migrimeve indo-evropiane para 5.000 vjetësh.^[67]^[69] Epoka e bronzit evropiane filloi rreth vitit 3200 p.e.s. në Greqi me qytetërimin minoan në Kreta, qytetërimin e parë të përparuar në Evropë.^[70] Minoasit u pasuan nga mikenasit, të cilët u shembën papritur rreth vitit 1200 p.e.s., duke hapur rrugën për epokën e hekurit evropiane.^[71] Kolonizimi i epokës së hekurit nga grekët dhe fenikasit krijoi qytetet e hershme mesdhetare. Italia e hershme e epokës së hekurit dhe Greqia nga rreth shekulli i 8-të p.e.s. krijuan gradualisht lashtësinë klasike historike, fillimi i së cilës ndonjëherë datohet në vitin 776 p.e.s., vitin e Lojërave të para Olimpike.^[72]

Lashtësia klasike

Greqia e Lashtë ishte kultura themeluese e qytetërimit perëndimor. Kultura demokratike dhe racionaliste perëndimore shpesh i atribuohen Greqisë së Lashtë.^[73] Qytet-shteti grek, polisi, ishte njësia themelore politike e Greqisë klasike.^[73] Në vitin 508 p.e.s., Kleisteni themeloi në Athinë sistemin e parë demokratik të qeverisjes në botë.^[74] Idealet politike greke u rizbuluan në fund të shekullit të 18-të nga filozofët dhe idealistët evropianë. Greqia dha gjithashtu shumë kontribute kulturore: në filozofi, humanizëm dhe racionalizëm me Aristotelin, Sokratin dhe Platonin; në historiografi me Herodotin dhe Tukididin; në poezinë dramatike dhe narrative, duke filluar me poemat epike të Homerit;^[75] në dramë me Sofokliun dhe Euripidin; në mjekësi me Hipokratin dhe Galenin; dhe në shkencë me Pitagorën, Euklidin dhe Arkimedin.^[76]^[77]^[78] Gjatë shekullit të 5-të p.e.s., disa nga qytet-shtetet greke do ta frenonin përfundimisht përparimin e Persisë Akamenide në Evropë përmes Luftërave greko-persiane, të konsideruara një çast kyç në historinë botërore,^[79] ndërsa 50 vitet e paqes që pasuan njihen si Epoka e Artë e Athinës, periudha themelore e Greqisë së lashtë që hodhi shumë nga themelet e qytetërimit perëndimor.

Greqinë e pasoi Roma, e cila la gjurmë në të drejtën, politikën, gjuhën, inxhinierinë, arkitekturën, qeverisjen dhe në shumë aspekte të tjera kyçe të qytetërimit perëndimor.^[73] Deri në vitin 200 p.e.s., Roma kishte pushtuar Italinë [en] dhe gjatë dy shekujve në vijim pushtoi Greqinë, Hispaninë (Spanjën dhe Portugalinë), bregdetin e Afrikës Veriore, pjesën më të madhe të Lindjes së Mesme, Galinë [en] (Francën dhe Belgjikën) dhe Britaninë [en] (Anglinë dhe Uellsin).

Duke u zgjeruar nga baza e tyre në Italinë qendrore që nga shekulli i 3-të p.e.s., romakët u shtrinë gradualisht deri sa sunduan të gjithë pellgun e Mesdheut dhe Evropën Perëndimore në fillim të mijëvjeçarit. Republika Romake përfundoi në vitin 27 p.e.s., kur Augusti shpalli Perandorinë Romake. Dy shekujt që pasuan njihen si pax romana, një periudhë paqeje, begatie dhe stabiliteti politik të pashembullt në pjesën më të madhe të Evropës.^[80] Perandoria vazhdoi të zgjerohej nën perandorë si Antonin Piu dhe Mark Aureli, i cili kaloi kohë në kufirin verior të Perandorisë duke luftuar fiset gjermanike, pikte [en] dhe skoceze.^[81]^[82] Krishtërimi u legalizua nga Kostandini I [en] në vitin 313 e.s. pas tre shekujsh përndjekjeje perandorake. Kostandini e zhvendosi përgjithmonë edhe kryeqytetin e perandorisë nga Roma në qytetin e Bizantit (Stambolli i sotëm), i cili u riemërua Kostandinopojë për nder të tij në vitin 330 e.s. Krishtërimi u bë feja e vetme zyrtare e perandorisë në vitin 380 e.s., dhe në vitet 391–392 e.s. perandori Teodosi ndaloi fetë pagane.^[83] Kjo konsiderohet ndonjëherë si fundi i lashtësisë; përndryshe, lashtësia konsiderohet se përfundon me rënien e Perandorisë Romake Perëndimore në vitin 476 e.s.; me mbylljen e Akademisë pagane platonike të Athinës në vitin 529 e.s.;^[84] ose me ngritjen e Islamit në fillim të shekullit të 7-të e.s. Gjatë pjesës më të madhe të ekzistencës së saj, Perandoria Bizantine ishte një nga forcat më të fuqishme ekonomike, kulturore dhe ushtarake në Evropë.^[85]

Mesjeta e hershme

Gjatë rënies së Perandorisë Romake, Evropa hyri në një periudhë të gjatë ndryshimesh që rrjedhin nga ajo që historianët e quajnë «Epoka e Migrimeve». Ndodhën shumë pushtime dhe migrime midis ostrogotëve, visigotëve, gotëve, vandalëve, hunëve, frankëve, anglëve, saksonëve, sllavëve, avarëve, bullgarëve, vikingëve, peçenegëve, kumanëve dhe magjarëve.^[80] Mendimtarët e Rilindjes, si Petrarka, do ta quanin më vonë këtë periudhë «Epoka e errët».^[86]

Komunitetet e izoluara monastike ishin vendet e vetme që ruanin dhe përpilonin dijet e shkruara të akumuluara më parë; përveç kësaj, kanë mbijetuar shumë pak dokumente të shkruara. Shumë vepra letrare, filozofi, matematikë dhe mendime të tjera nga periudha klasike u zhdukën nga Evropa Perëndimore, megjithëse u ruajtën në lindje, në Perandorinë Bizantine.^[87]

Ndërsa Perandoria Romake në perëndim vazhdonte të binte, traditat romake dhe shteti romak mbetën të forta në territoret me shumicë greqishtfolëse në lindje, të njohura si Perandoria Bizantine. Gjatë pjesës më të madhe të ekzistencës së saj, Perandoria Bizantine ishte forca më e fuqishme ekonomike, kulturore dhe ushtarake në Evropë. Perandori Justiniani I udhëhoqi epokën e parë të artë të Kostandinopojës: ai themeloi një kod ligjor që përbën bazën e shumë sistemeve juridike moderne, financoi ndërtimin e Aja Sofias dhe e vuri kishën e krishterë nën kontrollin e shtetit.^[88]

Nga shekulli i 7-të e tutje, ndërsa bizantinët dhe persianët sasanidë fqinjë u dobësuan rëndë nga luftërat e shpeshta dhe shekullore bizantino-sasanide, arabët myslimanë filluan të depërtojnë në territoret dikur romake, duke marrë Levantin dhe Afrikën e Veriut dhe duke depërtuar në Azinë e Vogël. Në mesin e shekullit të 7-të, pas pushtimit mysliman të Persisë, Islami depërtoi në rajonin e Kaukazit.^[89] Gjatë shekujve të ardhshëm forcat myslimane pushtuan Qipron, Maltën, Kretën, Siçilinë dhe pjesë të Italisë jugore.^[90] Midis viteve 711 dhe 720, pjesa më e madhe e tokave të Mbretërisë Visigote të Iberisë u vunë nën sundimin mysliman, me përjashtim të zonave të vogla në veriperëndim (Asturia) dhe rajoneve kryesisht baske në Pirenejet. Ky territor, nën emrin arab Al-Andalus, u bë pjesë e Kalifatit umajad në zgjerim. Rrethimi i dytë i pasuksesshëm i Kostandinopojës (717) dobësoi dinastinë umajade dhe ia uli prestigjin. Umajadët u mundën më pas nga udhëheqësi frank Karl Martel në betejën e Puatjesë në vitin 732, e cila e ndali përparimin e tyre drejt veriut. Në rajonet e largëta të Iberisë veriperëndimore dhe të Pirenejeve të mesme, fuqia e myslimanëve në jug ndihej mezi. Pikërisht këtu u hodhën themelet e mbretërive të krishtera të Asturias, Leonit dhe Galicias dhe që këtu do të niste rimarrja e Gadishullit Iberik. Megjithatë, nuk do të bëhej asnjë përpjekje e koordinuar për t'i dëbuar maurët. Mbretëritë e krishtera ishin përqendruar kryesisht në luftërat e tyre të brendshme për pushtet. Si rezultat, Rikonkista zgjati pjesën më të madhe të tetëqind viteve, periudhë në të cilën një listë e gjatë Alfonsosh, Sanchosh, Ordoñosh, Ramirosh, Fernandosh dhe Bermudosh do të luftonin rivalët e tyre të krishterë po aq sa pushtuesit myslimanë.

Gjatë Epokës së errët, Perandoria Romake Perëndimore ra nën kontrollin e fiseve të ndryshme. Fiset gjermanike dhe sllave themeluan sundimet e tyre përkatësisht mbi Evropën Perëndimore dhe Lindore.^[91] Përfundimisht fiset franke u bashkuan nën Klodvigun I.^[92] Karli i Madh, një mbret frank i dinastisë karolinge, i cili kishte pushtuar pjesën më të madhe të Evropës Perëndimore, u shpall «Perandor i Shenjtë Romak» nga Papa në vitin 800. Kjo çoi në themelimin e Perandorisë së Shenjtë Romake në vitin 962, e cila përfundimisht u përqendrua te principatat gjermane të Evropës qendrore.^[93]

Evropa Lindore-Qendrore pa krijimin e shteteve të para sllave dhe pranimin e krishterimit (rreth vitit 1000 e.s.). Shteti i fuqishëm sllav perëndimor i Moravisë së Madhe shtriu territorin e tij deri në jug në Ballkan, duke arritur përmasat e tij territoriale më të mëdha nën Svatopluk I dhe duke shkaktuar një seri konfliktesh të armatosura me Frankinë Lindore. Më në jug, shtetet e para të sllavëve të jugut u shfaqën në fund të shekullit të 7-të dhe në shekullin e 8-të dhe adoptuan krishterimin: Perandoria Bullgare, Principata Serbe (më vonë Mbretëria dhe Perandoria) dhe Dukati i Kroacisë (më vonë Mbretëria e Kroacisë). Në lindje, Rusi i Kievit u zgjerua nga kryeqyteti i tij në Kiev dhe u bë shteti më i madh në Evropë deri në shekullin e 10-të. Në vitin 988, Vladimiri i Madh adoptoi krishterimin ortodoks si fe shtetërore.^[94]^[95] Më në lindje, Bullgaria e Vollgës u bë shtet islamik në shekullin e 10-të, por përfundimisht u përthith nga Rusia disa shekuj më vonë.^[96]

Mesjeta klasike dhe e vonë

Periudha midis vitit 1000 dhe 1250 njihet si Mesjeta klasike, e ndjekur nga Mesjeta e vonë deri rreth vitit 1500.

Gjatë Mesjetës klasike popullsia e Evropës përjetoi rritje të ndjeshme, që arriti kulmin me Rilindjen e shekullit të 12 [en]. Rritja ekonomike, së bashku me mungesën e sigurisë në rrugët tregtare në tokë, bëri të mundur zhvillimin e rrugëve të mëdha tregtare përgjatë bregdetit të Mesdheut dhe të Baltikut. Pasuria dhe pavarësia në rritje që fituan disa qytete bregdetare i dhanë republikave detare një rol udhëheqës në skenën evropiane.

Mesjeta në tokën kontinentale dominohej nga dy shtresat e sipërme të strukturës shoqërore: fisnikëria dhe klerikët. Feudalizmi u zhvillua në Francë gjatë Mesjetës së hershme dhe shpejt u përhap në të gjithë Evropën.^[99] Një luftë për ndikim midis fisnikërisë dhe monarkisë në Angli çoi në shkrimin e Magna Cartas dhe në krijimin e një kuvendi.^[100] Burimi kryesor i kulturës në këtë periudhë vinte nga Kisha Katolike Romake. Përmes manastireve dhe shkollave të katedraleve, Kisha ishte përgjegjëse për arsimin në pjesën më të madhe të Evropës.^[99]

Papati arriti kulmin e fuqisë së tij gjatë Mesjetës klasike. Një skizmë lindje–perëndim në vitin 1054 e ndau ish-Perandorinë Romake nga ana fetare, me Kishën Ortodokse Lindore në Perandorinë Bizantine dhe Kishën Katolike Romake në ish-Perandorinë Romake Perëndimore. Në vitin 1095 Papa Urban II bëri thirrje për një kryqëzatë kundër myslimanëve që e mbanin të pushtuar Jeruzalemin dhe Tokën e Shenjtë.^[101] Në vetë Evropën, Kisha organizoi Inkuizicionin kundër heretikëve. Në Gadishullin Iberik, Rikonkuista përfundoi me rënien e Granadës në vitin 1492, duke i dhënë fund më shumë se shtatë shekujve sundim islam në pjesën jugperëndimore të gadishullit.^[102]

Në lindje, një Perandori Bizantine e ringjallur rimori Kretën dhe Qipron nga myslimanët dhe riushtoi Ballkanin. Konstandinopoja ishte qyteti më i madh dhe më i pasur në Evropë nga shekulli i 9-të deri në të 12-të, me një popullsi prej afërsisht 400.000 banorësh.^[103] Perandoria u dobësua pas disfatës në Beteja e Manzikertit [en] dhe u dobësua ndjeshëm nga plaçkitja e Konstandinopojës në vitin 1204, gjatë Kryqëzatës së Katërt. ^[104]^[105]^[106]^[107]^[108]^[109]^[110]^[111]^[112] Megjithëse do ta rimerrte Kostandinopojën në vitin 1261, Bizanti ra në vitin 1453, kur Kostandinopoja u pushtua nga Perandoria Osmane.^[113]^[114]^[115]

Në shekujt XI dhe XII, inkursionet e vazhdueshme të fiseve nomade turke, si pecenegët dhe kuman-kipçakët, shkaktuan një migrim masiv të popullsive sllave drejt rajoneve më të sigurta e të pyllëzuara të veriut dhe e ndaluan përkohësisht zgjerimin e Rusisë së Kievit drejt jugut dhe lindjes.^[116] Mongolët pushtuan Evropën në mesin e shekullit XIII dhe, së bashku me nënshtetasit e tyre kryesisht turq, u njohën si tatarë.^[117] Këta tatarë sunduan mbi principatat ruse përmes vasalitetit për 200 vitet e ardhshme.^[118]^[119] Pas shembjes së sundimeve mongole, shtetet e para rumune (principatat) u shfaqën në shekullin XIV: Moldavia dhe Vllahia. Më parë, këto territore kishin qenë nën kontrollin e njëpasnjëshëm të pecenegëve dhe kumanëve.^[120] Principata e Madhe e Moskës [en] u bë principata dominuese ruse, duke formuar në këtë proces një shtet rus të centralizuar dhe autokratik nga fundi i shekullit XV.^[121]^[122] Qëndresa e Madhe në lumin Ugra [en] në vitin 1480 shënon tradicionalisht fundin e «zgjedhës tatare» mbi Rusinë.^[122]

Uria e Madhe e viteve 1315–1317 ishte «kriza» e parë që do ta godiste Evropën në Mesjetën e vonë.^[123] Periudha midis viteve 1348 dhe 1420 shënoi humbjet më të rënda. Popullsia e Francës u përgjysmua.^[124]^[125] Britania mesjetare u godit nga 95 uri,^[126] ndërsa Franca vuajti efektet e 75 urive ose më shumë në të njëjtën periudhë.^[127] Evropa u shkatërrua në mesin e shekullit XIV nga Vdekja e Zezë, një nga pandemitë më vdekjeprurëse në historinë njerëzore, e cila vrau rreth 25 milionë njerëz vetëm në Evropë — një të tretën e popullsisë evropiane [en] të asaj kohe.^[128]

Murtaja pati një efekt shkatërrues në strukturën shoqërore të Evropës; ajo i shtyu njerëzit të jetonin për çastin, siç e ilustron Xhovani Bokaço në veprën Dekameroni (1353). Ajo ishte një goditje e rëndë për Kishën Katolike Romake dhe çoi në rritjen e përndjekjes së hebrenjve, të lypsarëve dhe të lebrozëve.^[129] Mendohet se murtaja është rikthyer çdo brez me virulencë dhe vdekshmëri të ndryshme deri në shekullin XVIII.^[130] Gjatë kësaj periudhe, më shumë se 100 epidemi murtaje përfshinë Evropën.^[131]

Periudha e hershme moderne

Rilindja ishte një periudhë ndryshimesh kulturore që e pati origjinën në Firencen dhe më vonë u përhap në pjesën tjetër të Evropës. Ngritja e një humanizmi të ri u shoqërua me rikthimin e dijes së harruar klasike greke dhe arabe nga bibliotekat monastike, shpesh të përkthyera nga arabishtja në latinisht.^[132]^[133]^[134] Rilindja u përhap në të gjithë Evropën midis shekujve XIV dhe XVI: ajo shënoi lulëzimin e artit, filozofisë, muzikës dhe shkencave, nën mbrojtjen e përbashkët të mbretërve, fisnikërisë, Kishës Katolike dhe një klase tregtare në ngritje.^[135]^[136]^[137] Mbrojtës në Itali, përfshirë familjen Medici të bankierëve firentinë dhe papët në Romë, financuan artistë të shquar të quattrocento-s dhe cinquecento-s, si Rafaelo, Mikelanxhelo dhe Leonardo da Vinçi.^[138]^[139]

Intrigat politike brenda Kishës në mesin e shekullit XIV shkaktuan Skizmën Perëndimore. Gjatë këtij një periudhe 40-vjeçare, dy papë — njëri në Avinjon dhe tjetri në Romë — pretendonin sundimin mbi Kishën. Edhese skizma u shërua përfundimisht në vitin 1417, autoriteti shpirtëror i papatit kishte pësuar shumë.^[140] Në shekullin XV, Evropa filloi të shtrihej përtej kufijve të saj gjeografikë. Spanja dhe Portugalia, fuqitë më të mëdha detare të kohës, morën drejtimin në eksplorimin e botës.^[141]^[142] Eksplorimi arriti në Hemisferën Jugore në Atlantik dhe në majën jugore të Afrikës. Kristofor Kolombi arriti në Botën e Re në vitin 1492, ndërsa Vasco da Gama hapi rrugën oqeanike drejt Lindjes, duke lidhur Atlantikun dhe Oqeanin Indian në vitin 1498. Eksploruesi me origjinë portugeze Ferdinand Magelani arriti në Azi drejt perëndimit përtej Atlantikut dhe Oqeanit Paqësor në një ekspeditë spanjolle, duke sjellë qarkullimin e parë të botës, të përfunduar nga spanjolli Juan Sebastián Elcano (1519–1522). Menjëherë pas kësaj, spanjollët dhe portugezët filluan të ngrinin perandori të mëdha globale në Amerikë, Azi, Afrikë dhe Oqeani.^[143] Franca, Holanda dhe Anglia ndoqën shpejt në ndërtimin e perandorive të mëdha koloniale me zotërime të gjera në Afrikë, Amerikë dhe Azi. Në vitin 1588, Armada Spanjolle dështoi të pushtonte Anglinë. Një vit më vonë, Anglia u përpoq pa sukses të pushtonte Spanjën, gjë që i lejoi Filipit II të Spanjës ta ruante aftësinë e tij dominuese luftarake në Evropë. Ky fatkeqësi anglez i lejoi gjithashtu flotës spanjolle të ruante aftësinë për të bërë luftë për dekadat e ardhshme. Megjithatë, edhe dy armada të tjera spanjolle dështuan të pushtonin Anglinë (Armada e dytë Spanjolle dhe Armada e tretë Spanjolle).^[144]^[145]^[146]^[147]

Fuqia e Kishës u dobësua më tej nga Reformimi, i cili filloi në vitin 1517 kur teologu gjerman Martin Luteri gozhdoi në derën e kishës Nëntëdhjetë e pesë tezat e tij, që kritikonin shitjen e indulgjencave. Më pas ai u shkishërua me bulën papnore Exsurge Domine në vitin 1520 dhe pasuesit e tij u dënuan në Dietën e Wormsit në vitin 1521, e cila i ndau princat gjermanë midis besimit protestant dhe katolik. ^[149] Luftimet dhe luftërat fetare u përhapën me protestantizmin.^[150] Plaçkitja e perandorive të Amerikave i lejoi Spanjës të financonte persekutimin fetar në Evropë për mbi një shekull.^[151] Lufta Tridhjetëvjeçare (1618–1648) e dobësoi rëndë Perandorinë e Shenjtë Romake dhe shkatërroi pjesën më të madhe të Gjermanisë, duke vrarë mes 25 dhe 40 për qind të popullsisë së saj.^[152] Pas Paqes së Vestfalisë, Franca u ngrit në epërsi brenda Evropës.^[153] Disfata e turqve osmanë në Beteja e Vjenës në vitin 1683 shënoi fundin historik të zgjerimit osman në Evropë.^[154]

Në pjesën më të madhe të Evropës Qendrore dhe Lindore, shekulli i 17-të ishte një periudhë rënieje të përgjithshme;^[155] rajoni përjetoi më shumë se 150 zi buke në një periudhë 200-vjeçare midis viteve 1501 dhe 1700.^[156] Që nga Bashkimi i Krevës (1385), Evropa lindore-qendrore u dominua nga Mbretëria e Polonisë dhe Dukati i Madh i Lituanisë. Hegjemonia e Komonuelthit të gjerë Polako-Lituanez përfundoi me shkatërrimin e sjellë nga Lufta e Veriut e viteve 1655–1660 («Përmbytja») dhe konfliktet e mëpasshme;^[157] vetë shteti u nda dhe pushoi së ekzistuari në fund të shekullit të 18-të.^[158]

Nga shekulli i 15-të deri në të 18-in, kur hanllëqet në shpërbërje të Hordhisë së Artë [en] u pushtuan nga Mbretërisë Ruse [en], tatarët e Hanllëkut të Krimesë bastisnin shpesh Evropën Lindore për të kapur skllevër.^[159] Më në lindje, Hordhia Nogai dhe Hanllëku Kazak bastisnin shpesh zonat sllavishtfolëse të Rusisë dhe Ukrainës së sotme për qindra vjet, deri në zgjerimin rus dhe pushtimin e pjesës më të madhe të Euroazisë veriore (d.m.th. Evropa Lindore, Azia Qendrore dhe Siberia).

Rilindja dhe Monarkët e Rinj shënuan fillimin e Epokës së Zbulimeve, një periudhë eksplorimi, shpikjesh dhe zhvillimi shkencor.^[160] Figura të rëndësishme të Revolucionit Shkencor gjatë shekujve të 16-të dhe 17-të ishin Kopernik, Kepleri, Galileo dhe Isak Njutoni.^[161] Sipas Peter Barrett, «pranohet gjerësisht se "shkenca moderne" lindi në Evropën e shekullit të 17-të (drejt fundit të Rilindjes), duke sjellë një kuptim të ri të botës natyrore.»^[132]

Shekujt XVIII dhe XIX

Lufta Shtatëvjeçare i dha fund "Sistemit të Vjetër" të aleancave në Evropë. Rrjedhimisht, kur Lufta Revolucionare Amerikane u shndërrua në një luftë globale midis viteve 1778 dhe 1783, Britania u gjend përballë një koalicioni të fortë të fuqive evropiane, pa asnjë aleat të rëndësishëm.^[162]

Epoka e Iluminizmit ishte një lëvizje e fuqishme intelektuale gjatë shekullit XVIII, që promovonte mendimin shkencor dhe të bazuar në arsye.^[163]^[164]^[165] Pakënaqësia ndaj monopolit të aristokracisë dhe të klerit mbi pushtetin politik në Francë çoi në Revolucionin Francez dhe në themelimin e Republikës së Parë, si pasojë e së cilës monarkia dhe shumë nga fisnikëria humbën jetën gjatë periudhës fillestare të Terrorit.^[166] Napoleon Bonaparti erdhi në pushtet pas Revolucionit Francez dhe themeloi Perandorinë e Parë Franceze, e cila, gjatë Luftërave Napoleonike, u zgjerua deri në përfshirjen e pjesëve të mëdha të Evropës, përpara se të shembej në vitin 1815 me Betejën e Waterloos.^[167]^[168] Sundimi napoleonik çoi në përhapjen e mëtejshme të idealeve të Revolucionit Francez, përfshirë atë të shtetit kombëtar, si dhe në përvetësimin e gjerë të modeleve franceze të administratës, të ligjit dhe të arsimit.^[169]^[170]^[171] Kongresi i Vjenës, i mbledhur pas rënies së Napoleonit, vendosi një ekuilibër të ri fuqish në Evropë, të përqendruar te pesë "fuqitë e mëdha": Mbretëria e Bashkuar, Franca, Prusia, Austria dhe Rusia.^[172] Ky ekuilibër do të mbetej në fuqi deri në Revolucionet e vitit 1848 [en], gjatë të cilave kryengritjet liberale prekën gjithë Evropën, përveç Rusisë dhe Mbretërisë së Bashkuar. Këto revolucione u shtypën në fund nga elementët konservatorë dhe rezultuan vetëm pak reforma.^[173] Viti 1859 shënoi bashkimin e Rumanisë, si shtet kombëtar, nga principata më të vogla. Në vitin 1867 u formua Perandoria Austro-Hungareze; viti 1871 shënoi bashkimin e Italisë dhe të Gjermanisë si shtete kombëtare nga principata më të vogla.^[174]

Paralelisht, Çështja Lindore u bë gjithnjë e më komplekse që nga disfata osmane në Luftën Ruso-Turke (1768–1774). Meqë shpërbërja e Perandorisë Osmane dukej e afërt, fuqitë e mëdha luftuan për të mbrojtur interesat e tyre strategjike dhe tregtare në territoret osmane. Perandoria Ruse pritej të përfitonte nga rënia, ndërsa Perandoria Habsburge dhe Britania e shihnin ruajtjen e Perandorisë Osmane si më të favorshmen për interesat e tyre. Ndërkohë, Revolucioni serb (1804) dhe Lufta Greke për Pavarësi (1821) shënuan fillimin e fundit të sundimit osman në Ballkan, i cili përfundoi me Luftërat Ballkanike në vitet 1912–1913.^[175] Njohja formale e principatave de facto të pavarura të Malit të Zi, Serbisë dhe Rumanisë pasoi në Kongresin e Berlinit në vitin 1878, kur edhe Bullgaria fitoi pavarësi de facto.

Revolucioni Industrial filloi në Britaninë e Madhe në pjesën e fundit të shekullit XVIII dhe u përhap në gjithë Evropën. Shpikja dhe zbatimi i teknologjive të reja çuan në rritje të shpejtë urbane, punësim masiv dhe lindjen e një klase të re punëtore.^[176] Pasuan reforma në sferat sociale dhe ekonomike, përfshirë ligjet e para për punën e fëmijëve, legalizimin e sindikatave,^[177] dhe heqjen e skllavërisë.^[178] Në Britani u miratua Akti i Shëndetit Publik i vitit 1875, i cili përmirësoi ndjeshëm kushtet e jetesës në shumë qytete britanike.^[179] Popullsia e Evropës u rrit nga rreth 100 milionë në vitin 1700 në 400 milionë deri në vitin 1900.^[180] Zija e fundit e madhe e regjistruar në Evropën Perëndimore, Zia e Madhe e Irlandës, shkaktoi vdekjen dhe emigrimin masiv të miliona irlandezëve.^[181] Në shekullin XIX, 70 milionë njerëz u larguan nga Evropa drejt kolonive të ndryshme evropiane jashtë shtetit dhe drejt Shteteve të Bashkuara.^[182] Revolucioni industrial çoi gjithashtu në rritje të madhe të popullsisë, dhe pjesa e popullsisë botërore që jetonte në Evropë arriti kulmin e saj, pak mbi 25%, rreth vitit 1913.^[183]^[184]

Shekulli XX deri në ditët e sotme

Dy luftëra botërore dhe një depresion ekonomik dominuan gjysmën e parë të shekullit XX. Lufta e Parë Botërore u zhvillua mes viteve 1914 dhe 1918. Ajo filloi kur arkiduka Franc Ferdinandi i Austrisë u vra nga nacionalisti jugosllav^[185] Gavrilo Princip.^[186] Shumica e kombeve evropiane u përfshinë në luftë, e cila u zhvillua mes Fuqive të Antantës (Franca, Mbretëria e Bashkuar, Rusia, Belgjika, Serbia, dhe më vonë Italia, Greqia, Rumania, Portugalia dhe Shtetet e Bashkuara) dhe Fuqitë Qendrore (Austro-Hungaria, Gjermania, Bullgaria dhe Perandoria Osmane). Lufta la pas më shumë se 16 milionë civilë dhe ushtarë të vdekur.^[187] Mbi 60 milionë ushtarë evropianë u mobilizuan nga viti 1914 deri në 1918.^[188]

Rusia u zhyt në Revolucionin rus, i cili rrëzoi monarkinë cariste dhe e zëvendësoi me Bashkimin Sovjetik komunist,^[189] duke çuar gjithashtu në pavarësinë e shumë ish-guvernatoreve ruse, si Finlanda, Estonia, Letonia dhe Lituania, si vende të reja evropiane.^[190] Austro-Hungaria dhe Perandoria Osmane u shembën dhe u ndanë në shtete të veçanta, ndërsa shumë kombe të tjera patën kufijtë e tyre të rilinjëzuar. Traktati i Versajës, i cili i dha fund zyrtarisht Luftës së Parë Botërore në vitin 1919, ishte i ashpër ndaj Gjermanisë, mbi të cilën ngarkoi përgjegjësinë e plotë për luftën dhe vendosi sanksione të rënda.^[191] Vdekjet e tepërta në Rusi gjatë Luftës së Parë Botërore dhe Luftës Civile Ruse (përfshirë zia e bukës pas luftës) arritën në një total të kombinuar prej 18 milionë.^[192] Në vitet 1932–1933, nën udhëheqjen e Stalinit, konfiskimet e grurit nga autoritetet sovjetike kontribuan në zinë e dytë të bukës në Bashkimin Sovjetik, e cila shkaktoi miliona vdekje;^[193] kulakët e mbijetuar u persekutuan dhe shumë prej tyre u dërguan në Gulagë për punë të detyruar. Stalini ishte gjithashtu përgjegjës për Spastrimin e Madh të viteve 1937–38, gjatë të cilit NKVD ekzekutoi 681.692 persona;^[194] miliona njerëz u deportuan dhe u internuan në zona të largëta të Bashkimit Sovjetik.^[195]

Revolucionet shoqërore që përfshinë Rusinë ndikuan edhe në kombet e tjera evropiane pas Luftës së Madhe: në vitin 1919, me Republika e Vajmarit në Gjermani dhe me Republikën e Parë Austriake; në vitin 1922, me qeverinë fashiste njëpartiake të Musolinit në Mbretërinë e Italisë dhe me Republikën Turke të Ataturkut, e cila miratoi alfabetin perëndimor dhe sekularizmin shtetëror.

Paqëndrueshmëria ekonomike, e shkaktuar pjesërisht nga borxhet e krijuara gjatë Luftës së Parë Botërore dhe nga «huatë» për Gjermaninë, shkaktoi trazira të mëdha në Evropë në fund të viteve 1920 dhe në vitet 1930. Kjo, bashkë me krizën e Wall Street-it të vitit 1929, solli Depresionin e madh botëror. Të ndihmuara nga kriza ekonomike, paqëndrueshmëria shoqërore dhe kërcënimi i komunizmit, lëvizjet fashiste u zhvilluan në mbarë Evropën dhe e sollën Adolf Hitlerin në pushtet në atë që u bë Gjermania Naziste.^[201]^[202]

Në vitin 1933, Hitleri u bë udhëheqës i Gjermanisë dhe filloi të punojë drejt synimit të tij për ndërtimin e Gjermanisë së Madhe. Gjermania u zgjerua sërish dhe rimori Sarlandën dhe Rhinelandin në vitet 1935 dhe 1936. Në vitin 1938, Austria u bë pjesë e Gjermanisë pas Anshlusit. Pas Marrëveshjes së Mynihut, të nënshkruar nga Gjermania, Franca, Mbretëria e Bashkuar dhe Italia, më vonë në vitin 1938 Gjermania aneksoi Sudetenlandin, një pjesë e Çekosllovakisë e banuar nga gjermanë etnikë. Në fillim të vitit 1939, pjesa e mbetur e Çekosllovakisë u nda në Protektoratin e Bohemisë dhe Moravisë, të kontrolluar nga Gjermania, dhe në Republikën Sllovake. Në atë kohë, Mbretëria e Bashkuar dhe Franca preferonin një politikë qetësimi.

Me tensionet në rritje midis Gjermanisë dhe Polonisë për të ardhmen e Dancigut, gjermanët iu drejtuan sovjetikëve dhe nënshkruan Paktin Molotov–Ribbentrop, i cili i lejoi sovjetikët të pushtonin shtetet baltike dhe pjesë të Polonisë dhe të Rumanisë. Gjermania pushtoi Poloninë më 1 shtator 1939, duke e nxitur Francën dhe Mbretërinë e Bashkuar t'i shpallnin luftë Gjermanisë më 3 shtator, çka hapi teatrin evropian të Luftës së Dytë Botërore.^[203]^[204]^[205] Pushtimi sovjetik i Polonisë filloi më 17 shtator dhe Polonia ra menjëherë pas tij. Më 24 shtator, Bashkimi Sovjetik sulmoi vendet baltike dhe, më 30 nëntor, Finlandën, sulm të cilin e pasoi Lufta e Dimrit, shkatërrimtare për Ushtrinë e Kuqe.^[206] Britanikët shpresonin të zbarkonin në Narvik dhe të dërgonin trupa për të ndihmuar Finlandën, por objektivi i tyre kryesor me zbarkimin ishte rrethimi i Gjermanisë dhe shkëputja e gjermanëve nga burimet skandinave. Afërsisht në të njëjtën kohë, Gjermania zhvendosi trupa në Danimarkë. «Lufta e Rreme» vazhdoi.

Në maj të vitit 1940, Gjermania sulmoi Francën përmes Vendeve të Ulëta. Franca kapitulloi në qershor të vitit 1940. Deri në gusht, Gjermania kishte nisur një ofensivë bombardimesh kundër Mbretërisë së Bashkuar, por nuk arriti t'i bindë britanikët që të dorëzoheshin.^[207] Në vitin 1941, Gjermania pushtoi Bashkimin Sovjetik në Operacionin Barbarossa.^[208] Më 7 dhjetor 1941, Sulmi në Pearl Harbor nga Japonia i tërhoqi Shtetet e Bashkuara në konflikt si aleate të Perandorisë Britanike dhe të forcave të tjera aleate.^[209]^[210]

Pas Betejës së tmerrshme të Stalingradit në vitin 1943, ofensiva gjermane në Bashkimin Sovjetik u shndërrua në tërheqje të vazhdueshme. Beteja e Kurskut, në të cilën u zhvillua beteja tankesh më e madhe në histori, ishte ofensiva e fundit e madhe gjermane në Frontin Lindor. Në qershor të vitit 1944, forcat britanike dhe amerikane pushtuan Francën në zbarkimet e Ditës D, duke hapur një front të ri kundër Gjermanisë. Berlini më në fund ra në vitin 1945, duke e mbyllur Luftën e Dytë Botërore në Evropë. Lufta ishte më e madhja dhe më shkatërrimtarja në historinë njerëzore, me 60 milionë të vdekur në mbarë botën. ^[211] Mbi 40 milionë njerëz në Evropë kishin vdekur si pasojë e Luftës së Dytë Botërore,^[212] përfshirë 11 deri në 17 milionë njerëz që humbën jetën gjatë Holokaustit.^[213] Bashkimi Sovjetik humbi rreth 27 milionë njerëz (kryesisht civilë) gjatë luftës, domethënë rreth gjysmën e të gjitha viktimave të Luftës së Dytë Botërore.^[214] Deri në fund të Luftës së Dytë Botërore, Evropa kishte mbi 40 milionë refugjatë.^[215]^[216]^[217] Disa dëbime pas luftës [en] në Evropën Qendrore dhe Lindore zhvendosën gjithsej rreth 20 milionë njerëz.^[218]

Lufta e Parë Botërore, e sidomos Lufta e Dytë Botërore, e zbehën rëndësinë e Evropës Perëndimore në çështjet botërore. Pas Luftës së Dytë Botërore harta e Evropës u rivizatua në Konferencën e Jaltës dhe u nda në dy blloqe, vendet perëndimore dhe blloku komunist lindor, të ndara nga ajo që më vonë Winston Churchill e quajti një «Perde të Hekurt». Shtetet e Bashkuara dhe Evropa Perëndimore krijuan aleancën NATO, kurse më vonë Bashkimi Sovjetik dhe Evropa Qendrore krijuan Paktin e Varshavës.^[219] Pika të veçanta të nxehta pas Luftës së Dytë Botërore ishin Berlini dhe Triestia, ku Territori i Lirë i Triestes [en], i themeluar në vitin 1947 me OKB-në, u shpërbë përkatësisht në vitin 1954 dhe 1975. Bllokada e Berlinit në vitet 1948 dhe 1949 dhe ndërtimi i Murit të Berlinit në vitin 1961 ishin ndër krizat e mëdha ndërkombëtare të Luftës së Ftohtë.^[220]^[221]^[222]

Dy superfuqitë e reja, Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Sovjetik, u përfshinë në një Luftë të Ftohtë pesëdhjetëvjeçare, e përqendruar te përhapja e armëve bërthamore. Në të njëjtën kohë dekolonizimi, që kishte nisur tashmë pas Luftës së Parë Botërore, çoi gradualisht në pavarësinë e shumicës së kolonive evropiane në Azi dhe Afrikë.^[14]

Në vitet 1980 reformat e Mihail Gorbaçovit dhe lëvizja Solidariteti në Poloni dobësuan sistemin komunist të mëparshëm të ngurtë. Hapja e Perdes së Hekurt në Piknikun Paneuropian [en] shkaktoi më pas një zinxhir paqësor reagimesh, në fund të të cilit blloku lindor, Pakti i Varshavës dhe shtetet e tjera komuniste u shembën, dhe Lufta e Ftohtë përfundoi.^[224]^[225]^[226] Gjermania u ribashkua pas rrëzimit simbolik të Murit të Berlinit në vitin 1989 dhe hartat e Evropës Qendrore dhe Lindore u rivizatuan edhe një herë.^[227] Kjo i dha mundësi marrëdhënieve të vjetra kulturore dhe ekonomike, të ndërprera më parë, dhe qytetet e izoluara më parë si Berlini, Praga, Vjena, Budapesti dhe Triestia u ndodhën sërish në qendër të Evropës.^[201]^[228]^[229]^[230]

Integrimi evropian u rrit gjithashtu pas Luftës së Dytë Botërore. Në vitin 1949 u themelua Këshilli i Evropës, pas një fjalimi të Sir Winston Churchillit, me idenë e bashkimit të Evropës^[15] për të arritur qëllime të përbashkëta. Ai përfshin të gjitha shtetet evropiane përveç Bjellorusisë, Rusisë^[231] dhe Vatikanit. Traktati i Romës në vitin 1957 themeloi Komunitetin Ekonomik Evropian mes gjashtë shteteve të Evropës Perëndimore me synimin e një politike ekonomike të unifikuar dhe të një tregu të përbashkët.^[232] Traktati i Bashkimit i vitit 1967 krijoi një Komision dhe një Këshill të vetëm për Komunitetin Ekonomik Evropian, Bashkësinë Evropiane të Qymyrit dhe Çelikut dhe Euratomin, ndërsa tri komunitetet mbetën ligjërisht të veçanta.^[233] Traktati i Mastrihtit, i cili hyri në fuqi në vitin 1993, themeloi Bashkimin Evropian dhe e riemëroi Komunitetin Ekonomik Evropian në Komunitet Evropian.^[234] BE-ja krijoi një parlament, një gjykatë dhe një bankë qendrore, dhe prezantoi Euron si monedhë të unifikuar.^[235] Midis viteve 2004 dhe 2013, më shumë vende të Evropës Qendrore filluan t'i bashkohen, duke zgjeruar BE-në në 28 vende evropiane dhe duke e kthyer edhe një herë Evropën në një qendër të madhe pushteti ekonomik dhe politik.^[236] Megjithatë, Mbretëria e Bashkuar u tërhoq nga BE-ja më 31 janar 2020, si rezultat i referendumit të qershorit 2016 për anëtarësimin në BE [en].^[237] Lufta ruso-ukrainase u përshkallëzua ndjeshëm pas pushtimit rus të Ukrainës në vitin 2022 [en] më 24 shkurt 2022, duke shënuar krizën më të madhe humanitare dhe të refugjatëve në Evropë që nga Lufta e Dytë Botërore^[238] dhe Luftërat në Jugosllavi.^[239]

Gjeografia

Evropa përbën një të pestën perëndimore të masës tokësore të Evroazisë.^[24] Ajo ka një raport më të lartë të bregdetit me masën tokësore se çdo kontinent ose nënkontinent tjetër.^[240] Kufijtë e saj detarë përbëhen nga Oqeani i Ngrirë i Veriut në veri, Oqeani Atlantik në perëndim dhe detet Mesdhe, i Zi dhe Kaspik në jug.^[241]

Reliefi i tokës në Evropë shfaq ndryshueshmëri të madhe brenda zonave relativisht të vogla. Rajonet jugore janë më malore, ndërsa duke u lëvizur drejt veriut terreni zbret nga Alpet, Pirenejet dhe Karpatet e larta, përmes vargjeve kodrinore, deri në fushat e gjera e të ulëta veriore, të cilat janë të stërmëdha në lindje. Kjo ultësirë e shtrirë njihet si Fusha e Madhe Evropiane dhe në zemër të saj shtrihet Fusha e Gjermanisë Veriore [en]. Një hark vargmalesh shtrihet gjithashtu përgjatë bregdetit verilindor...

Reliefi i tokës në Evropë shfaq ndryshueshmëri të madhe brenda zonave relativisht të vogla.

Ky përshkrim është i thjeshtuar. Nënrajone si Gadishulli Iberik dhe Gadishulli Italik përmbajnë tiparet e tyre komplekse, siç ka edhe vetë Evropa Qendrore kontinentale, ku reliefi përmban shumë pllaja, lugina lumenjsh dhe pellgje që e ndërlikojnë prirjen e përgjithshme. Nënrajone si Islanda, Britania dhe Irlanda janë raste të veçanta. E para është një tokë më vete në oqeanin verior që llogaritet pjesë e Evropës, ndërsa të dytat janë zona malore që dikur ishin të bashkuara me kontinentin derisa i shkëputi ngritja e niveleve të detit [en].

Liqenet më të mëdhenj evropianë ndodhen në veri të kontinentit. Vollga dhe Danubi janë dy lumenjtë më të gjatë të Evropës. Ujëvara's më e madhe e Evropës (sipas shpejtësisë së rrjedhës [en]) janë Ujëvarat e Rinit [en] në Rin.

Klima

Evropa shtrihet kryesisht në zonën klimatike të butë të hemisferës veriore, ku drejtimi mbizotërues i erës është nga perëndimi. Klima është më e butë në krahasim me zonat e tjera të së njëjtës gjerësi gjeografike nëpër botë, për shkak të ndikimit të Golfstrimit, një rryme oqeanike që bart ujë të ngrohtë nga Gjiri i Meksikës përtej Oqeanit Atlantik drejt Evropës.^[242] Golfstrimi quhet me nofkën «ngrohja qendrore e Evropës», sepse e bën klimën e Evropës më të ngrohtë dhe më të lagësht sesa do të ishte ndryshe. Golfstrimi jo vetëm që bart ujë të ngrohtë drejt brigjeve të Evropës, por ngroh edhe erërat mbizotëruese perëndimore që fryjnë nëpër kontinent nga Oqeani Atlantik.

Prandaj, temperatura mesatare vjetore në Aveiro është 16 °C, ndërsa në Nju Jork Siti, që ndodhet pothuajse në të njëjtën gjerësi gjeografike dhe del në të njëjtin oqean, është vetëm 13 °C. Berlini (Gjermani), Calgary (Kanada) dhe Irkutsku, në juglindje të largët të Rusisë, ndodhen përafërsisht në të njëjtën gjerësi gjeografike; temperaturat e janarit në Berlin janë mesatarisht rreth 8 °C më të larta se ato në Calgary dhe pothuajse 22 °C më të larta se temperaturat mesatare në Irkutsk.^[242]

Masat e mëdha ujore të Detit Mesdhe, që barazojnë temperaturat në mesataren vjetore dhe ditore, janë gjithashtu me rëndësi të veçantë. Uji i Mesdheut shtrihet nga Sahara deri te harku i Alpeve, në pjesën e tij më veriore, në Detin Adriatik, pranë Triestes.^[243]

Në përgjithësi, Evropa nuk është më e ftohtë vetëm drejt veriut në krahasim me jugun, por ftohet edhe nga perëndimi drejt lindjes. Klima është më oqeanike në perëndim dhe më pak e tillë në lindje. Kjo mund të ilustrohet me tabelën e mëposhtme të temperaturave mesatare në vende që ndjekin përafërsisht paralelet 64, 60, 55, 50, 45 dhe 40 të gjerësisë gjeografike. Asnjëri prej tyre nuk ndodhet në lartësi të madhe; shumica ndodhen pranë detit.

Temperaturat në °C
Vendndodhja	Gjerësia gjeografike	Gjatësia gjeografike	Muaji më i ftohtë	Muaji më i nxehtë	Mesatarja vjetore
Rejkjavik	64 V	22 P	0,1	11,2	4,7
Umeå	64 V	20 L	−6,2	16,0	3,9
Oulu	65 V	25,5 L	−9,6	16,5	2,7
Arkhangelsk	64,5 V	40,5 L	−12,7	16,3	1,3

Lerwick	60 V	1 P	3,5	12,4	7,4
Stokholm	59,5 V	19 L	−1,7	18,4	7,4
Helsinki	60 V	25 L	−4,7	17,8	5,9
Shën Petersburg	60 V	30 L	−5,8	18,8	5,8

Edinburg	55,5 V	3 P	4,2	15,3	9,3
Kopenhagë	55,5 V	12 L	1,4	18,1	9,1
Klaipėda	55,5 V	21 L	−1,3	17,9	8,0
Moskë	55,5 V	30 L	−6,5	19,2	5,8

Ishujt Scilly	50 V	6 P	7,9	16,9	11,8
Bruksel	50,5 V	4 L	3,3	18,4	10,5
Krakov	50 V	20 L	−2,0	19,2	8,7
Kiev	50,5 V	30 L	−3,5	20,5	8,4

Bordo	45 V	0	6,6	21,4	13,8
Venecia	45,5 V	12 L	3,3	23,0	13,0
Beograd	45 V	20 L	1,4	23,0	12,5
Astrakhan	46 V	48 L	−3,7	25,6	10,5

Coimbra	40 V	8 P	10,1	22,4	16,2
Valencia	39,5 V	0	12,1	26,5	18,6
Napoli	40,5 V	14 L	9,1	26,2	17,0
Stamboll	41 V	29 L	5,9	24,2	14,4

^[245] Temperaturat mesatare të muajit më të ftohtë, si dhe mesataret vjetore, bien nga perëndimi drejt lindjes. Për shembull, Edinburgu është më i ngrohtë se Beogradi gjatë muajit më të ftohtë të vitit, megjithëse Beogradi ndodhet rreth 10° gjerësi gjeografike më në jug.

Ndryshimet klimatike

Gjeologjia

Historia gjeologjike e Evropës fillon me formimin e Shtylla Baltike [en] (Fenoskandia) dhe të kratonit sarmatian, që të dyja rreth 2,25 miliardë vjet më parë, e pasuar nga shtylla e Vollga–Uralisë; të tria së bashku çuan te kratoni i Evropës Lindore (≈ Baltika [en]), i cili u bë pjesë e superkontinentit Kolumbia. Rreth 1,1 miliardë vjet më parë, Baltika dhe Arktika (si pjesë e bllokut të Laurencia [en]) u bashkuan me Rodinian, për t'u ndarë sërish rreth 550 milionë vjet më parë dhe për t'u riformuar si Baltika. Rreth 440 milionë vjet më parë u formua Euramerika nga Baltika dhe Laurencia; një bashkim i mëtejshëm me Gondvanën çoi në formimin e Pangeas. Rreth 190 milionë vjet më parë, Gondvana dhe Laurazia u ndanë për shkak të zgjerimit të Oqeanit Atlantik. Së fundi dhe shumë shpejt pas kësaj, vetë Laurazia u nda sërish, në Laurencinë (Amerikën Veriore) dhe kontinentin euroaziatik. Lidhja tokësore mes të dyve vazhdoi për një kohë të konsiderueshme, përmes Grenlandës, duke çuar në shkëmbim të llojeve shtazore. Nga rreth 50 milionë vjet më parë, ngritja dhe rënia e nivelit të detit kanë përcaktuar formën e vërtetë të Evropës dhe lidhjet e saj me kontinente të tilla si Azia. Forma e tanishme e Evropës daton nga periudha e Tercierit të vonë, rreth pesë milionë vjet më parë.^[246]

Gjeologjia e Evropës është jashtëzakonisht e larmishme dhe komplekse dhe krijon larminë e madhe të peizazheve që gjenden nëpër kontinent, nga Malësia Skoceze te fushat e valëzuara të Hungarisë.^[247] Tipari më i rëndësishëm i Evropës është dikotomia mes Evropës Jugore malore dhe të lartë dhe një fushe të gjerë veriore, pjesërisht nën ujë, që shtrihet nga Irlanda në perëndim deri te Malet Urale në lindje. Këto dy gjysma ndahen nga vargmalet e Pirenejve dhe të Alpeve/Karpateve. Fushat veriore kufizohen në perëndim nga Malet Skandinave dhe pjesët malore të Ishujve Britanikë. Trupat kryesorë ujorë të cekët që mbulojnë pjesë të fushave veriore janë Deti Kelt, Deti i Veriut, kompleksi i Detit Baltik dhe Deti Barents.

Fusha veriore përmban kontinentin e vjetër gjeologjik të Baltikës dhe prandaj mund të konsiderohet gjeologjikisht si "kontinenti kryesor", ndërsa viset e larta periferike dhe rajonet malore në jug e në perëndim përbëjnë fragmente nga kontinente të tjera gjeologjike. Pjesa më e madhe e gjeologjisë më të vjetër të Evropës Perëndimore ka ekzistuar si pjesë e mikrokontinentit të lashtë Avalonia.

Flora

Duke jetuar për mijëvjeçarë përkrah popullsive bujqësore, kafshët dhe bimët e Evropës janë ndikuar thellësisht nga prania dhe veprimtaria e njeriut. Me përjashtim të Fenoskandisë dhe Rusisë veriore, sot në Evropë gjenden pak zona të egra të paprekura, përveç disa parqeve kombëtare.

Mbulesa kryesore natyrore bimore në Evropë është pylli i përzier. Kushtet për rritje janë shumë të favorshme. Në veri, Rryma Golfstrim dhe Rryma e Atlantikut Verior ngrohin kontinentin. Evropa Jugore ka klimë të ngrohtë por të butë. Në këtë rajon ka thatësira të shpeshta verore. Vargjet malore ndikojnë gjithashtu në kushtet. Disa prej tyre, si Alpet dhe Pirenejet, janë të orientuara lindje–perëndim dhe e lejojnë erën të bartë masa të mëdha uji nga oqeani në brendësi. Të tjerat janë të orientuara jug–veri (Malet Skandinave, Dinaridet, Karpatet, Apeninet) dhe, meqenëse shiu bie kryesisht në anën e maleve që është e kthyer nga deti, pyjet rriten mirë në këtë anë, ndërsa në anën tjetër kushtet janë shumë më pak të favorshme. Pak cepa të Evropës kontinentale nuk janë kullotur nga bagëtia në një moment të caktuar, dhe prerja e habitatit pyjor para bujqësisë shkaktoi çrregullim të ekosistemeve origjinale bimore dhe shtazore. Sipërfaqja e pyjeve primare në Evropë u rrit me një ritëm mesatar vjetor prej 191.000 hektarësh në vitet 1990–2000, 217.000 ha në vitet 2000–2015 dhe 153.000 ha në vitet 2015–2025.^[248]

Ndoshta 80 deri në 90 për qind e Evropës dikur ka qenë e mbuluar me pyje.^[249] Ai shtrihej nga Deti Mesdhe deri te Oqeani i Ngrirë i Veriut. Edhe pse mbi gjysma e pyjeve origjinale të Evropës u zhdukën gjatë shekujve të shpyllëzimit, Evropa ka ende mbi një të katërtën e sipërfaqes së saj të mbuluar me pyje, si pyjet gjerështrenjë dhe të përzier, tajgaja e Skandinavisë dhe e Rusisë, pyjet e përziera tropikale të Kaukazit dhe pyjet e lisit të tapës në Mesdheun perëndimor. Gjatë kohëve të fundit, shpyllëzimi është ngadalësuar dhe janë mbjellë shumë pemë. Megjithatë, në shumë raste plantacionet monokulturore të halorëve kanë zëvendësuar pyllin e përzier natyror origjinal, sepse këta rriten më shpejt. Plantacionet tani mbulojnë sipërfaqe të gjera, por ofrojnë habitate më të varfra për shumë lloje që jetojnë në pyjet evropiane dhe që kërkojnë përzierje llojesh pemësh dhe strukturë të larmishme pyjore. Sasia e pyllit natyror në Evropën Perëndimore është vetëm 2–3% ose më pak, ndërsa në Rusinë Perëndimore është 5–10%. Vendi evropian me përqindjen më të vogël të sipërfaqes pyjore është Islanda (1%), ndërsa vendi më i pyllëzuar është Finlanda (77%).^[250]

Në Evropën e butë dominojnë pyjet e përzier me pemë gjetherënëse dhe halore. Speciet më të rëndësishme në Evropën qendrore e perëndimore janë ahu dhe dushku. Në veri, tajgaja është pyll i përzier bredhi–pishe–thupre; më tej në veri brenda Rusisë dhe në veriun ekstrem të Skandinavisë, tajgaja i lë vendin tundrës ndërsa i afrohemi Arktikut. Në Mesdhe janë mbjellë shumë ulliste, të cilat përshtaten shumë mirë me klimën e tij të thatë; selvia mesdhetare mbillet gjithashtu gjerësisht në Evropën jugore. Rajoni gjysmë i thatë mesdhetar ka shumë pyje shkurrishtore. Një gjuhë e ngushtë lindje–perëndim e kullotave euroaziatike (stepa) shtrihet drejt perëndimit nga Ukraina dhe Rusia jugore, përfundon në Hungari dhe në veri kalon në tajga.

Fauna

Akullnaja gjatë epokës më të fundit të akullnajave dhe prania e njerëzve ndikuan në shpërndarjen e faunës evropiane. Sa u përket kafshëve, në shumë pjesë të Evropës shumica e kafshëve të mëdha dhe e llojeve të grabitqarëve në krye të zinxhirit ushqimor janë gjuajtur deri në zhdukje. Mamuthi leshator u zhduk para fundit të periudhës së Neolitit. Sot ujqit (mishngrënës) dhe arinjtë (gjithçkangrënës) janë të rrezikuar. Dikur ata gjendeshin në shumicën e pjesëve të Evropës. Megjithatë, shpyllëzimi dhe gjuetia i detyruan këto kafshë të tërhiqeshin gjithnjë e më tej. Deri në Mesjetë, habitatet e arinjve ishin kufizuar në male pak a shumë të paarritshme me mbulesë të mjaftueshme pyjore. Sot, ariu i murrmë jeton kryesisht në gadishullin Ballkanik, në Skandinavi dhe në Rusi; një numër i vogël ruhet edhe në vende të tjera të Evropës (Austri, Pirenejtë etj.), por në këto zona popullatat e arinjve të murrmë janë të fragmentuara dhe të margjinalizuara për shkak të shkatërrimit të habitatit të tyre. Përveç kësaj, arinjtë polarë mund të gjenden në Svalbard, një arkipelag norvegjez shumë në veri të Skandinavisë. Ujku, grabitqari i dytë më i madh në Evropë pas ariut të murrmë, gjendet kryesisht në Evropën Qendrore e Lindore dhe në Ballkan, me disa tufa të pakta në xhepa të Evropës Perëndimore (Skandinavi, Spanjë etj.).

Mishngrënës të tjerë përfshijnë maçokun e egër evropian, dhelprën e kuqe dhe dhelprën arktike, çakallin e artë, lloje të ndryshme shqarthësh, iriqin evropian, lloje të ndryshme zvarranikësh (si gjarpërinjtë, p.sh. nëpërkat dhe gjarpërinjtë e ujit) dhe amfibësh, si dhe shpendë të ndryshëm (bufat, skifterët dhe shpendë të tjerë grabitqarë).

Barngrënësit e rëndësishëm evropianë janë kërmijtë, larvat, peshqit, shpendë të ndryshëm dhe gjitarë, si brejtësit, drerët dhe kaprollët, derrat e egër dhe, në male, marmotat, cjapat e egër, kamoshët dhe të tjerë. Një numër insektesh, si flutura e vogël breshkë (small tortoiseshell), shtojnë biodiversitetin.^[253]

Krijesat e detit janë gjithashtu pjesë e rëndësishme e florës dhe faunës evropiane. Flora detare është kryesisht fitoplankton. Kafshët e rëndësishme që jetojnë në detet evropiane janë zooplanktoni, molusqet, lëkurëgjemborët, lloje të ndryshme gaforresh e krustaceësh, kallamarët dhe oktapodët, peshqit, delfinët dhe balenat.

Biodiversiteti mbrohet në Evropë përmes Konventës së Bernës të Këshillit të Evropës për Ruajtjen e Jetës së Egër dhe Habitateve Natyrore Evropiane, e cila është nënshkruar edhe nga Komuniteti Evropian, si dhe nga shtete joevropiane.

Politika

Harta politike e Evropës rrjedh në masë thelbësore nga riorganizimi i Evropës pas Luftërave Napoleonike në vitin 1815. Forma mbizotëruese e qeverisjes në Evropë është demokracia parlamentare, në shumicën e rasteve në formën e republikës; në vitin 1815, forma mbizotëruese e qeverisjes ishte ende monarkia. Njëmbëdhjetë monarkitë e mbetura të Evropës^[C] janë kushtetuese.

Integrimi evropian është procesi i integrimit politik, juridik, ekonomik (dhe në disa raste shoqëror e kulturor) të shteteve evropiane, siç është ndjekur nga fuqitë që sponsorizojnë Këshilli i Evropës që nga fundi i Luftës së Dytë Botërore. Bashkimi Evropian ka qenë qendra e integrimit ekonomik në kontinent që nga themelimi i tij në vitin 1993. Së fundi, Bashkimi Ekonomik Evraziatik është krijuar si homolog që përfshin ish-shtete sovjetike.

27 shtete evropiane janë anëtare të Bashkimit Evropian politiko-ekonomik, 29 të Zonës Shengen pa kufij dhe 21 të unionit monetar Eurozonës. Ndër organizatat më të vogla evropiane janë Këshilli Nordik, Beneluksi, Asambleja Baltike dhe Grupi i Vishegradit.

Vendet më pak demokratike në Evropë ishin Bjellorusia, Rusia dhe Turqia në vitin 2025 sipas indekseve të demokracisë V-Dem.^[254]

Lista e shteteve dhe territoreve

Kjo listë përfshin të gjitha vendet sovrane të njohura ndërkombëtarisht që bien, qoftë edhe pjesërisht, nën cilindo përkufizim të zakonshëm gjeografik ose politik të Evropës [en].

*	= Shtet anëtar i Bashkimit Evropian^[255]

Flamuri	Emri	Sipërfaqja (km²)	Popullsia	Cila bashkësi politike qeverisë (në qershor 2026)	Dendësia e popullsisë (për km²)	Kryeqyteti	Emri(t) në gjuhën (gjuhët) zyrtare
	Shqipëria	28.748	2.876.591	socialistë (Partia Socialiste e Shqipërisë)	98,5	Tirana	Shqipëria
	Andorra	468	77.281	konservatorë (Demokratët për Andorrën)	179,8	Andorra la Vella	Andorra
	Armenia^[D]	29.743	2.924.816	liberalë (Kontrata Civile)	101,5	Jerevani	Հայաստան (Hayastan)
	Austria*	83.858	8.823.054	liberalë dhe socialistë (Partia Popullore Austriake dhe Partia Socialdemokrate e Austrisë)	104	Vjena	Österreich
	Azerbajxhani^[E]^[256]	86.600	9.911.646	konservatorë (Partia e Azerbajxhanit të Ri)	113	Baku	Azərbaycan
	Bjellorusia	207.560	9.504.700	konservatorë (Belaja Rus)	45,8	Minsku	Беларусь (Belaruś)
	Belgjika*	30.528	11.358.357		372,06	Brukseli	België/Belgique/Belgien
	Bosnja dhe Hercegovina	51.129	3.531.159	socialistë (Aleanca e Socialdemokratëve të Pavarur)	68,97	Sarajeva	Bosna i Hercegovina/Боснa и Херцеговина
	Bullgaria*	110.910	7.101.859		64,9	Sofja	България (Bǎlgariya)
	Kroacia*	56.594	3.871.833	konservatorë (Bashkimi Demokratik Kroat)	68,4	Zagrebi	Hrvatska
	Qipro*	9.251	1.170.125		123,4	Nikozia	Κύπρος (Kýpros)/Kıbrıs
	Republika Çeke*	78.866	10.610.947	konservatorë (Aksioni i Qytetarëve të Pakënaqur)	134	Praga	Česko
	Danimarka [en]*	43.094	6.001.008	socialistë (Socialdemokratët)	139,25	Kopenhaga	Danmark
	Estonia*	45.226	1.328.439	liberalë (Partia Reformiste Estoneze)	30,5	Talini	Eesti
	Finlanda*	338.455	5.509.717	konservatorë (Partia e Koalicionit Kombëtar)	16	Helsinki	Suomi/Finland
	Franca*^[F]	547.030	67.348.000	liberalë (Grupi Së bashku për Republikën)	116	Parisi	France
	Gjeorgjia^[G]^[256]^[257]	69.700	3.718.200	konservatorë (Ëndrra Gjeorgjiane)	53,5	Tbilisi	საქართველო (Sakartvelo)
	Gjermania*	357.168	82.800.000	konservatorë (Bashkimi Demokristian i Gjermanisë)	232	Berlini	Deutschland
	Greqia*	131.957	10.297.760	konservatorë (Demokracia e Re)	82	Athina	Ελλάδα (Elláda)
	Hungaria*	93.030	9.797.561	liberalë (Partia Respekt dhe Liri)	105,3	Budapesti	Magyarország
	Islanda	103.000	350.710	socialistë (Aleanca Socialdemokrate)	3,2	Rejkjavik	Ísland
	Irlanda*	70.280	4.761.865	konservatorë (Fianna Fáil)	67,7	Dublini	Éire/Ireland
	Italia*	301.338	58.968.501	konservatorë (Vëllezërit e Italisë)	195,7	Roma	Italia
	Kazakistani^[H]	148.000	20.075.271	konservatorë (Amanat)	7	Astanaja	Қазақстан (Qazaqstan)
	Kosova^[I]	10.887	1.585.566	socialdemokratë (Lëvizja Vetëvendosje)	146	Prishtina	Kosova/Kosovo/Косово
	Letonia*	64.589	1.862.700	konservatorë (Uniteti i Ri)	29	Riga	Latvija
	Lihtenshtajni	160	38.111		227	Vaduzi	Liechtenstein
	Lituania*	65.300	2.800.667	socialistë (Partia Socialdemokrate e Lituanisë)	45,8	Vilniusi	Lietuva
	Luksemburgu*	2.586	602.005		233,7	Qyteti i Luksemburgut	Lëtzebuerg/Luxemburg/Luxembourg
	Malta*	316	445.426	socialistë (Partia Laburiste Malteze)	1.410	Valeta	Malta
	Moldavia^[J]	33.846	3.434.547	konservatorë (Partia e Veprimit dhe Solidaritetit)	101,5	Kishinau	Moldova
	Monako	2,020	38.400		18.713	Monako	Monaco
	Mali i Zi	13.812	642.550	konservatorë (Për të Ardhmen e Malit të Zi, Mali i Zi Demokratik)	45,0	Podgorica	Crna Gora/Црна Гора
	Holanda*^[K]	41.543	17.271.990		414,9	Amsterdami	Nederland
	Maqedonia e Veriut	25.713	2.103.721		80,1	Shkupi	Северна Македонија (Severna Makedonija)
	Norvegjia	385.203	5.295.619	socialistë (Partia Laburiste)	15,8	Oslo	Norge/Noreg/Norga
	Polonia*	312.685	38.422.346	liberalë (Koalicioni Qytetar)	123,5	Varshava	Polska
	Portugalia*^[L]	92.212	10.379.537		115	Lisbona	Portugal
	Rumania*	238.397	18.999.642	liberalë (Partia Kombëtare Liberale)	84,4	Bukureshti	România
	Rusia^[M]^[258]	3.969.100	144.526.636	konservatorë (Rusia e Bashkuar)	8,4	Moska	Россия (Rossiya)
	San Marino	61,2	33.285		520	San Marino	San Marino
	Serbia^[N]	77.589	6.532.019	konservatorë (Serbia Nuk Duhet të Ndalet)	84	Beogradi	Srbija/Србија
	Sllovakia*	49.035	5.435.343	socialistë (Drejtimi – Socialdemokracia)	111,0	Bratisllava	Slovensko
	Sllovenia*	20.273	2.066.880	konservatorë (Partia Demokratike Slovene)	101,8	Lubjana	Slovenija
	Spanja*	505.990	49.442.844	socialistë (Partia Socialiste e Punëtorëve të Spanjës)	97	Madridi	España
	Suedia*	450.295	10.151.588	konservatorë (Partia e Moderuar)	22,5	Stokholmi	Sverige
	Zvicra	41.285	8.401.120		202	Berna	Schweiz/Suisse/Svizzera/Svizra
	Turqia^[O]^[259]	23.764	84.680.273	konservatorë (Partia e Drejtësisë dhe Zhvillimit)	106,7	Ankaraja	Türkiye
	Ukraina^[P]	603.628	42.418.235	liberalë (Shërbëtori i Popullit)	73,8	Kievi	Україна (Ukraina)
	Mbretëria e Bashkuar^[260]	244.376	68.265.209	socialistë (Partia Laburiste)	281	Londra	United Kingdom
	Vatikani	0,44	1.000		2.272	Vatikani	Città del Vaticano/Civitas Vaticana
Gjithsej	50	10.180.000	743.000.000		73

Brenda shteteve të lartpërmendura ka disa vende de fakto të pavarura me njohje ndërkombëtare të kufizuar ose pa asnjë njohje. Asnjëra prej tyre nuk është anëtare e OKB-së:

Emri	Sipërfaqja (km²)	Popullsia	Densiteti i popullsisë (për km²)	Kryeqyteti
Abkazia	8.660	243.206	28	Sukhumi
Qiproja Veriore	3.355	313.626	93	Nikozia (pjesa veriore)
Osetia e Jugut	3.900	53.532	13,7	Chinvali
Transnistria	4.163	475.665	114	Tiraspoli

Brenda ose pranë Evropës gjenden gjithashtu disa territore të varura dhe territore të ngjashme me autonomi të gjerë. Këtu përfshihen Ishujt Oland (Åland) (një krahinë autonome e Finlandës), dy territore autonome të Mbretërisë së Danimarkës (përveç Danimarkës në vetvete), tri Varësitë e Kurorës dhe dy Territoret e Jashtme Britanike. Svalbardi është përfshirë gjithashtu për shkak të statusit të tij unik brenda Norvegjisë, megjithëse nuk është autonom. Nuk janë përfshirë tri vendet e Mbretërisë së Bashkuar me kompetenca të decentralizuara dhe dy Rajonet Autonome të Portugalisë, të cilat, megjithëse kanë një shkallë unike autonomie, nuk vetëqeverisen kryesisht në çështje të ndryshme nga ato ndërkombëtare. Zonat me pak më shumë se një status unik tatimor, si Ishujt Kanarie dhe Helgoland, nuk përfshihen gjithashtu për këtë arsye.

*	= Pjesë e BE-së

Emri	Shteti sovran	Sipërfaqja (km²)	Popullsia	Densiteti i popullsisë (për km²)	Kryeqyteti
Akrotiri dhe Dhekelia	MB	255	7.700	30,2	Episkopi Cantonment
Åland*	Finlanda	1.580	29.489	18,36	Mariehamn
Bailiwick i Guernsey-t	MB	78	65.849	844,0	St. Peter Port
Bailiwick i Xhersit	MB	118,2	100.080	819	Saint Helier
Ishujt Faroe	Danimarka	1.399	50.778	35,2	Tórshavn
Gjibraltar	MB	6,7	32.194	4.328	Gjibraltar
Grenlanda	Danimarka	2.166.086	55.877	0,028	Nuuk
Ishulli i Manit	MB	572	83.314	148	Douglas
Svalbard	Norvegjia	61.022	2.667	0,044	Longyearbyen

Ekonomia

Si kontinent, ekonomia e Evropës është aktualisht më e madhja në Tokë dhe ajo është rajoni më i pasur i matur sipas aktiveve nën administrim, me mbi 32,7 trilionë dollarë, krahasuar me 27,1 trilionë dollarë të Amerikës Veriore në vitin 2008.^[261] Në vitin 2009 Evropa mbeti rajoni më i pasur. Aktivet e saj nën administrim prej 37,1 trilionë dollarësh përfaqësonin një të tretën e pasurisë botërore. Ishte një nga disa rajonet ku pasuria tejkaloi kulmin e saj të fundvitit para krizës.^[262] Ashtu si në kontinentet e tjera, Evropa ka një hendek të madh pasurie mes vendeve të saj. Shtetet më të pasura priren të jenë në veriperëndim dhe në perëndim në përgjithësi, të ndjekura nga Evropa Qendrore, ndërsa shumica e ekonomive të Evropës Lindore dhe Juglindore ende po rimëkëmbën pas shembjes së Bashkimit Sovjetik dhe shpërbërjes së Jugosllavisë.

Modeli i Banana e Kaltër [en] u hartua si një paraqitje gjeografike ekonomike e fuqisë ekonomike përkatëse të rajoneve, i cili u zhvillua më tej në Banana e Artë [en] ose Yllin e Kaltër. Tregtia mes Lindjes dhe Perëndimit, si dhe drejt Azisë, e cila ishte ndërprerë për një kohë të gjatë nga dy luftërat botërore, kufijtë e rinj dhe Lufta e Ftohtë, u rrit ndjeshëm pas vitit 1989. Përveç kësaj, ka një nxitje të re nga Nisma kineze Brez dhe Rrugë përmes Kanalit të Suezit drejt Afrikës dhe Azisë.^[263]

Bashkimi Evropian, një entitet politik i përbërë nga 27 shtete evropiane, përbën zonën ekonomike më të madhe të vetme në botë. 21 vende të BE-së e ndajnë Euron si monedhë të përbashkët (përveç tyre, 6 vende jashtë BE-së e përdorin gjithashtu euron si monedhë). Katër vende evropiane renditen në dhjetëshen e parë të ekonomive kombëtare më të mëdha sipas PBB-së (PPP). Këtu përfshihen (renditjet sipas FMN-së): Rusia (4), Gjermania (6), Franca (9) dhe Mbretëria e Bashkuar (10).

Disa vende evropiane janë shumë më të pasura se të tjerat. Më i pasuri për nga PBB-ja nominale është Monako me 185.829 dollarë amerikanë për frymë (2018), ndërsa më i varfri është Ukraina me 3.659 dollarë amerikanë për frymë (2019).^[264]

Në tërësi, PBB-ja për frymë e Evropës është 21.767 dollarë amerikanë sipas një vlerësimi të Fondit Monetar Ndërkombëtar të vitit 2016. ^[265]

Rendi	Vendi	PBB (nominal, viti kulmor) milionë dollarë amerikanë
	Bashkimi Evropian^[266]	23.034.637
1	Gjermania	5.452.858
2	Mbretëria e Bashkuar	4.264.794
3	Franca	3.596.094
4	Italia	2.738.164
5	Rusia	2.656.452
6	Spanja	2.091.222
7	Turqia	1.640.223
8	Holanda	1.449.704
9	Zvicra	1.146.911
10	Polonia	1.134.248

Rendi	Vendi	PBB (BFB, viti kulmor) milionë dollarë amerikanë
	Bashkimi Evropian^[266]	30.677.594
1	Rusia	7.525.159
2	Gjermania	6.408.420
3	Franca	4.734.241
4	Mbretëria e Bashkuar	4.720.863
5	Turqia	4.025.249
6	Italia	3.871.906
7	Spanja	2.977.960
8	Polonia	2.164.271
9	Holanda	1.592.206
10	Rumania (2025)	968.038

Historia ekonomike

Rritja industriale (1760–1945)

Kapitalizmi ka dominuar në botën perëndimore që nga fundi i feudalizmit.^[267] Nga Britania, ai u përhap gradualisht në të gjithë Evropën.^[268] Revolucioni Industrial filloi në Evropë, konkretisht në Mbretërinë e Bashkuar në fund të shekullit XVIII,^[269] dhe në shekullin XIX Evropa Perëndimore u industrializua. Ekonomitë u trazuan nga Lufta e Parë Botërore, por deri në fillimin e Luftës së Dytë Botërore ishin rikuperuar dhe duhej të konkurronin me fuqinë ekonomike në rritje të Shteteve të Bashkuara. Lufta e Dytë Botërore, sërish, dëmtoi një pjesë të madhe të industrive të Evropës.

Lufta e Ftohtë (1945–1991)

Pas Luftës së Dytë Botërore ekonomia e Mbretërisë së Bashkuar ishte në gjendje shkatërrimi,^[270] dhe në dekadat në vijim vazhdoi të vuante një rënie ekonomike relative.^[271] Edhe Italia ishte në gjendje të keqe ekonomike, por deri në vitet 1950 rifitoi një nivel të lartë rritjeje. Gjermania Perëndimore u rikuperua shpejt dhe deri në vitet 1950 e kishte dyfishuar prodhimin në krahasim me nivelet e para luftës.^[272] Edhe Franca bëri një rikthim të jashtëzakonshëm, duke përjetuar rritje dhe modernizim të shpejtë; më vonë edhe Spanja, nën udhëheqjen e Frankos, u rikuperua dhe vendi regjistroi rritje ekonomike të madhe e të paprecedentë duke filluar nga vitet 1960, në atë që quhet mrekullia spanjolle.^[273] Shumica e shteteve të Evropës Qendrore dhe Lindore ranë nën kontrollin e Bashkimit Sovjetik dhe kështu ishin anëtare të Këshillit për Ndihmë të Ndërsjellë Ekonomike (COMECON).^[274]

Shtetet që ruajtën një sistem të tregut të lirë morën një sasi të madhe ndihme nga Shtetet e Bashkuara në kuadër të Planit Marshall.^[275] Shtetet perëndimore u përpoqën t'i lidhnin ekonomitë e tyre me njëra-tjetrën, duke krijuar bazën për BE-në dhe duke rritur tregtinë ndërkufitare. Kjo i ndihmoi të përjetonin ekonomi që po përmirësoheshin me shpejtësi, ndërsa shtetet e COMECON-it po përpiqeshin kryesisht për shkak të kostos së Luftës së Ftohtë. Deri në vitin 1990, Komuniteti Evropian u zgjerua nga 6 anëtarë themelues në 12. Theksi i vënë te rimëkëmbja e ekonomisë së Gjermanisë Perëndimore e bëri atë të kalonte Mbretërinë e Bashkuar si ekonominë më të madhe të Evropës.

Ribashkimi (1991–sot)

Me rënien e komunizmit në Evropën Qendrore dhe Lindore në vitin 1991, ish-shtetet socialiste ndërmorën masa të terapisë së shokut për të liberalizuar ekonomitë e tyre dhe për të zbatuar reforma të tregut të lirë. Pasi Gjermania Lindore dhe ajo Perëndimore u ribashkuan në vitin 1990, ekonomia e Gjermanisë Perëndimore hasi vështirësi, sepse duhej të mbështeste dhe në masë të madhe të rindërtonte infrastrukturën e Gjermanisë Lindore, ndërsa kjo e fundit përjetoi papunësi të papritur masive dhe rënie të ndjeshme të prodhimit industrial. Deri në ndërrimin e mijëvjeçarit, BE-ja dominonte ekonominë e Evropës, duke përfshirë pesë ekonomitë më të mëdha evropiane të asaj kohe: Gjermaninë, Mbretërinë e Bashkuar, Francën, Italinë dhe Spanjën. Në vitin 1999, 12 nga 15 anëtarët e BE-së iu bashkuan Eurozonës, duke zëvendësuar monedhat e tyre kombëtare me euron.

Shifrat e publikuara nga Eurostati në vitin 2009 konfirmuan se Eurozona kishte hyrë në recesion në vitin 2008.^[277] Ai preku pjesën më të madhe të rajonit.^[278] Kriza e zonës së euros preku sidomos Greqinë, Irlandën, Spanjën dhe Portugalinë.^[279]^[280] Si rezultat, vendet kryesore të Eurozonës ndërmorën masa, sidomos për Greqinë.^[281] Norma e papunësisë në Bashkimin Evropian ishte 10,3% në vitin 2012. Për moshat 15–24 vjeç ishte 22,4%.^[282]

Demografia

Popullsia e Evropës ishte rreth 742 milionë banorë në vitin 2023, sipas vlerësimeve të OKB-së. Kjo është pak më shumë se një e nënta e popullsisë së botës.^[Q] Dendësia e popullsisë e Evropës (numri i njerëzve për njësi sipërfaqeje) është e dyta më e lartë ndër të gjitha kontinentet, pas Azisë. Popullsia e Evropës aktualisht po zvogëlohet ngadalë, me rreth 0,2% në vit,^[284] sepse ka më pak lindje se vdekje [en]. Ky rënie natyrore e popullsisë zbutet nga fakti se më shumë njerëz migrojnë në Evropë [en] nga kontinentet e tjera sesa anasjelltas.

Evropa Jugore dhe Evropa Perëndimore janë rajonet me numrin mesatar më të lartë të të moshuarve në botë. Në vitin 2021, përqindja e njerëzve mbi 65 vjeç ishte 21% në Evropën Perëndimore dhe në Evropën Jugore, krahasuar me 19% në të gjithë Evropën dhe 10% në botë.^[285] Projeksionet sugjerojnë se deri në vitin 2050 kjo përqindje në Evropë do të arrijë 30%.^[286] Kjo shkaktohet nga fakti se popullsia ka lindur fëmijë nën nivelin e zëvendësimit që nga vitet 1970. Organizata e Kombeve të Bashkuara parashikon se popullsia e Evropës do të bjerë me −7 për qind midis viteve 2022 dhe 2050, nëse lëvizjet e imigrimit nuk ndryshojnë.^[287]

Sipas një projeksioni të popullsisë nga Divizioni i Popullsisë i OKB-së, popullsia e Evropës mund të bjerë në mes 680 dhe 720 milionë banorë deri në vitin 2050, që do të ishte 7% e popullsisë botërore në atë kohë.^[288] Në këtë kontekst, ekzistojnë dallime të rëndësishme midis rajoneve në lidhje me shkallën e pjellorisë. Numri mesatar i fëmijëve për femër në moshë riprodhuese është 1,52, shumë nën nivelin e zëvendësimit.^[289] OKB-ja parashikon një shpopullim të qëndrueshëm në Evropën Qendrore dhe Lindore [en] si rezultat i emigrimit dhe i shkallës së ulët të lindjeve.^[290]

Grupet etnike

Pan dhe Pfeil (2004) numërojnë 87 "popuj të Evropës" të veçantë, nga të cilët 33 përbëjnë popullsinë shumicë në të paktën një shtet sovran, ndërsa 54 të tjerët përbëjnë pakica etnike [en].^[291] Romët janë pakica më e madhe etnike në Evropë, sipas Komisionit Evropian.^[292]

Migrimi

Evropa është shtëpia e numrit më të madh të migrantëve nga të gjitha rajonet globale, me pothuajse 87 milionë njerëz në vitin 2020, sipas Organizatës Ndërkombëtare për Migracionin.^[293] Në vitin 2005, BE-ja pati një fitim neto të përgjithshëm nga imigrimi prej 1,8 milionë njerëzish. Kjo përbënte gati 85% të rritjes totale të popullsisë së Evropës.^[294] Në vitin 2021, 827.000 persona u pajisën me shtetësinë e një shteti anëtar të BE-së, një rritje prej rreth 14% krahasuar me vitin 2020.^[295] 2,3 milionë imigrantë nga vendet jashtë BE-së hynë në BE në vitin 2021.^[295]

Emigrimi modern i hershëm nga Evropa filloi me kolonët spanjollë dhe portugezë në shekullin e 16-të,^[296]^[297] dhe me kolonët francezë dhe anglezë në shekullin e 17-të.^[298] Megjithatë, numrat mbetën relativisht të vegjël deri te valët e emigrimit masiv në shekullin e 19-të, kur miliona familje të varfra e lanë Evropën.^[299]

Sot, popullsi të mëdha me prejardhje evropiane gjenden në çdo kontinent. Prejardhja evropiane dominon në Amerika Veriore dhe, në një shkallë më të vogël, në Amerikën e Jugut (veçanërisht në Uruguai, Argjentinë, Kili dhe Brazil, ndërsa shumica e vendeve të tjera të Amerikës Latine kanë gjithashtu një popullsi të konsiderueshme me origjinë evropiane). Australia dhe Zelanda e Re kanë popullsi të mëdha me prejardhje evropiane. Afrika nuk ka asnjë vend me shumicë me prejardhje evropiane (ose me përjashtim të Kepit të Gjelbër dhe ndoshta të Sao Tomes dhe Principes, në varësi të kontekstit), por ka pakica të rëndësishme, si Afrikanët e Jugut të bardhë në Afrikën e Jugut. Në Azi, popullsitë me prejardhje evropiane, veçanërisht rusët, dominojnë në Azia Veriore dhe në disa pjesë të Kazakistanit verior.^[300] Gjithashtu në Azi, evropianët, veçanërisht spanjollët, janë një pakicë me ndikim në Filipine.^[301]^[302]

Gjuhët

Evropa ka rreth 225 gjuhë autoktone,^[303] të cilat bien kryesisht në tre grupe gjuhësh indo-evropiane: Gjuhët neolatine, të prejardhura nga latinishtja e Perandorisë Romake; Gjuhët gjermanike, gjuha stërgjyshore e të cilave erdhi nga Skandinavia jugore; dhe Gjuhët sllave.^[246] Gjuhët sllave flasin kryesisht në Evropën Jugore, Qendrore dhe Lindore. Gjuhët neolatine flasin kryesisht në Evropën Perëndimore dhe Jugore, si dhe në Zvicër në Evropën Qendrore dhe në Rumani e Moldavi në Evropën Lindore. Gjuhët gjermanike flasin në Evropën Perëndimore, Veriore dhe Qendrore, si dhe në Gjibraltar dhe Maltë në Evropën Jugore.^[246] Gjuhët në zonat ngjitur shfaqin mbivendosje të konsiderueshme (si, për shembull, në anglisht). Gjuhë të tjera indo-evropiane jashtë tre grupeve kryesore përfshijnë grupin baltik (letonishtja dhe lituanishtja), grupin kelt (irlandishtja, gaelishtja skoceze, manksishtja, uellsishtja, kornishtja dhe bretonishtja^[246]), greqishtja, armenishtja dhe shqipja.

Një familje e veçantë joindo-evropiane, Gjuhët uralike (estonishtja, finlandishtja, hungarishtja, erzjaja, komishtja, marishtja, mokshaja dhe udmurtishtja), flitet kryesisht në Estoni, Finlandë, Hungari dhe në pjesë të Rusisë. Gjuhët turkike përfshijnë azerbajxhanishten, kazakishten dhe turqishten, përveç gjuhëve më të vogla në Evropën Lindore dhe Juglindore (gagauzishtja e Ballkanit, bashkirishtja, çuvashishtja, tatarishtja e Krimesë, karaçaj-balkarishtja, kumikishtja, nogajshtja dhe tatarishtja). Gjuhët kartveliane (gjeorgjishtja, mingrelishtja dhe svanishtja) flasin kryesisht në Gjeorgji. Dy familje të tjera gjuhësh gjenden në Kaukazin Verior (të quajtura kaukaziane verilindore, ku më së shumti përfshihen çeçenishtja, avarishtja dhe lezgishtja; dhe kaukaziane veriperëndimore, ku më së shumti përfshihet adigejishtja). Maltezishtja është e vetmja gjuhë semitike që është zyrtare brenda BE-së, ndërsa baskishtja është e vetmja gjuhë e izoluar evropiane.

Shumëgjuhësia dhe mbrojtja e gjuhëve rajonale dhe të pakicave janë objektiva politikë të njohur në Evropën e sotme. Këshilli i Evropës, përmes Konventës Kuadër për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare dhe Kartës Evropiane për Gjuhët Rajonale ose Minoritare, ka krijuar një kornizë ligjore për të drejtat gjuhësore në Evropë.

Gjuha rome flitet në të gjithë Evropën nga pakica rome.^[304]

Feja

Feja në Evropë sipas sondazhit *Global Religious Landscape* të Pew Forum, 2016^[5]
	Krishtërimi	76.2
	Pa fe	18.3
	Islami	4.9
	Budizmi	0.2
	Hinduizmi	0.2
	Feja popullore	0.1
	Fe të tjera	0.1

Feja më e madhe në Evropë është Krishtërimi, me 76,2% të evropianëve që e konsiderojnë veten të krishterë,^[305]^[306] përfshirë katolikët, ortodoksët lindorë dhe denominacione të ndryshme protestante. Në mesin e protestantëve, më të përhapurit janë Luteranizmi, Anglikanizmi dhe besimi i reformuar. Denominacionet më të vogla protestante përfshijnë anabaptistët, si dhe denominacione me qendër në Shtetet e Bashkuara, si pentekostalizmi, Metodizmi dhe ungjillizmi. Edhe pse Krishtërimi lindi në Lindjen e Mesme, qendra e rëndesës së tij u zhvendos drejt Evropës kur u bë feja zyrtare e Perandorisë Romake [en] në fund të shekullit të 4-t. Krishtërimi luajti një rol të rëndësishëm në zhvillimin e kulturës dhe identitetit evropian.^[307]^[308]^[309] Sot, pak më shumë se 25% e të krishterëve të botës jetojnë në Evropë.^[310]

Islami është feja e dytë më e përhapur në Evropë. Mbi 25 milionë njerëz, ose rreth 5% e popullsisë, i përkasin asaj.^[311] Në Shqipëri dhe Bosnjë dhe Hercegovinë, dy vende në gadishullin Ballkanik në Evropën Juglindore, Islami në vend të Krishtërimit është feja e shumicës. Kjo vlen edhe për Turqinë dhe disa pjesë të Rusisë [en], si dhe për Azerbajxhanin dhe Kazakistanin, të cilat ndodhen të gjitha në kufi me Azinë.^[311] Shumë vende në Evropë kanë një pakicë të konsiderueshme myslimane, dhe imigrimi në Evropë ka rritur numrin e myslimanëve në Evropë në vitet e fundit.

Popullsia hebreje në Evropë ishte rreth 1,4 milionë njerëz në vitin 2020 (rreth 0,2% e popullsisë).^[312] Ekziston një histori e gjatë e jetës hebreje në Evropë, që fillon në antikitet. Gjatë fundit të shekullit të 19-të dhe fillimit të shekullit të 20-të, Perandoria Ruse kishte shumicën e hebrenjve të botës që jetonin brenda kufijve të saj.^[313] Në vitin 1897, sipas regjistrimit rus të vitit 1897, popullsia e përgjithshme hebreje e Rusisë ishte 5,1 milionë njerëz, që përbënte 4,13% të popullsisë totale. Nga ky total, shumica dërrmuese jetonte brenda Zonës së Vendosjes.^[314] Në vitin 1933, ishin rreth 9,5 milionë hebrenj në Evropë, që përbënin 1,7% të popullsisë,^[315] por shumica u vranë, dhe shumica e të tjerëve u zhvendosën, gjatë Holokaustit.^[316]^[312] Në shekullin e 21-të, Franca ka popullsinë më të madhe hebreje në Evropë, e ndjekur nga Mbretëria e Bashkuar, Gjermania dhe Rusia.^[5]

Fe të tjera që praktikohen në Evropë përfshijnë Hinduizmin dhe Budizmin, të cilat janë fe të pakicës, përveç Republikës së Kalmikisë në Rusi, ku Budizmi tibetian është feja e shumicës.

Një numër i madh dhe në rritje njerëzish në Evropë janë jofetarë, ateistë dhe agnostikë. Vlerësohet se ata përbëjnë aktualisht rreth 18,3% të popullsisë së Evropës.^[5]

Qytetet dhe zonat urbane kryesore

Tri zonat urbane më të mëdha të Evropës janë Moska, Londra dhe Parisi. Të gjitha kanë mbi 10 milionë banorë,^[317] dhe si të tilla janë përshkruar si megaqytete.^[318] Megjithëse Stambolli ka popullsinë totale më të madhe të qytetit, ai shtrihet pjesërisht në Azi. 64,9% e banorëve jetojnë në pjesën evropiane dhe 35,1% në pjesën aziatike. Qytetet e tjera më të mëdha sipas popullsisë janë Madridi, Shën Petersburgu, Milano, Barcelona, Berlini dhe Roma, secili me mbi tre milionë banorë.^[317]

Kur merren parasysh brezat e udhëtarëve të përditshëm ose zonat metropolitane në Evropë (për të cilat ka të dhëna të krahasueshme), Moska ka popullsinë më të madhe, e ndjekur me radhë nga Stambolli, Londra, Parisi, Madridi, Milano, Zona e Ruhrit, Shën Petersburgu, Rhein-Süd, Barcelona dhe Berlini.^[319]

Megaqytete evropiane
Moska
Londra
Parisi
Stambolli^b

Kultura

«Evropa» si koncept kulturor rrjedh në masë të madhe nga trashëgimia e përbashkët e Greqisë së Lashtë dhe Perandorisë Romake si dhe kulturave të tyre. Kufijtë e Evropës janë kuptuar historikisht si kufijtë e botës së krishterë (ose më konkretisht të botës së krishterë latine), siç u përcaktuan ose u mbrojtën gjatë historisë mesjetare dhe të hershme moderne të Evropës, veçanërisht kundër Islamit, si në Rikonkuistë dhe luftërat osmane në Evropë.^[320]

Kjo trashëgimi e përbashkët kulturore kombinohet me kultura dhe folklore kombëtare autoktone që ndërthuren, të ndara përafërsisht në sllave, latine (romane) dhe gjermanike, por me disa përbërës që nuk i përkasin asnjërit prej këtyre grupeve (veçanërisht greke, baske dhe keltike). Historikisht, shembuj të veçantë me kultura që ndërthuren janë Strasburgu me elementin latin (roman) dhe gjermanik, ose Triestja me rrënjë latine, sllave dhe gjermanike. Kontaktet dhe përzierjet kulturore formësojnë një pjesë të madhe të kulturave rajonale të Evropës. Evropa përshkruhet shpesh si «diversitet maksimal kulturor me distanca minimale gjeografike».

Në Evropë organizohen ngjarje të ndryshme kulturore, me synimin për t'i afruar kulturat e ndryshme dhe për të rritur ndërgjegjësimin për rëndësinë e tyre, si Kryeqyteti Evropian i Kulturës, Rajoni Evropian i Gastronomisë, Kryeqyteti Evropian i Rinisë dhe Kryeqyteti Evropian i Sportit.

Sporti

Sporti në Evropë priret të jetë shumë i organizuar, me shumë sporte që kanë liga profesioniste. Origjina e shumë sporteve më të njohura në botë sot qëndron në kodifikimin e shumë lojërave tradicionale, veçanërisht në Mbretërinë e Bashkuar. Megjithatë, një veçori paradoksale e sportit evropian është shkalla në të cilën vazhdojnë të ekzistojnë variacione lokale, rajonale dhe kombëtare, dhe në disa raste madje të mbizotërojnë.^[321]

Dimensioni shoqëror

Në Evropë, shumë njerëz nuk kanë mundësi të arrijnë kushtet bazë shoqërore, gjë që e bën më të vështirë për ta të lulëzojnë dhe të zhvillohen. Qasja në nevojat themelore mund të cenohet; për shembull, 10% e evropianëve shpenzojnë të paktën 40% të të ardhurave të familjes për strehim. 75 milionë evropianë ndihen të izoluar shoqërisht. Që nga vitet 1980 pabarazia e të ardhurave është rritur dhe pjesët e pagave kanë rënë. Në vitin 2016, 20% e familjeve më të pasura fituan mbi pesë herë më shumë se 20% e familjeve më të varfra. Shumë punëtorë përjetojnë pagat reale të stanjnuara dhe puna e pasigurt është e zakonshme edhe për punëtorët thelbësorë.^[322]

Shënime

↑ Evropa konsiderohet normalisht si kontinent më vete në botën anglishtfolëse, e cila përdor modelin e shtatë kontinenteve. Modele të tjera e konsiderojnë Evropën pjesë të një kontinenti evroaziatik ose afro-evroaziatik. Shih Kontinentet për më shumë informacion.
↑ Harta tregon një nga përcaktimet më të pranuara të kufijve gjeografikë të Evropës, siç përdoret nga National Geographic dhe Encyclopædia Britannica. Nëse vendet konsiderohen në Evropë apo në Azi mund të ndryshojë sipas burimeve, për shembull në klasifikimin e CIA World Factbook ose atë të BBC. Disa vende në Evropë, si Franca, kanë territore që shtrihen gjeografikisht jashtë Evropës, por që megjithatë konsiderohen pjesë përbërëse të atij vendi.
↑ Pa llogaritur mikroshtetin e Vatikanit.
↑ Armenia mund të konsiderohet pjesë e Evropës Lindore ose e Azisë Jugperëndimore; ajo ka lidhje të forta historike dhe shoqërore-politike me Evropën. Shifrat e popullsisë dhe të sipërfaqes përfshijnë përkatësisht të gjithë shtetin.
↑ Azerbajxhani konsiderohet fiziografikisht një vend transkontinental, kryesisht në Azinë Perëndimore. Një pjesë e vogël e territorit të tij ndodhet në veri të Kaukazit të Madh, i konsideruar pjesë e Evropës Lindore. Megjithatë, shifrat e popullsisë dhe të sipërfaqes janë për të gjithë shtetin. Kjo përfshin ekskllavën e Republikës Autonome të Nahçivanit dhe rajonin e Nagorno-Karabakut.
↑ Shifrat për Francën përfshijnë vetëm Francën metropolitane: disa pjesë politikisht integrale të Francës ndodhen gjeografikisht jashtë Evropës.
↑ Gjeorgjia mund të konsiderohet pjesë e Evropës Lindore ose e Azisë Perëndimore; ajo ka lidhje të forta historike dhe shoqërore-politike me Evropën. Shifrat e popullsisë dhe të sipërfaqes përfshijnë vlerësimet gjeorgjiane për Abkazinë dhe Osetinë e Jugut, dy rajone që kanë deklaruar dhe de fakto arritur [en] pavarësinë. Njohja ndërkombëtare [en], megjithatë, është e kufizuar.
↑ Kazakistani konsiderohet fiziografikisht një vend transkontinental, kryesisht në Azinë Qendrore (rajoni i OKB-së), pjesërisht në Evropën Lindore, me territor evropian në perëndim të Maleve Urale dhe të lumit Ural. Megjithatë, vetëm shifra e popullsisë i referohet të gjithë vendit.
↑ Kosova shpalli pavarësinë nga Serbia më 17 shkurt 2008. Popullsia është nga regjistrimi i vitit 2024.
↑ Transnistria, e njohur ndërkombëtarisht si pjesë ligjore e Republikës së Moldavisë, megjithëse kontrolli de fakto ushtrohet nga qeveria e saj e panjohur ndërkombëtarisht, e cila shpalli pavarësinë nga Moldavia në vitin 1990
↑ Popullsia e Holandës për nëntor 2014. Të dhënat e popullsisë dhe të sipërfaqes përfshijnë vetëm pjesën evropiane: Holanda dhe tri entitete jashtë Evropës (Aruba, Curaçao dhe Sint Maarten, në Karaibe) përbëjnë Mbretërinë e Holandës. Amsterdami është kryeqyteti zyrtar, ndërsa Haga është selia administrative.
↑ Shifrat për Portugalinë përfshijnë arkipelagët e Azoreve dhe të Madeirës, që të dy në Atlantikun Verior.
↑ Rusia është një vend transkontinental [en] që shtrihet në Evropën Lindore dhe Azinë Veriore. Shumica dërrmuese e popullsisë së saj (80%) jeton në pjesën e saj evropiane. Megjithatë, vetëm shifra e popullsisë përfshin të gjithë shtetin.
↑ Shifrat e sipërfaqes, të popullsisë dhe të dendësisë për Serbinë jepen pa Kosovën.
↑ Turqia konsiderohet fiziografikisht një vend transkontinental, kryesisht në Azinë Perëndimore (Lindjen e Mesme). Turqia ka një pjesë të vogël të territorit të saj (3%) në Evropën Juglindore, të quajtur Trakia Lindore. Megjithatë, vetëm shifra e popullsisë përfshin të gjithë shtetin.
↑ Republika Popullore e Doneckut dhe Republika Popullore e Luhanskut njihen ndërkombëtarisht si pjesë ligjore e Ukrainës, megjithëse kontrolli de fakto ushtrohet nga qeveri që shpallën pavarësinë nga Ukraina në vitin 2014.
↑ Ky numër përfshin Siberinë (rreth 38 milionë banorë), por përjashton pjesën evropiane të Turqisë (rreth 12 milionë banorë).

Referime

↑ "GDP PPP, current prices" (në anglisht). International Monetary Fund. 2022. Arkivuar nga origjinali më 22 janar 2021. Marrë më 16 janar 2022.
↑ "GDP Nominal, current prices" (në anglisht). International Monetary Fund. 2022. Arkivuar nga origjinali më 25 shkurt 2017. Marrë më 16 janar 2022.
↑ "Nominal GDP per capita" (në anglisht). International Monetary Fund. 2022. Arkivuar nga origjinali më 11 janar 2020. Marrë më 16 janar 2022.
↑ "Reports". Human Development Reports (në anglisht). janar 2011. Arkivuar nga origjinali më 9 korrik 2012. Marrë më 21 korrik 2017.
1 2 3 4 5 6 7 Analysis (19 dhjetor 2011). "Global religious landscape" (PDF) (në anglisht). Pewforum.org. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 23 mars 2018. Marrë më 17 gusht 2012.
↑ "Demographia World Urban Areas" (PDF) (në anglisht). Demographia. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 3 maj 2018. Marrë më 28 tetor 2020.
↑ "Europe". Oxford Learner's Dictionary (në anglisht). Marrë më 5 shkurt 2023.
↑ "Europe". Merriam-Webster (në anglisht). Marrë më 5 shkurt 2023.
↑ "Europe". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 30 mars 2019. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ "Europe: Human Geography | National Geographic Society". education.nationalgeographic.org (në anglisht). Marrë më 4 shkurt 2023.
↑ National Geographic Atlas of the World (në anglisht) (bot. 7th). Washington, DC: National Geographic. 1999. ISBN 978-0-7922-7528-2. "Europe" (fq. 68–69); "Asia" (fq. 90–91): "Një ndarje e pranuar zakonisht midis Azisë dhe Evropës … formohet nga Malet Urale, lumi Ural, Deti Kaspik, Malet e Kaukazit dhe Deti i Zi me daljet e tij, Bosfori dhe Dardanelet."
↑ Lewis & Wigen 1997, f. 226
↑ Covert, Kim (2011). Ancient Greece: Birthplace of Democracy (në anglisht). Capstone. fq. 5. ISBN 978-1-4296-6831-6. Arkivuar nga origjinali më 27 korrik 2022. Marrë më 30 korrik 2022. Ancient Greece is often called the cradle of western civilization. … Ideas from literature and science also have their roots in ancient Greece.
1 2 National Geographic, 534.
1 2 "History of the European Union 1945–59". european-union.europa.eu (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 23 prill 2022. Marrë më 16 prill 2022.
↑ "The European union—a federation or a confederation?" (PDF) (në anglisht). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 19 mars 2022. Marrë më 30 korrik 2022.
1 2 M. L. West; West, Morris (2007). Indo-European Poetry and Myth (në anglisht). OUP Oxford. fq. 185. ISBN 978-0-19-928075-9. Arkivuar nga origjinali më 22 janar 2021. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ FitzRoy, Charles (2015). The Rape of Europa: The Intriguing History of Titian's Masterpiece (në anglisht). Bloomsbury Publishing. fq. 52–. ISBN 978-1-4081-9211-5. Arkivuar nga origjinali më 20 mars 2022. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ Astour, Michael C. (1967). Hellenosemitica: An Ethnic and Cultural Study in West Semitic Impact on Mycenaean Greece (në anglisht). Brill Archive. fq. 128. GGKEY:G19ZZ3TSL38. Arkivuar nga origjinali më 20 mars 2022. Marrë më 30 korrik 2022.
1 2 "Europe – Origin and meaning of the name Europe by Online Etymology Dictionary". etymonline.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 17 shtator 2017. Marrë më 30 korrik 2022.
1 2 Beekes, Robert (2004). "Kadmos and Europa, and the Phoenicians" (PDF). Kadmos (në anglisht). 43 (1): 168–69. doi:10.1515/kadm.43.1.167. ISSN 0022-7498. S2CID 162196643. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 1 nëntor 2021. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ M. L. West (1997). The east face of Helicon: west Asiatic elements in Greek poetry and myth (në anglisht). Oxford: Clarendon Press. fq. 451. ISBN 978-0-19-815221-7.
↑ Davidson, Roderic H. (1960). "Where is the Middle East?". Foreign Affairs (në anglisht). 38 (4): 665–675. doi:10.2307/20029452. JSTOR 20029452. S2CID 157454140.
1 2 "Europe". Microsoft Encarta Online Encyclopaedia 2007 (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 28 tetor 2009. Marrë më 27 dhjetor 2007.
↑ "Cyprus". The World Factbook (në anglisht). CIA. Arkivuar nga origjinali më 9 janar 2021. Marrë më 13 gusht 2024.
↑ Falconer, William; Falconer, Thomas. Dissertation on St. Paul's Voyage Arkivuar 2017-03-27 tek Wayback Machine, BiblioLife (BiblioBazaar), 1872. (1817.), p. 50, ISBN 1-113-68809-2 These islands Pliny, as well as Strabo and Ptolemy, included in the African sea
↑ "Europe – Noun" (në anglisht). Princeton University. Arkivuar nga origjinali më 15 korrik 2014. Marrë më 9 qershor 2008.
↑ Historitë 4.38. Krh. James Rennell, The geographical system of Herodotus examined and explained, Volume 1, Rivington 1830, f. 244
↑ Herodotus, 4:45
↑ Strabo Geography 11.1
↑ Franxman, Thomas W. (1979). Genesis and the Jewish antiquities of Flavius Josephus (në anglisht). Pontificium Institutum Biblicum. fq. 101–102. ISBN 978-88-7653-335-8.
↑ W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a.
↑ I. G. Kidd (ed.), Posidonius: The commentary, Cambridge University Press, 2004, ISBN 978-0-521-60443-7, f. 738 Arkivuar 1 gusht 2020 tek Wayback Machine.
↑ Geographia 7.5.6 (ed. Nobbe 1845, vol. 2 Arkivuar 24 maj 2020 tek Wayback Machine, f. 178) Καὶ τῇ Εὐρώπῃ δὲ συνάπτει διὰ τοῦ μεταξὺ αὐχένος τῆς τε Μαιώτιδος λίμνης καὶ τοῦ Σαρματικοῦ Ὠκεανοῦ ἐπὶ τῆς διαβάσεως τοῦ Τανάϊδος ποταμοῦ. «Dhe [Azia] lidhet me Evropën nga ngushtica tokësore midis Liqenit Maiotis dhe Oqeanit Sarmatik, aty ku lumi Tanais e kalon.»
1 2 J. G. A. Pocock (2002). "Some Europes in Their History". përmbledhur nga Pagden, Anthony (red.). The Idea of Europe From Antiquity to the European Union (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 57–61. doi:10.1017/CBO9780511496813.003. ISBN 978-0-511-49681-3. Arkivuar nga origjinali më 23 mars 2022. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ Norman F. Cantor, The Civilization of the Middle Ages, 1993, "Culture and Society in the First Europe", pp185ff.
↑ Dawson, Christopher; Olsen, Glenn (2010) [1961]. Crisis in Western Education (në anglisht) (bot. reprint). CUA Press. fq. 108. ISBN 978-0-8132-1683-6.
↑ Noted by Cantor, 1993:181.
↑ J. G. A. Pocock. "Western historiography and the problem of "Western" history" (PDF) (në anglisht). United Nations. fq. 5–6. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 13 qershor 2022. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ Philipp Johann von Strahlenberg (1730). Das Nord-und Ostliche Theil von Europa und Asia (në gjermanisht). fq. 106.
↑ Davies, Norman (1996). Europe: A History (në anglisht). Oxford University Press. fq. 8. ISBN 978-0-19-820171-7. Arkivuar nga origjinali më 1 gusht 2020. Marrë më 23 gusht 2010.
↑ "Boundary of Europe and Asia along Urals" (në rusisht). Arkivuar nga origjinali më 8 janar 2012.
↑ Peter Simon Pallas, Journey through various provinces of the Russian Empire, vol. 3 (1773)
↑ Douglas W. Freshfield: "Journey in the Caucasus". Arkivuar 2020-08-01 tek Wayback Machine". Proceedings of the Royal Geographical Society, volumes 13–14, 1869. Cited as de facto convention by Baron von Haxthausen, Transcaucasia (1854); review Dublin University Magazine.
↑ "Europe" ^{[lidhje e vdekur]}, Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary, 1906
↑ "Do we live in Europe or in Asia?" (në rusisht). Arkivuar nga origjinali më 18 shkurt 2018. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ Orlenok V. (1998). "Physical Geography" (në rusisht). Arkivuar nga origjinali më 16 tetor 2011.
↑ Tutin, T.G.; Heywood, V.H.; Burges, N.A.; Valentine, D.H.; Walters, S.M.; Webb, D.A. (1990) [1964]. Flora Europaea, Volume 1: Lycopodiaceae to Platanaceae (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-06661-7.
↑ Tutin, Thomas Gaskell (1993). Flora Europaea, Volume 1: Psilotaceae to Platanaceae (në anglisht) (bot. 2nd). Cambridge, New York, Melbourne [etc.]: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-41007-6.
↑ E. M. Moores, R. W. Fairbridge, 1997 Encyclopedia of European and Asian Regional Geology, Springer, ISBN 978-0-412-74040-4, p. 34: "most Soviet geographers took the watershed of the Main Range of the Greater Caucasus as the boundary between Europe and Asia."
↑ Lewis & Wigen (1997), f. 9,10.
1 2 Posth; Yu; Ghalichi (2023). "Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers". Nature (në anglisht). 615 (2 March 2023): 117–126. Bibcode:2023Natur.615..117P. doi:10.1038/s41586-023-05726-0. PMC 9977688. PMID 36859578.
↑ "Quaternary Period". National Geographic (në anglisht). 6 janar 2017. Arkivuar nga origjinali më 29 nëntor 2020. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ "How long can we expect the present Interglacial period to last?". U.S. Department of the Interior (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 26 korrik 2022. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ A. Vekua; D. Lordkipanidze; G.P. Rightmire; J. Agusti; R. Ferring; G. Maisuradze; etj. (2002). "A new skull of early Homo from Dmanisi, Georgia". Science (në anglisht). 297 (5578): 85–89. Bibcode:2002Sci...297...85V. doi:10.1126/science.1072953. PMID 12098694. S2CID 32726786.
↑ "The million year old tooth from Atapuerca, Spain, found in June 2007". BBC News (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 13 janar 2018.
↑ Strickland, Ashley (10 tetor 2018). "Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird". CNN (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 7 korrik 2022. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ "Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans". National Geographic (në anglisht). 21 gusht 2014. Arkivuar nga origjinali më 18 shkurt 2021.
↑ National Geographic, 21.
↑ Fleming, Nic (2022). "My work digging up the shelters of our ancestors". Nature (në anglisht). 606 (7916): 1035. Bibcode:2022Natur.606.1035F. doi:10.1038/d41586-022-01593-3. PMID 35676354. S2CID 249520231.
↑ Fu, Qiaomei; etj. (23 tetor 2014). "The genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia". Nature (në anglisht). 514 (7523): 445–449. Bibcode:2014Natur.514..445F. doi:10.1038/nature13810. hdl:10550/42071. PMC 4753769. PMID 25341783.
↑ 42,7–41,5 ka (1σ CI). Douka, Katerina; etj. (2012). "A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy)". Journal of Human Evolution (në anglisht). 62 (2): 286–299. Bibcode:2012JHumE..62..286D. doi:10.1016/j.jhevol.2011.11.009. PMID 22189428.
↑ Borza, E.N. (1992), In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon (në anglisht), Princeton University Press, fq. 58, ISBN 978-0-691-00880-6, arkivuar nga origjinali më 1 gusht 2020, marrë më 30 korrik 2022
↑ Scarre, Chris (1996). Fagan, Brian M. (red.). The Oxford Companion to Archaeology (në anglisht). Oxford University Press. fq. 215–216. ISBN 978-0-19-507618-9.
↑ Atkinson, R.J.C., Stonehenge (Penguin Books, 1956)
↑ Peregrine, Peter Neal; Ember, Melvin, red. (2001). "European Megalithic". Encyclopedia of Prehistory (në anglisht). Vëll. 4. Springer. fq. 157–184. ISBN 978-0-306-46258-0.
1 2 Haak, Wolfgang; Lazaridis, Iosif; Patterson, Nick; Rohland, Nadin; Mallick, Swapan; Llamas, Bastien; Brandt, Guido; Nordenfelt, Susanne; Harney, Eadaoin; Stewardson, Kristin; Fu, Qiaomei (11 qershor 2015). "Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe". Nature (në anglisht). 522 (7555): 207–211. arXiv:1502.02783. Bibcode:2015Natur.522..207H. doi:10.1038/nature14317. ISSN 0028-0836. PMC 5048219. PMID 25731166.
↑ "When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved". Scientific American (në anglisht). 1 korrik 2020. Arkivuar nga origjinali më 25 maj 2022. Marrë më 16 shtator 2022.
↑ Gibbons, Ann (21 shkurt 2017). "Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population". Science (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 25 shtator 2022. Marrë më 6 tetor 2022.
↑ "Ancient Greece" (në anglisht). British Museum. Arkivuar nga origjinali më 15 qershor 2012.
↑ "Periods – School of Archaeology" (në anglisht). University of Oxford. Arkivuar nga origjinali më 19 nëntor 2018. Marrë më 25 dhjetor 2018.
↑ Short, John R. (1987), An Introduction to Urban Geography (në anglisht), Routledge, fq. 10, ISBN 978-0-7102-0372-4, arkivuar nga origjinali më 20 mars 2022, marrë më 30 korrik 2022
1 2 3 Daly, Jonathan (2013). The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization (në anglisht). A&C Black. fq. 7–9. ISBN 978-1-4411-1851-6. Arkivuar nga origjinali më 28 prill 2022. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ Dunn, John (1994), Democracy: the unfinished journey 508 BCE – 1993 CE (në anglisht), Oxford University Press, ISBN 978-0-19-827934-1
↑ National Geographic, 76.
↑ Heath, Thomas Little (1981). A History of Greek Mathematics, Volume I (në anglisht). Dover Publications. ISBN 978-0-486-24073-2.
↑ Heath, Thomas Little (1981). A History of Greek Mathematics, Volume II (në anglisht). Dover Publications. ISBN 978-0-486-24074-9.
↑ Pedersen, Olaf. Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction. Botimi i 2-të. Cambridge: Cambridge University Press, 1993.
↑ Strauss, Barry (2005). The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece – and Western Civilization (në anglisht). Simon and Schuster. fq. 1–11. ISBN 978-0-7432-7453-1. Arkivuar nga origjinali më 23 qershor 2022. Marrë më 30 korrik 2022.
1 2 McEvedy, Colin (1961). The Penguin Atlas of Medieval History (në anglisht). Penguin Books.
↑ National Geographic, 123.
↑ Foster, Sally M., Picts, Gaels, and Scots: Early Historic Scotland. Batsford, London, 2004. ISBN 0-7134-8874-3
↑ Williams, Stephen; Friell, Gerard (2005). Theodosius: The Empire at Bay (në anglisht). Routledge. fq. 105. ISBN 978-1-135-78262-7. Arkivuar nga origjinali më 30 maj 2022. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ Hadas, Moses (1950). A History of Greek Literature (në anglisht). Columbia University Press. fq. 273, 327. ISBN 0-231-01767-7. Arkivuar nga origjinali më 21 maj 2022. Marrë më 30 korrik 2022. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
↑ Laiou & Morisson 2007, fq. 130–131Pounds 1979, f. 124
↑ Journal of the History of Ideas, Vol. 4, No. 1. (January 1943), pp. 69–74.
↑ Norman F. Cantor, The Medieval World 300 to 1300.
↑ National Geographic, 135.
↑ Hunter, Shireen; etj. (2004). Islam in Russia: The Politics of Identity and Security (në anglisht). M.E. Sharpe. fq. 3. (..) It is difficult to establish exactly when Islam first appeared in Russia because the lands that Islam penetrated early in its expansion were not part of Russia at the time, but were later incorporated into the expanding Russian Empire. Islam reached the Caucasus region in the middle of the seventh century as part of the Arab conquest of the Iranian Sassanian Empire.
↑ Kennedy, Hugh (1995). "The Muslims in Europe". In McKitterick, Rosamund, The New Cambridge Medieval History: c. 500 – c. 700, pp. 249–272. Cambridge University Press. 052136292X.
↑ National Geographic, 143–145.
↑ National Geographic, 162.
↑ National Geographic, 166.
↑ Bulliet et al. 2011, f. 250.
↑ Brown, Anatolios & Palmer 2009, f. 66.
↑ Gerald Mako, "The Islamization of the Volga Bulghars: A Question Reconsidered", Archivum Eurasiae Medii Aevi 18, 2011, 199–223.
↑ Marc'Antonio Bragadin, Storia delle Repubbliche marinare, Odoya, Bologna 2010, 240 pp., ISBN 978-88-6288-082-4
↑ G. Benvenuti, Le Repubbliche Marinare. Amalfi, Pisa, Genova, Venezia, Newton & Compton editori, Roma 1989
1 2 National Geographic, 158.
↑ National Geographic, 186.
↑ National Geographic, 192.
↑ National Geographic, 199.
↑ Laiou & Morisson (2007), fq. 130–131; Pounds (1979), fq. 124.
↑ Duiker, William J.; Spielvogel, Jackson J. (2010). The Essential World History (në anglisht). Cengage Learning. fq. 330. ISBN 978-0-495-90227-0. Arkivuar nga origjinali më 11 maj 2013. Marrë më 20 janar 2013.
↑ Findlay, Ronald (2006). Eli Heckscher, International Trade, And Economic History (në anglisht). MIT Press. fq. 178–179. ISBN 978-0-262-06251-0. Arkivuar nga origjinali më 11 maj 2013. Marrë më 20 janar 2013.
↑ Browning, Robert (1992). The Byzantine Empire (në anglisht) (bot. Revised). CUA Press. fq. 253. ISBN 978-0-8132-0754-4. Marrë më 20 janar 2013.
↑ Byfield, Ted (2008). A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300: The Crusades: Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith (në anglisht). Christian History Project. fq. 136. ISBN 978-0-9689873-7-7. Arkivuar nga origjinali më 11 maj 2013. Marrë më 20 janar 2013.
↑ Golna, Cornelia (2004). City of Man's Desire: A Novel of Constantinople (në anglisht). Go-Bos Press. fq. 424. ISBN 978-90-804114-4-9. Arkivuar nga origjinali më 11 maj 2013. Marrë më 20 janar 2013.
↑ Powell, John (2001). Magill's Guide to Military History: A-Cor (në anglisht). Salem Press. ISBN 978-0-89356-015-7. Arkivuar nga origjinali më 11 maj 2013. Marrë më 20 janar 2013.
↑ Irvin, Dale T. (2002). History of the World Christian Movement: Volume 1: Earliest Christianity To 1453 (në anglisht). Continuum International Publishing Group. fq. 405. ISBN 978-0-567-08866-6. Arkivuar nga origjinali më 11 maj 2013. Marrë më 20 janar 2013.
↑ Frucht, Richard C. (2004). Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture (në anglisht). ABC-CLIO. fq. 856. ISBN 978-1-57607-800-6. Arkivuar nga origjinali më 11 maj 2013. Marrë më 20 janar 2013.
↑ Duiker, William J.; Spielvogel, Jackson J. (2010). The Essential World History (në anglisht). Cengage Learning. fq. 386. ISBN 978-0-495-90227-0. Arkivuar nga origjinali më 11 maj 2013. Marrë më 20 janar 2013.
↑ National Geographic, 211.
↑ Peters, Ralph (2006). New Glory: Expanding America's Global Supremacy (në anglisht). Sentinel. ISBN 978-1-59523-030-0. Marrë më 20 janar 2013. Western Christians, not Muslims, fatally crippled Byzantine power and opened Islam's path into the West.
↑ Chronicles (në anglisht). Rockford Institute. 2005. Arkivuar nga origjinali më 11 maj 2013. Marrë më 20 janar 2013. two-and-a-half centuries to recover from the Fourth Crusade before the Ottomans finally took Constantinople in 1453, ... They fatally wounded Byzantium, which was the main cause of its weakened condition when the Muslim onslaught came. Even on the eve of its final collapse, the precondition for any Western help was submission in Florence.
↑ Klyuchevsky, Vasily (1987). The course of the Russian history (në anglisht). "Myslʹ. ISBN 978-5-244-00072-6. Arkivuar nga origjinali më 24 tetor 2007. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ Lane, George (25 janar 2018). A Short History of the Mongols (në anglisht). Bloomsbury Publishing. fq. 11. ISBN 978-1-78672-339-0.
↑ Fennell, John (13 tetor 2014) [1983]. The Crisis of Medieval Russia 1200–1304 (në anglisht). Routledge. fq. 84. ISBN 978-1-317-87314-3.
↑ Favereau, Marie (20 prill 2021). The Horde: How the Mongols Changed the World (në anglisht). Harvard University Press. fq. 300. ISBN 978-0-674-24421-4.
↑ Spinei, Victor. The Romanians and the Turkic Nomads North of the Danube Delta from the Tenth to the Mid-Thirteenth Century, Brill, 2009, ISBN 978-90-04-17536-5
↑ Wright, Thomas Edmund Farnsworth (2015). A Dictionary of World History (në anglisht). Oxford University Press. fq. 574. ISBN 978-0-19-968569-1.
1 2 Dukes, Paul (1998). A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882–1996 (në anglisht). Duke University Press. fq. 42–45. ISBN 978-0-8223-2096-8.
↑ The Late Middle Ages Arkivuar 2 nëntor 2015 tek Wayback Machine. Oglethorpe University.
↑ Baumgartner, Frederic J. France in the Sixteenth Century. London: Macmillan Publishers, 1995. ISBN 0-333-62088-7.
↑ Don O'Reilly. "Hundred Years' War: Joan of Arc and the Siege of Orléans". TheHistoryNet.com. Arkivuar 9 nëntor 2006 tek Wayback Machine
↑ Poor studies will always be with us. By James Bartholomew. Telegraph. 7 August. 2004.
↑ Famine Arkivuar 7 maj 2015 tek Wayback Machine. Encyclopædia Britannica.
↑ "Plague: The Black Death". National Geographic (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 16 shkurt 2012. Marrë më 1 prill 2012.
↑ National Geographic, 223.
↑ "Epidemics of the Past: Bubonic Plague" (në anglisht). Infoplease.com. Arkivuar nga origjinali më 21 tetor 2008. Marrë më 3 nëntor 2008.
↑ Revill, Jo (16 maj 2004). "Black Death blamed on man, not rats | UK news | The Observer". The Observer (në anglisht). London. Arkivuar nga origjinali më 12 shkurt 2014. Marrë më 3 nëntor 2008.
1 2 Peter Barrett (2004), Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding Arkivuar më 2022-04-22, pp. 14–18, Continuum, ISBN 0-567-08969-X
↑ Weiss, Roberto (1969) The Renaissance Discovery of Classical Antiquity, ISBN 1-59740-150-1
↑ Burckhardt, Jacob (1990) [1878]. The Civilisation of the Renaissance in Italy (në anglisht). Përkthyer nga Middlemore, S. G. C. London: Penguin. ISBN 978-0-14-044534-3.
↑ National Geographic, 254.
↑ Jensen, De Lamar (1992), Renaissance Europe, ISBN 0-395-88947-2
↑ Levey, Michael (1967). Early Renaissance (në anglisht). Penguin Books.
↑ National Geographic, 292.
↑ Levey, Michael (1971). High Renaissance (në anglisht). Penguin.
↑ National Geographic, 193.
↑ Roberts, John Morris (1997). Penguin History of Europe (në anglisht). Penguin. ISBN 978-0-14-026561-3.
↑ National Geographic, 296.
↑ National Geographic, 338.
↑ Elliott p. 333
↑ Morris, Terence Alan (1998). Europe and England in the sixteenth century. Routledge, p. 335. ISBN 0-415-15041-8
↑ Rowse, A. L. (1969). Tudor Cornwall: portrait of a society. C. Scribner, p. 400
↑ "One decisive action might have forced Philip II to the negotiating table and avoided fourteen years of continuing warfare. Instead the King was able to use the brief respite to rebuild his naval forces and by the end of 1589 Spain once again had an Atlantic fleet strong enough to escort the American treasure ships home." The Mariner's Mirror, Volumes 76–77. Society for Nautical Research., 1990
↑ Kamen, Henry. Spain's Road to Empire: The Making of a World Power, 1492–1763 (në anglisht). fq. 221.
↑ National Geographic, 256–257.
↑ "European History/Religious Wars in Europe – Wikibooks, open books for an open world". en.wikibooks.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 31 maj 2022. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ Humphreys, Kenneth. Jesus Never Existed: An Introduction to the Ultimate Heresy (në anglisht).
↑ History of Europe – Demographics Arkivuar më 2015-01-01. Encyclopædia Britannica.
↑ National Geographic, 269.
↑ Virginia Aksan, Ottoman Wars, 1700–1860: An Empire Besieged, (Pearson Education Limited, 2007), 28.
↑ "The Seventeenth-Century Decline" (në anglisht). The Library of Iberian resources online. Arkivuar nga origjinali më 27 mars 2017. Marrë më 13 gusht 2008.
↑ "Food, Famine And Fertilisers Arkivuar më 2022-04-17". Seshadri Kannan (2009). APH Publishing. p. 51. ISBN 81-313-0356-X
↑ Frost, Robert I. (2004). After the Deluge; Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655–1660 (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-54402-3. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ Lukowski, Jerzy (2014). The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 (në anglisht). New York: Routledge. ISBN 978-1-317-88694-5. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ W. G. Clarence-Smith (2006). "Islam And The Abolition Of Slavery Arkivuar më 2016-04-29". Oxford University Press. p. 13. ISBN 0-19-522151-6 – "Lands to the north of the Black Sea probably yielded the most slaves to the Ottomans from 1450. A compilation of estimates indicates that Crimean Tartars seized about 1,750,000 Ukrainians, Poles, and Russians from 1468 to 1694."
↑ Hunt, Shelby D. (2003). Controversy in marketing theory: for reason, realism, truth, and objectivity (në anglisht). M. E. Sharpe. fq. 18. ISBN 978-0-7656-0932-8. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ Hatch, Robert A. "Scientific Revolution: Chronological Timeline: Copernicus to Newton" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 23 korrik 2013. Marrë më 24 mars 2023.
↑ Gipson, Lawrence Henry (1950). "The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754–1763". Political Science Quarterly (në anglisht). 65 (1): 86–104. doi:10.2307/2144276. JSTOR 2144276.
↑ Goldie, Mark; Wokler, Robert (2006). The Cambridge History of Eighteenth-Century Political Thought (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-37422-4.
↑ Cassirer, Ernst (1979). The Philosophy of the Enlightenment (në anglisht). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-01963-5.
↑ National Geographic, 255.
↑ Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution (në anglisht). Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3.
↑ National Geographic, 360.
↑ McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History (në anglisht). Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6.
↑ Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution (në anglisht). St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5.
↑ Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective) (në anglisht). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3.
↑ National Geographic, 350.
↑ National Geographic, 367.
↑ National Geographic, 371–373.
↑ Davies, Norman (1996). Europe: A History (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7.
↑ . Arkivuar 2022-01-26 tek Wayback Machine. Ottoman Empire – 19th century. Historyworld.
↑ Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England (në anglisht). Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3.
↑ Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism (në anglisht). AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1.
↑ "Slavery". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 16 tetor 2014., Historical survey – Ways of ending slavery
↑ Trevelyan, George Macaulay (1942). English Social History (në anglisht). Longmans, Green.
↑ "Modernisation – Population Change". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 30 korrik 2022.
↑ "The Irish Famine". BBC – History (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 9 nëntor 2019.
↑ "The Atlantic: Can the US afford immigration?". Migration News (në anglisht). dhjetor 1996. Arkivuar nga origjinali më 4 korrik 2010.
↑ Maddison (27 korrik 2016). "Growth of World Population, GDP and GDP Per Capita before 1820" (PDF). University of Groningen (në anglisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 12 shkurt 2021. Marrë më 12 qershor 2024.
↑ "World Population Growth, 1950–2050". Population Reference Bureau (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 22 korrik 2013.
↑ "Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo". The Prague Post (në anglisht). 28 qershor 2014. Arkivuar nga origjinali më 10 korrik 2014. Marrë më 11 korrik 2014.
↑ National Geographic, 407.
↑ National Geographic, 440.
↑ "The Treaty of Versailles and its Consequences" (në anglisht). James Atkinson. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2008. Marrë më 10 qershor 2008.
↑ National Geographic, 480.
↑ Heinrich August Winkler (2015). "The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland". The Age of Catastrophe (në anglisht). Yale University Press. fq. 110. ISBN 978-0-300-20489-6.
↑ National Geographic, 443.
↑ Harrison, Mark (2002). Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940–1945 (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 167. ISBN 978-0-521-89424-1. Arkivuar nga origjinali më 17 qershor 2020. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ "Legacy of famine divides Ukraine ". BBC News. 24 November 2006.
↑ Gleason, Abbott (2009). A companion to Russian history (në anglisht). Wiley-Blackwell. fq. 373. ISBN 978-1-4051-3560-3. Arkivuar nga origjinali më 5 shtator 2015. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history (në anglisht). Harvard University Press. fq. 469. ISBN 978-0-674-00473-3.
↑ Loti, Pierre (30 qershor 1918). "Fourth of Serbia's Population Dead". Los Angeles Times (në anglisht). fq. 49. Marrë më 15 janar 2023 – nëpërmjet Newspapers.com.
↑ "Asserts Serbians Face Extinction; Their Plight in Occupied Districts Worse Than Belgians', Says Labor Envoy" (PDF). The New York Times (në anglisht). Washington. fq. 13. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 15 mars 2020. Marrë më 15 janar 2023.
↑ "Serbia Restored" (PDF) (në anglisht). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 16 shtator 2018. Marrë më 19 janar 2017.
↑ "Serbia and Austria" (PDF). The New York Times (në anglisht). 28 korrik 1918. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 22 prill 2021. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ "Appeals to Americans to pray for Serbians" (PDF). The New York Times (në anglisht). 27 korrik 1918. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 16 shtator 2018. Marrë më 30 korrik 2022.
1 2 Hobsbawm, Eric (1995). The Age of Extremes: A history of the world, 1914–1991 (në anglisht). Vintage. ISBN 978-0-679-73005-7.
↑ National Geographic, 438.
↑ "Adolf Hitler: Rise of Power, Impact & Death". History.com (në anglisht). 29 tetor 2009. Arkivuar nga origjinali më 3 tetor 2018. Marrë më 26 korrik 2020.
↑ National Geographic, 465.
↑ Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War (në anglisht). Simon & Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0.
↑ Massari, Ivano (18 gusht 2015). "The Winter War – When the Finns Humiliated the Russians" (në anglisht). War History Online. Arkivuar nga origjinali më 19 dhjetor 2021. Marrë më 19 dhjetor 2021.
↑ National Geographic, 510.
↑ National Geographic, 532.
↑ National Geographic, 511.
↑ National Geographic, 519.
↑ National Geographic, 439.
↑ "Europe honours war dead on VE Day" (në anglisht). BBC News. 9 maj 2005.
↑ Niewyk, Donald L.; Nicosia, Francis R. (2000). The Columbia Guide to the Holocaust (në anglisht). Columbia University Press. fq. 45–52. Arkivuar nga origjinali më 21 maj 2022.
↑ "Leaders mourn Soviet wartime dead" (në anglisht). BBC News. 9 maj 2005. Arkivuar nga origjinali më 22 dhjetor 2019. Marrë më 4 janar 2010.
↑ The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action (në anglisht). Oxford University Press. 2000. fq. 13. Arkivuar nga origjinali më 23 prill 2022. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ Bundy, Colin (2016). "Migrants, refugees, history and precedents | Forced Migration Review". fmreview.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 8 mars 2022. Marrë më 9 mars 2022.
↑ "Refugees: Save Us! Save Us!". Time (në anglisht). 9 korrik 1979. Arkivuar nga origjinali më 24 prill 2011. Marrë më 11 tetor 2026.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: BOT: Gjendja e adresës origjinale është e panjohur (lidhja)
↑ Schechtman, Joseph B. (1953). "Postwar Population Transfers in Europe: A Survey". The Review of Politics (në anglisht). 15 (2): 151–178. doi:10.1017/s0034670500008081. JSTOR 1405220. S2CID 144307581.
↑ National Geographic, 530.
↑ Jessica Caus "Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg" In: Die Welt 4 gusht 2015. (gjermanisht)
↑ Karlo Ruzicic-Kessler "Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World", In: Journal of European Integration History, (2/2014). (anglisht)
↑ Christian Jennings "Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War", (2017), pp 244. (anglisht)
↑ "The European flag" (në anglisht). Council of Europe. Arkivuar nga origjinali më 14 janar 2022. Marrë më 27 tetor 2016.
↑ Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (gjermanisht – Ikja masive nga RDGJ: një piknik e shkund botën nga themelet). In: Die Presse 16 gusht 2018.
↑ Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows" (gjermanisht – 19 gushti 1989 ishte një provë për Gorbaçovin), In: FAZ 19 gusht 2009.
↑ Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (gjermanisht: Pikniku paneuropian – Me shportën e piknikut drejt lirisë), in: Süddeutsche Zeitung 17 maj 2010.
↑ Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). (gjermanisht)
↑ Padraic Kenney "A Carnival of Revolution: Central Europe 1989" (2002) pp 109. (anglisht)
↑ Michael Gehler "Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa" In: Die Presse 19. nëntor 2015. (gjermanisht)
↑ Robert Stradling "Teaching 20th-century European history" (2003), pp 61. (anglisht)
↑ "Russia Quits Europe's Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty". The Moscow Times (në anglisht). 10 mars 2022. Arkivuar nga origjinali më 12 mars 2022. Marrë më 12 mars 2022.
↑ National Geographic, 536.
↑ "History of the European Union – 1960–69". European Union (në anglisht). Marrë më 20 gusht 2026.
↑ "Maastricht Treaty". European Parliament (në anglisht). Marrë më 20 gusht 2026.
↑ National Geographic, 537.
↑ National Geographic, 535.
↑ "UK leaves the European Union" (në anglisht). BBC News. 1 shkurt 2020. Arkivuar nga origjinali më 14 mars 2020. Marrë më 16 korrik 2020.
↑ "Ukrainian exodus could be Europe's biggest refugee crisis since World War II". El País (në anglisht). 3 mars 2022. Arkivuar nga origjinali më 5 prill 2022. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ "Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s?". British Future (në anglisht). 7 mars 2022. Arkivuar nga origjinali më 7 mars 2022. Marrë më 29 mars 2022.
↑ Cuper, Simon (23 maj 2014). "Why Europe works". Financial Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 22 gusht 2016. Marrë më 28 maj 2014.
↑ "Europe". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 3 maj 2015.
1 2 "European Climate". World Book (në anglisht). World Book, Inc. Arkivuar nga origjinali më 9 nëntor 2006. Marrë më 16 qershor 2008.
↑ Josef Wasmayer "Wetter- und Meereskunde der Adria" (1976), f. 5.
↑ Beck, Hylke E.; Zimmermann, Niklaus E.; McVicar, Tim R.; Vergopolan, Noemi; Berg, Alexis; Wood, Eric F. (30 tetor 2018). "Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution". Scientific Data (në anglisht). 5 180214. Bibcode:2018NatSD...580214B. doi:10.1038/sdata.2018.214. PMC 6207062. PMID 30375988.
↑ Tabelat e klimës nga artikujt përkatës, ku mund të gjenden burimet e sakta.
1 2 3 4 "Europe". Encyclopædia Britannica (në anglisht). 2007. Arkivuar nga origjinali më 4 dhjetor 2007. Marrë më 10 qershor 2008.
↑ "Geology map of Europe" (në anglisht). University of Southampton. 1967. Arkivuar nga origjinali më 11 gusht 2019. Marrë më 9 qershor 2008.
↑ FAO (2025). Global Forest Resources Assessment 2025 (në anglisht). FAO. doi:10.4060/cd6709en. ISBN 978-92-5-140082-1.
↑ "History and geography" (në anglisht). Save America's Forest Funds. Arkivuar nga origjinali më 6 tetor 2008. Marrë më 9 qershor 2008.
↑ "State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe" (PDF) (në anglisht). EFI Euroforest Portal. fq. 182. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 24 qershor 2008. Marrë më 9 qershor 2008.
↑ "European bison, Wisent" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 26 dhjetor 2016. Marrë më 19 janar 2017.
↑ Walker, Matt (4 gusht 2009). "European bison on 'genetic brink'" (në anglisht). BBC News. Arkivuar nga origjinali më 6 korrik 2022. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ Bryant, S.; Thomas, C.; Bale, J. (1997). "Nettle-feeding nymphalid butterflies: temperature, development and distribution". Ecological Entomology (në anglisht). 22 (4): 390–398. Bibcode:1997EcoEn..22..390B. doi:10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x. S2CID 84143178.
1 2 "Democracy Report 2026, Unraveling The Democratic Era?" (PDF) (në anglisht). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 17 mars 2026. Marrë më 17 mars 2026.
↑ "Member States of the European Union" (në anglisht). Europa. Marrë më 29 qershor 2024.
1 2 Departamenti i Statistikave i OKB-së Arkivuar 12 dhjetor 2024 tek Wayback Machine e vendos Azerbajxhanin dhe Gjeorgjinë në Azinë Perëndimore për lehtësi statistikore ("Caktimi i vendeve ose zonave në grupime të veçanta bëhet për lehtësi statistikore dhe nuk nënkupton asnjë supozim lidhur me përkatësinë politike ose tjetër të vendeve apo territoreve"). CIA World Factbook e vendos Azerbajxhanin dhe Gjeorgjinë në Azinë Jugperëndimore, me një pjesë të vogël në veri të vargmalit të Kaukazit në Evropë. ( Arkivuar 27 janar 2021 tek Wayback Machine dhe Arkivuar 4 shkurt 2021 tek Wayback Machine).
↑ Këshilli i Evropës "47 countries, one Europe" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 8 janar 2011. Marrë më 9 janar 2011., Zyra Britanike e Punëve të Jashtme dhe e Komonuelthit "Country profiles ' Europe ' Georgia" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 31 dhjetor 2010. Marrë më 9 janar 2011., Organizata Botërore e Shëndetësisë Arkivuar 12 janar 2011 tek Wayback Machine, Organizata Botërore e Turizmit Arkivuar 26 dhjetor 2010 tek Wayback Machine, UNESCO Arkivuar 2 nëntor 2018 tek Wayback Machine, UNICEF Arkivuar 5 dhjetor 2013 tek Wayback Machine, UNHCR Arkivuar 2 korrik 2022 tek Wayback Machine, Konferenca Evropiane e Aviacionit Civil "Member States" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 23 korrik 2013. Marrë më 9 janar 2011., Euronews Arkivuar 9 maj 2021 tek Wayback Machine, BBC , NATO Arkivuar 26 korrik 2022 tek Wayback Machine, Ministria e Jashtme e Rusisë Arkivuar 21 janar 2022 tek Wayback Machine, Banka Botërore "Europe & Central Asia | Data" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 19 shkurt 2011. Marrë më 9 janar 2011..
↑ Vishnevsky, Anatoly (15 gusht 2000). "Replacement Migration: Is it a solution for Russia?" (PDF). Expert Group Meeting on Policy Responses to Population Ageing and Population Decline /UN/POP/PRA/2000/14 (në anglisht). United Nations Population Division, Department of Economic and Social Affairs. fq. 6, 10. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 29 gusht 2017. Marrë më 14 janar 2008.
↑ FAO. "Inland fisheries of Europe" (në anglisht). FAO. Arkivuar nga origjinali më 26 janar 2012. Marrë më 26 mars 2011.
↑ "ONS Population Estimates" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 12 prill 2020. Marrë më 2 maj 2025.
↑ Fineman, Josh (15 shtator 2009). "Bloomberg.com" (në anglisht). Bloomberg News. Arkivuar nga origjinali më 28 janar 2015. Marrë më 23 gusht 2010.
↑ "Global Wealth Stages a Strong Comeback" (në anglisht). Pr-inside.com. 10 qershor 2010. Arkivuar nga origjinali më 20 maj 2011. Marrë më 23 gusht 2010.
↑ Global shipping and logistic chain reshaped as China's Belt and Road dreams take off in Hellenic Shipping News, 4 December 2018; Wolf D. Hartmann, Wolfgang Maennig, Run Wang: Chinas neue Seidenstraße. (2017), p 59; Jacob Franks "The Blu Banana – the True Heart of Europe" In: Big Think Edge, 31 December 2014; Zacharias Zacharakis: Chinas Anker in Europa in: Die Zeit 8 May 2018; Harry de Wilt: Is One Belt, One Road a China crisis for North Sea main ports? in World Cargo News, 17 December 2019; Hospers, Gert-Jan "Beyond the blue banana? Structural change in Europe's geo-economy." 2002
↑ "The World Bank DataBank" (në anglisht). World Bank. Arkivuar nga origjinali më 2 tetor 2019. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ Disa të dhëna i referohen vlerësimeve të stafit të FMN-së, ndërsa disa janë shifra faktike për vitin 2017, të dhëna më 12 prill 2017. World Economic Outlook Database–April 2017 Arkivuar 2021-06-24 tek Wayback Machine, Fondi Monetar Ndërkombëtar. Qasur më 18 prill 2017.
1 2 "IMF GDP for the World and the European Union" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 18 janar 2026. Marrë më 18 prill 2026.
↑ Capitalism Arkivuar më 2014-05-17. Encyclopædia Britannica.
↑ Scott, John (2005). Industrialism: A Dictionary of Sociology (në anglisht). Oxford University Press.
↑ Kreis, Steven (11 tetor 2006). "The Origins of the Industrial Revolution in England" (në anglisht). The History Guide. Arkivuar nga origjinali më 2 nëntor 2015. Marrë më 1 janar 2007.
↑ Dornbusch, Rudiger; Nölling, Wilhelm P.; Layard, Richard G. Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today, p. 117
↑ Emadi-Coffin, Barbara (2002). Rethinking International Organisation: Deregulation and Global Governance (në anglisht). Routledge. fq. 64. ISBN 978-0-415-19540-9.
↑ Dornbusch, Rudiger; Nölling, Wilhelm P.; Layard, Richard G. Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today, p. 29
↑ Harrop, Martin. Power and Policy in Liberal Democracies, p. 23
↑ "Germany (East)", Library of Congress Country Study, Appendix B: The Council for Mutual Economic Assistance Arkivuar më 2009-05-01
↑ "Marshall Plan" (në anglisht). US Department of State Office of the historian. Arkivuar nga origjinali më 14 prill 2015. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ "Kosovo: Natural resources key to the future, say experts". adnkronos.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 7 korrik 2011. Marrë më 17 mars 2011.
↑ "EU data confirms eurozone's first recession" (në anglisht). EUbusiness.com. 8 janar 2009. Arkivuar nga origjinali më 30 dhjetor 2010.
↑ Thanks to the Bank it's a crisis; in the eurozone it's a total catastrophe Arkivuar më 2022-05-31. Telegraph. 8 March 2009.
↑ Schultz, Stefan (11 shkurt 2010). "Five Threats to the Common Currency". Spiegel Online (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 14 prill 2010.
↑ Blackstone, Brian; Lauricella, Tom; Shah, Neil (5 shkurt 2010). "Global Markets Shudder: Doubts About U.S. Economy and a Debt Crunch in Europe Jolt Hopes for a Recovery". The Wall Street Journal (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 24 shtator 2015. Marrë më 10 maj 2010.
↑ Lauren Frayer. "European Leaders Try to Calm Fears Over Greek Debt Crisis and Protect Euro" (në anglisht). AOL News. Arkivuar nga origjinali më 9 maj 2010. Marrë më 2 qershor 2010.
↑ Unemployment statistics Arkivuar më 2012-06-14. Eurostati. April 2012.
↑ "Population growth rankings". CIA World Factbook (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 27 maj 2016.
↑ "World Population Prospects: The 2022 Revision" (në anglisht). United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Marrë më 28 prill 2023.
↑ "2021 World Population Data Sheet", PRB (në anglisht), arkivuar nga origjinali më 15 qershor 2023, marrë më 16 maj 2023
↑ "Population trends 1950 – 2100: globally and within Europe", European Environment Agency (në anglisht), arkivuar nga origjinali më 16 maj 2023, marrë më 16 maj 2023
↑ World Population Prospects 2022, Summary of Results (PDF) (në anglisht), United Nations, fq. 7, 9, arkivuar (PDF) nga origjinali më 19 korrik 2022, marrë më 16 maj 2023
↑ "World Population Prospects – Population Division – United Nations" (në anglisht). United Nations. Arkivuar nga origjinali më 3 dhjetor 2024. Marrë më 2 prill 2025.
↑ "White Europeans: An endangered species?" (në anglisht). Yale Daily News. Arkivuar nga origjinali më 19 maj 2008. Marrë më 10 qershor 2008.
↑ UN predicts huge migration to rich countries Arkivuar 2022-06-14 tek Wayback Machine. Telegraph. 15 March 2007. (anglisht)
↑ Christoph Pan, Beate Sibylle Pfeil, Minderheitenrechte in Europa. Handbuch der europäischen Volksgruppen (2002). Living-Diversity.eu, përkthim në anglisht 2004. (gjermanisht)
↑ "Roma equality, inclusion and participation in the EU" (në anglisht). 7 tetor 2020.
↑ Word migration report 2022. (në anglisht), NEW YORK: International Organization for Migration (IOM), 2021, fq. 87, ISBN 978-92-9268-078-7, OCLC 1292425355
↑ "Europe: Population and Migration in 2005" (në anglisht). Migration Information Source. qershor 2006. Arkivuar nga origjinali më 9 qershor 2008. Marrë më 10 qershor 2008.
1 2 Migration and migrant population statistics – Statistics Explained (në anglisht), arkivuar nga origjinali më 11 prill 2018, marrë më 28 prill 2023
↑ Pieroni, Geraldo. "A pena do degredo nas Ordenações do Reino – Jus.com.br | Jus Navigandi". jus.com.br (në portugalishte braziliane). Arkivuar nga origjinali më 5 korrik 2022. Marrë më 11 shkurt 2022.
↑ "Ensaio sobre a imigração portuguesa e os padrões de miscigenação no Brasil" (PDF) (në portugalisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 6 korrik 2011. Marrë më 18 gusht 2010.
↑ Axtell, James (shtator–tetor 1991). "The Columbian Mosaic in Colonial America". Humanities (në anglisht). 12 (5): 12–18. Arkivuar nga origjinali më 17 maj 2008. Marrë më 8 tetor 2008.
↑ Evans, N.J. (2001). "Work in progress: Indirect passage from Europe Transmigration via the UK, 1836–1914". Journal for Maritime Research (në anglisht). 3: 70–84. doi:10.1080/21533369.2001.9668313.
↑ Robert Greenall, Russians left behind in Central Asia arkivuar 2025-09-30, BBC News, 23 nëntor 2005
↑ "Reference Populations – Geno 2.0 Next Generation" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 7 prill 2016. Marrë më 21 dhjetor 2017.
↑ Go MC, Jones AR, Algee-Hewitt B, Dudzik B, Hughes C (2019). "Classification Trends among Contemporary Filipino Crania Using Fordisc 3.1". Human Biology (në anglisht). 2 (4). University of Florida Press: 293–303. doi:10.5744/fa.2019.1005. S2CID 159266278. Arkivuar nga origjinali më 7 janar 2021. Marrë më 13 shtator 2020.
↑ "Language facts – European day of languages" (në anglisht). Këshilli i Evropës. Arkivuar nga origjinali më 2 tetor 2015. Marrë më 30 korrik 2015.
↑ "IN EUROPE" (PDF) (në anglisht). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 9 gusht 2021. Marrë më 27 maj 2025.
↑ "Regional Distribution of Christians: Christianity in Europe". Pew Research Center's Religion & Public Life Project (në anglisht). 18 dhjetor 2011. Arkivuar nga origjinali më 1 gusht 2013. Marrë më 22 shkurt 2015.
↑ "Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population" (PDF) (në anglisht). Pew Research Center. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 1 gusht 2019.
↑ Byrnes, Timothy A.; Katzenstein, Peter J. (2006). Religion in an Expanding Europe (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 110. ISBN 978-0-521-67651-9.
↑ Hewitson, Mark; D'Auria, Matthew (2012). Europe in Crisis: Intellectuals and the European Idea, 1917–1957 (në anglisht). New York; Oxford: Berghahn Books. fq. 243. ISBN 978-0-85745-727-1.
↑ Nikodemos Anagnostopoulos, Archimandrite (2017). Orthodoxy and Islam (në anglisht). Taylor & Francis. fq. 16. ISBN 978-1-315-29792-7. Christianity has undoubtedly shaped European identity, culture, destiny, and history.
↑ Pew Research Center (19 dhjetor 2011). "Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population". Pew Research Center's Religion & Public Life Project (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 30 korrik 2013. Marrë më 28 prill 2023.
1 2 Hackett, Conrad (29 nëntor 2017), "5 facts about the Muslim population in Europe", Pew Research Center (në anglisht), arkivuar nga origjinali më 17 gusht 2018, marrë më 30 korrik 2022
1 2 Lipka, Michael (9 shkurt 2015). "The continuing decline of Europe's Jewish population" (në anglisht). Pew Research Center. Marrë më 28 prill 2023.
↑ The Pittsburgh Press, 25 tetor 1915, f. 11
↑ Grosfeld, Irena; Rodnyansky, Alexander; Zhuravskaya, Ekaterina (gusht 2013). "Persistent Antimarket Culture: A Legacy of the Pale of Settlement after the Holocaust". American Economic Journal: Economic Policy (në anglisht). 5 (3). American Economic Association: 189–226. doi:10.1257/pol.5.3.189. JSTOR 43189345.
↑ United States Holocaust Memorial Museum. "Jewish Population of Europe in 1933: Population Data by Country". encyclopedia.ushmm.org (në anglisht). Marrë më 29 prill 2023.
↑ Sherwood, Harriet (25 tetor 2020). "Europe's Jewish population has dropped 60% in last 50 years". The Guardian (në anglisht). Marrë më 28 prill 2023.
1 2 "The World's Cities in 2016" (PDF) (në anglisht). Organizata e Kombeve të Bashkuara. 30 korrik 2016. fq. 11. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 1 tetor 2017. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ "Istanbul one of four anchor megacities of Europe: Research". Hürriyet Daily News (në anglisht). 14 dhjetor 2015. Arkivuar nga origjinali më 19 mars 2022. Marrë më 30 korrik 2022.
↑ "Major Agglomerations of the World – Population Statistics and Maps". citypopulation.de (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 12 qershor 2018. Marrë më 10 shtator 2020.
↑ Hilaire Belloc, Europe and the Faith Arkivuar 2018-03-16 tek Wayback Machine, Kapitulli I
↑ Dine, Philip; Crosson, Seán (2010). Sport, Representation and Evolving Identities in Europe (në anglisht). Bern: Peter Lang. fq. 2. ISBN 978-3-03911-977-6.
↑ "Sustainable Prosperity – Made in Europe". sustainable-prosperity.eu (në anglisht).

Burimet

Brown, Stephen F.; Anatolios, Khaled; Palmer, Martin (2009). O'Brien, Joanne (red.). Catholicism & Orthodox Christianity (në anglisht). Infobase Publishing. ISBN 978-1-60413-106-2.
Bulliet, Richard; Crossley, Pamela; Headrick, Daniel; Hirsch, Steven; Johnson, Lyman (2011). The Earth and Its Peoples, Brief Edition (në anglisht). Vëll. 1. Cengage Learning. ISBN 978-0-495-91311-5.
Laiou, Angeliki E.; Morisson, Cécile (2007). The Byzantine Economy (në anglisht). Cambridge, England: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-84978-4.
Lewis, Martin W.; Wigen, Kären (1997). The Myth of Continents: A Critique of Metageography (në anglisht). University of California Press. ISBN 978-0-520-20743-1.
National Geographic Society (2005). National Geographic Visual History of the World. Washington, DC: National Geographic Society. ISBN 0-7922-3695-5.
Pounds, Norman John Greville (1979). An Historical Geography of Europe, 1500–1840 (në anglisht). Cambridge, England: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-22379-9.
Global Forest Resources Assessment 2025. Organizata e Ushqimit dhe Bujqësisë e Kombeve të Bashkuara (FAO). Licencuar nën CC BY 4.0. Teksti (anglisht); deklarata e licencës.

Lidhje të jashtme

Gjej më shumë rreth Evropa në projektet tjera simotra të Wikipedias:
	Deficione nga Wikifjalori
	Imazhe dhe media nga Commons
	Burimet të të mësuarit nga Wikiversity
	Lajme nga Wikilajme
	Citate nga Wikicitate
	Burime tekstesh nga Wikiburime
	Libra nga Wikilibra

Europe: Human Geography pranë National Geographic Society (anglisht)
European Reading Room nga Biblioteka e Kongresit [en] e Shteteve të Bashkuara (anglisht)
"Europe" . Encyclopædia Britannica (në anglisht). Vëll. 9 (bot. 11th). 1911. fq. 907–953.
The Columbia Gazetteer of the World Online, Columbia University Press (anglisht)

Harta historike

Kufijtë në Evropë nga viti 3000 p.e.s. deri në ditët e sotme – Geacron, atlas historik (anglisht)
Historia online e Evropës në 21 harta (anglisht)

[cnote-t-7] Evropa konsiderohet normalisht si kontinent më vete në botën anglishtfolëse, e cila përdor modelin e shtatë kontinenteve. Modele të tjera e konsiderojnë Evropën pjesë të një kontinenti evroaziatik ose afro-evroaziatik. Shih Kontinentet për më shumë informacion.

[cnote-u-25] Harta tregon një nga përcaktimet më të pranuara të kufijve gjeografikë të Evropës, siç përdoret nga National Geographic dhe Encyclopædia Britannica. Nëse vendet konsiderohen në Evropë apo në Azi mund të ndryshojë sipas burimeve, për shembull në klasifikimin e CIA World Factbook ose atë të BBC. Disa vende në Evropë, si Franca, kanë territore që shtrihen gjeografikisht jashtë Evropës, por që megjithatë konsiderohen pjesë përbërëse të atij vendi.

[257] Pa llogaritur mikroshtetin e Vatikanit.

[cnote-j-259] Armenia mund të konsiderohet pjesë e Evropës Lindore ose e Azisë Jugperëndimore; ajo ka lidhje të forta historike dhe shoqërore-politike me Evropën. Shifrat e popullsisë dhe të sipërfaqes përfshijnë përkatësisht të gjithë shtetin.

[cnote-k-260] Azerbajxhani konsiderohet fiziografikisht një vend transkontinental, kryesisht në Azinë Perëndimore. Një pjesë e vogël e territorit të tij ndodhet në veri të Kaukazit të Madh, i konsideruar pjesë e Evropës Lindore. Megjithatë, shifrat e popullsisë dhe të sipërfaqes janë për të gjithë shtetin. Kjo përfshin ekskllavën e Republikës Autonome të Nahçivanit dhe rajonin e Nagorno-Karabakut.

[cnote-g-262] Shifrat për Francën përfshijnë vetëm Francën metropolitane: disa pjesë politikisht integrale të Francës ndodhen gjeografikisht jashtë Evropës.

[cnote-l-263] Gjeorgjia mund të konsiderohet pjesë e Evropës Lindore ose e Azisë Perëndimore; ajo ka lidhje të forta historike dhe shoqërore-politike me Evropën. Shifrat e popullsisë dhe të sipërfaqes përfshijnë vlerësimet gjeorgjiane për Abkazinë dhe Osetinë e Jugut, dy rajone që kanë deklaruar dhe de fakto arritur [en] pavarësinë. Njohja ndërkombëtare [en], megjithatë, është e kufizuar.

[cnote-i-265] Kazakistani konsiderohet fiziografikisht një vend transkontinental, kryesisht në Azinë Qendrore (rajoni i OKB-së), pjesërisht në Evropën Lindore, me territor evropian në perëndim të Maleve Urale dhe të lumit Ural. Megjithatë, vetëm shifra e popullsisë i referohet të gjithë vendit.

[cnote-o-266] Kosova shpalli pavarësinë nga Serbia më 17 shkurt 2008. Popullsia është nga regjistrimi i vitit 2024.

[cnote-a-267] Transnistria, e njohur ndërkombëtarisht si pjesë ligjore e Republikës së Moldavisë, megjithëse kontrolli de fakto ushtrohet nga qeveria e saj e panjohur ndërkombëtarisht, e cila shpalli pavarësinë nga Moldavia në vitin 1990

[cnote-h-268] Popullsia e Holandës për nëntor 2014. Të dhënat e popullsisë dhe të sipërfaqes përfshijnë vetëm pjesën evropiane: Holanda dhe tri entitete jashtë Evropës (Aruba, Curaçao dhe Sint Maarten, në Karaibe) përbëjnë Mbretërinë e Holandës. Amsterdami është kryeqyteti zyrtar, ndërsa Haga është selia administrative.

[cnote-e-269] Shifrat për Portugalinë përfshijnë arkipelagët e Azoreve dhe të Madeirës, që të dy në Atlantikun Verior.

[cnote-b-270] Rusia është një vend transkontinental [en] që shtrihet në Evropën Lindore dhe Azinë Veriore. Shumica dërrmuese e popullsisë së saj (80%) jeton në pjesën e saj evropiane. Megjithatë, vetëm shifra e popullsisë përfshin të gjithë shtetin.

[cnote-f-272] Shifrat e sipërfaqes, të popullsisë dhe të dendësisë për Serbinë jepen pa Kosovën.

[cnote-m-273] Turqia konsiderohet fiziografikisht një vend transkontinental, kryesisht në Azinë Perëndimore (Lindjen e Mesme). Turqia ka një pjesë të vogël të territorit të saj (3%) në Evropën Juglindore, të quajtur Trakia Lindore. Megjithatë, vetëm shifra e popullsisë përfshin të gjithë shtetin.

[cnote-s-275] Republika Popullore e Doneckut dhe Republika Popullore e Luhanskut njihen ndërkombëtarisht si pjesë ligjore e Ukrainës, megjithëse kontrolli de fakto ushtrohet nga qeveri që shpallën pavarësinë nga Ukraina në vitin 2014.

[cnote-v-300] Ky numër përfshin Siberinë (rreth 38 milionë banorë), por përjashton pjesën evropiane të Turqisë (rreth 12 milionë banorë).

[1] "GDP PPP, current prices" (në anglisht). International Monetary Fund. 2022. Arkivuar nga origjinali më 22 janar 2021. Marrë më 16 janar 2022.

[2] "GDP Nominal, current prices" (në anglisht). International Monetary Fund. 2022. Arkivuar nga origjinali më 25 shkurt 2017. Marrë më 16 janar 2022.

[3] "Nominal GDP per capita" (në anglisht). International Monetary Fund. 2022. Arkivuar nga origjinali më 11 janar 2020. Marrë më 16 janar 2022.

[4] "Reports". Human Development Reports (në anglisht). janar 2011. Arkivuar nga origjinali më 9 korrik 2012. Marrë më 21 korrik 2017.

[Survey-5] 1 2 3 4 5 6 7 Analysis (19 dhjetor 2011). "Global religious landscape" (PDF) (në anglisht). Pewforum.org. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 23 mars 2018. Marrë më 17 gusht 2012.

[Urban-6] "Demographia World Urban Areas" (PDF) (në anglisht). Demographia. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 3 maj 2018. Marrë më 28 tetor 2020.

[8] "Europe". Oxford Learner's Dictionary (në anglisht). Marrë më 5 shkurt 2023.

[9] "Europe". Merriam-Webster (në anglisht). Marrë më 5 shkurt 2023.

[10] "Europe". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 30 mars 2019. Marrë më 30 korrik 2022.

[:1-11] "Europe: Human Geography | National Geographic Society". education.nationalgeographic.org (në anglisht). Marrë më 4 shkurt 2023.

[NatlGeoAtlas-12] National Geographic Atlas of the World (në anglisht) (bot. 7th). Washington, DC: National Geographic. 1999. ISBN 978-0-7922-7528-2. "Europe" (fq. 68–69); "Asia" (fq. 90–91): "Një ndarje e pranuar zakonisht midis Azisë dhe Evropës … formohet nga Malet Urale, lumi Ural, Deti Kaspik, Malet e Kaukazit dhe Deti i Zi me daljet e tij, Bosfori dhe Dardanelet."

[13] Lewis & Wigen 1997, f. 226

[14] Covert, Kim (2011). Ancient Greece: Birthplace of Democracy (në anglisht). Capstone. fq. 5. ISBN 978-1-4296-6831-6. Arkivuar nga origjinali më 27 korrik 2022. Marrë më 30 korrik 2022. Ancient Greece is often called the cradle of western civilization. … Ideas from literature and science also have their roots in ancient Greece.

[natgeo_534-15] 1 2 National Geographic, 534.

[europaeu_1945-59-16] 1 2 "History of the European Union 1945–59". european-union.europa.eu (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 23 prill 2022. Marrë më 16 prill 2022.

[17] "The European union—a federation or a confederation?" (PDF) (në anglisht). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 19 mars 2022. Marrë më 30 korrik 2022.

[WestWest2007-18] 1 2 M. L. West; West, Morris (2007). Indo-European Poetry and Myth (në anglisht). OUP Oxford. fq. 185. ISBN 978-0-19-928075-9. Arkivuar nga origjinali më 22 janar 2021. Marrë më 30 korrik 2022.

[FitzRoy2015-19] FitzRoy, Charles (2015). The Rape of Europa: The Intriguing History of Titian's Masterpiece (në anglisht). Bloomsbury Publishing. fq. 52–. ISBN 978-1-4081-9211-5. Arkivuar nga origjinali më 20 mars 2022. Marrë më 30 korrik 2022.

[Astour1967-20] Astour, Michael C. (1967). Hellenosemitica: An Ethnic and Cultural Study in West Semitic Impact on Mycenaean Greece (në anglisht). Brill Archive. fq. 128. GGKEY:G19ZZ3TSL38. Arkivuar nga origjinali më 20 mars 2022. Marrë më 30 korrik 2022.

[etymonline-21] 1 2 "Europe – Origin and meaning of the name Europe by Online Etymology Dictionary". etymonline.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 17 shtator 2017. Marrë më 30 korrik 2022.

[Beekes-22] 1 2 Beekes, Robert (2004). "Kadmos and Europa, and the Phoenicians" (PDF). Kadmos (në anglisht). 43 (1): 168–69. doi:10.1515/kadm.43.1.167. ISSN 0022-7498. S2CID 162196643. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 1 nëntor 2021. Marrë më 30 korrik 2022.

[23] M. L. West (1997). The east face of Helicon: west Asiatic elements in Greek poetry and myth (në anglisht). Oxford: Clarendon Press. fq. 451. ISBN 978-0-19-815221-7.

[davison-24] Davidson, Roderic H. (1960). "Where is the Middle East?". Foreign Affairs (në anglisht). 38 (4): 665–675. doi:10.2307/20029452. JSTOR 20029452. S2CID 157454140.

[Encarta-26] 1 2 "Europe". Microsoft Encarta Online Encyclopaedia 2007 (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 28 tetor 2009. Marrë më 27 dhjetor 2007.

[27] "Cyprus". The World Factbook (në anglisht). CIA. Arkivuar nga origjinali më 9 janar 2021. Marrë më 13 gusht 2024.

[28] Falconer, William; Falconer, Thomas. Dissertation on St. Paul's Voyage Arkivuar 2017-03-27 tek Wayback Machine, BiblioLife (BiblioBazaar), 1872. (1817.), p. 50, ISBN 1-113-68809-2 These islands Pliny, as well as Strabo and Ptolemy, included in the African sea

[29] "Europe – Noun" (në anglisht). Princeton University. Arkivuar nga origjinali më 15 korrik 2014. Marrë më 9 qershor 2008.

[30] Historitë 4.38. Krh. James Rennell, The geographical system of Herodotus examined and explained, Volume 1, Rivington 1830, f. 244

[31] Herodotus, 4:45

[32] Strabo Geography 11.1

[33] Franxman, Thomas W. (1979). Genesis and the Jewish antiquities of Flavius Josephus (në anglisht). Pontificium Institutum Biblicum. fq. 101–102. ISBN 978-88-7653-335-8.

[34] W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a.

[35] I. G. Kidd (ed.), Posidonius: The commentary, Cambridge University Press, 2004, ISBN 978-0-521-60443-7, f. 738 Arkivuar 1 gusht 2020 tek Wayback Machine.

[36] Geographia 7.5.6 (ed. Nobbe 1845, vol. 2 Arkivuar 24 maj 2020 tek Wayback Machine, f. 178) Καὶ τῇ Εὐρώπῃ δὲ συνάπτει διὰ τοῦ μεταξὺ αὐχένος τῆς τε Μαιώτιδος λίμνης καὶ τοῦ Σαρματικοῦ Ὠκεανοῦ ἐπὶ τῆς διαβάσεως τοῦ Τανάϊδος ποταμοῦ. «Dhe [Azia] lidhet me Evropën nga ngushtica tokësore midis Liqenit Maiotis dhe Oqeanit Sarmatik, aty ku lumi Tanais e kalon.»

[Pocock2002-37] 1 2 J. G. A. Pocock (2002). "Some Europes in Their History". përmbledhur nga Pagden, Anthony (red.). The Idea of Europe From Antiquity to the European Union (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 57–61. doi:10.1017/CBO9780511496813.003. ISBN 978-0-511-49681-3. Arkivuar nga origjinali më 23 mars 2022. Marrë më 30 korrik 2022.

[38] Norman F. Cantor, The Civilization of the Middle Ages, 1993, "Culture and Society in the First Europe", pp185ff.

[39] Dawson, Christopher; Olsen, Glenn (2010) [1961]. Crisis in Western Education (në anglisht) (bot. reprint). CUA Press. fq. 108. ISBN 978-0-8132-1683-6.

[40] Noted by Cantor, 1993:181.

[41] J. G. A. Pocock. "Western historiography and the problem of "Western" history" (PDF) (në anglisht). United Nations. fq. 5–6. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 13 qershor 2022. Marrë më 30 korrik 2022.

[42] Philipp Johann von Strahlenberg (1730). Das Nord-und Ostliche Theil von Europa und Asia (në gjermanisht). fq. 106.

[43] Davies, Norman (1996). Europe: A History (në anglisht). Oxford University Press. fq. 8. ISBN 978-0-19-820171-7. Arkivuar nga origjinali më 1 gusht 2020. Marrë më 23 gusht 2010.

[oren-icn.ru-44] "Boundary of Europe and Asia along Urals" (në rusisht). Arkivuar nga origjinali më 8 janar 2012.

[45] Peter Simon Pallas, Journey through various provinces of the Russian Empire, vol. 3 (1773)

[46] Douglas W. Freshfield: "Journey in the Caucasus". Arkivuar 2020-08-01 tek Wayback Machine". Proceedings of the Royal Geographical Society, volumes 13–14, 1869. Cited as de facto convention by Baron von Haxthausen, Transcaucasia (1854); review Dublin University Magazine.

[47] "Europe" ^{[lidhje e vdekur]}, Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary, 1906

[48] "Do we live in Europe or in Asia?" (në rusisht). Arkivuar nga origjinali më 18 shkurt 2018. Marrë më 30 korrik 2022.

[49] Orlenok V. (1998). "Physical Geography" (në rusisht). Arkivuar nga origjinali më 16 tetor 2011.

[50] Tutin, T.G.; Heywood, V.H.; Burges, N.A.; Valentine, D.H.; Walters, S.M.; Webb, D.A. (1990) [1964]. Flora Europaea, Volume 1: Lycopodiaceae to Platanaceae (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-06661-7.

[51] Tutin, Thomas Gaskell (1993). Flora Europaea, Volume 1: Psilotaceae to Platanaceae (në anglisht) (bot. 2nd). Cambridge, New York, Melbourne [etc.]: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-41007-6.

[52] E. M. Moores, R. W. Fairbridge, 1997 Encyclopedia of European and Asian Regional Geology, Springer, ISBN 978-0-412-74040-4, p. 34: "most Soviet geographers took the watershed of the Main Range of the Greater Caucasus as the boundary between Europe and Asia."

[FOOTNOTELewisWigen19979,10-53] Lewis & Wigen (1997), f. 9,10.

[Nature-2023-54] 1 2 Posth; Yu; Ghalichi (2023). "Palaeogenomics of Upper Palaeolithic to Neolithic European hunter-gatherers". Nature (në anglisht). 615 (2 March 2023): 117–126. Bibcode:2023Natur.615..117P. doi:10.1038/s41586-023-05726-0. PMC 9977688. PMID 36859578.

[55] "Quaternary Period". National Geographic (në anglisht). 6 janar 2017. Arkivuar nga origjinali më 29 nëntor 2020. Marrë më 30 korrik 2022.

[56] "How long can we expect the present Interglacial period to last?". U.S. Department of the Interior (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 26 korrik 2022. Marrë më 30 korrik 2022.

[57] A. Vekua; D. Lordkipanidze; G.P. Rightmire; J. Agusti; R. Ferring; G. Maisuradze; etj. (2002). "A new skull of early Homo from Dmanisi, Georgia". Science (në anglisht). 297 (5578): 85–89. Bibcode:2002Sci...297...85V. doi:10.1126/science.1072953. PMID 12098694. S2CID 32726786.

[58] "The million year old tooth from Atapuerca, Spain, found in June 2007". BBC News (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 13 janar 2018.

[59] Strickland, Ashley (10 tetor 2018). "Bones reveal Neanderthal child was eaten by a giant bird". CNN (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 7 korrik 2022. Marrë më 30 korrik 2022.

[60] "Neanderthals Died Out 10,000 Years Earlier Than Thought, With Help From Modern Humans". National Geographic (në anglisht). 21 gusht 2014. Arkivuar nga origjinali më 18 shkurt 2021.

[natgeo_21-61] National Geographic, 21.

[62] Fleming, Nic (2022). "My work digging up the shelters of our ancestors". Nature (në anglisht). 606 (7916): 1035. Bibcode:2022Natur.606.1035F. doi:10.1038/d41586-022-01593-3. PMID 35676354. S2CID 249520231.

[range-63] Fu, Qiaomei; etj. (23 tetor 2014). "The genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia". Nature (në anglisht). 514 (7523): 445–449. Bibcode:2014Natur.514..445F. doi:10.1038/nature13810. hdl:10550/42071. PMC 4753769. PMID 25341783.

[64] 42,7–41,5 ka (1σ CI). Douka, Katerina; etj. (2012). "A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy)". Journal of Human Evolution (në anglisht). 62 (2): 286–299. Bibcode:2012JHumE..62..286D. doi:10.1016/j.jhevol.2011.11.009. PMID 22189428.

[Borza-65] Borza, E.N. (1992), In the Shadow of Olympus: The Emergence of Macedon (në anglisht), Princeton University Press, fq. 58, ISBN 978-0-691-00880-6, arkivuar nga origjinali më 1 gusht 2020, marrë më 30 korrik 2022

[66] Scarre, Chris (1996). Fagan, Brian M. (red.). The Oxford Companion to Archaeology (në anglisht). Oxford University Press. fq. 215–216. ISBN 978-0-19-507618-9.

[67] Atkinson, R.J.C., Stonehenge (Penguin Books, 1956)

[68] Peregrine, Peter Neal; Ember, Melvin, red. (2001). "European Megalithic". Encyclopedia of Prehistory (në anglisht). Vëll. 4. Springer. fq. 157–184. ISBN 978-0-306-46258-0.

[Indo-European-69] 1 2 Haak, Wolfgang; Lazaridis, Iosif; Patterson, Nick; Rohland, Nadin; Mallick, Swapan; Llamas, Bastien; Brandt, Guido; Nordenfelt, Susanne; Harney, Eadaoin; Stewardson, Kristin; Fu, Qiaomei (11 qershor 2015). "Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe". Nature (në anglisht). 522 (7555): 207–211. arXiv:1502.02783. Bibcode:2015Natur.522..207H. doi:10.1038/nature14317. ISSN 0028-0836. PMC 5048219. PMID 25731166.

[70] "When the First Farmers Arrived in Europe, Inequality Evolved". Scientific American (në anglisht). 1 korrik 2020. Arkivuar nga origjinali më 25 maj 2022. Marrë më 16 shtator 2022.

[71] Gibbons, Ann (21 shkurt 2017). "Thousands of horsemen may have swept into Bronze Age Europe, transforming the local population". Science (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 25 shtator 2022. Marrë më 6 tetor 2022.

[72] "Ancient Greece" (në anglisht). British Museum. Arkivuar nga origjinali më 15 qershor 2012.

[73] "Periods – School of Archaeology" (në anglisht). University of Oxford. Arkivuar nga origjinali më 19 nëntor 2018. Marrë më 25 dhjetor 2018.

[74] Short, John R. (1987), An Introduction to Urban Geography (në anglisht), Routledge, fq. 10, ISBN 978-0-7102-0372-4, arkivuar nga origjinali më 20 mars 2022, marrë më 30 korrik 2022

[Daly2013-75] 1 2 3 Daly, Jonathan (2013). The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization (në anglisht). A&C Black. fq. 7–9. ISBN 978-1-4411-1851-6. Arkivuar nga origjinali më 28 prill 2022. Marrë më 30 korrik 2022.

[BKDunn1992-76] Dunn, John (1994), Democracy: the unfinished journey 508 BCE – 1993 CE (në anglisht), Oxford University Press, ISBN 978-0-19-827934-1

[natgeo_76-77] National Geographic, 76.

[Heath-78] Heath, Thomas Little (1981). A History of Greek Mathematics, Volume I (në anglisht). Dover Publications. ISBN 978-0-486-24073-2.

[Heath_Vol_2-79] Heath, Thomas Little (1981). A History of Greek Mathematics, Volume II (në anglisht). Dover Publications. ISBN 978-0-486-24074-9.

[80] Pedersen, Olaf. Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction. Botimi i 2-të. Cambridge: Cambridge University Press, 1993.

[Strauss2005-81] Strauss, Barry (2005). The Battle of Salamis: The Naval Encounter That Saved Greece – and Western Civilization (në anglisht). Simon and Schuster. fq. 1–11. ISBN 978-0-7432-7453-1. Arkivuar nga origjinali më 23 qershor 2022. Marrë më 30 korrik 2022.

[mieawl-82] 1 2 McEvedy, Colin (1961). The Penguin Atlas of Medieval History (në anglisht). Penguin Books.

[natgeo_123-83] National Geographic, 123.

[84] Foster, Sally M., Picts, Gaels, and Scots: Early Historic Scotland. Batsford, London, 2004. ISBN 0-7134-8874-3

[FriellWilliams2005-85] Williams, Stephen; Friell, Gerard (2005). Theodosius: The Empire at Bay (në anglisht). Routledge. fq. 105. ISBN 978-1-135-78262-7. Arkivuar nga origjinali më 30 maj 2022. Marrë më 30 korrik 2022.

[86] Hadas, Moses (1950). A History of Greek Literature (në anglisht). Columbia University Press. fq. 273, 327. ISBN 0-231-01767-7. Arkivuar nga origjinali më 21 maj 2022. Marrë më 30 korrik 2022. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)

[87] Laiou & Morisson 2007, fq. 130–131Pounds 1979, f. 124

[88] Journal of the History of Ideas, Vol. 4, No. 1. (January 1943), pp. 69–74.

[89] Norman F. Cantor, The Medieval World 300 to 1300.

[natgeo_135-90] National Geographic, 135.

[91] Hunter, Shireen; etj. (2004). Islam in Russia: The Politics of Identity and Security (në anglisht). M.E. Sharpe. fq. 3. (..) It is difficult to establish exactly when Islam first appeared in Russia because the lands that Islam penetrated early in its expansion were not part of Russia at the time, but were later incorporated into the expanding Russian Empire. Islam reached the Caucasus region in the middle of the seventh century as part of the Arab conquest of the Iranian Sassanian Empire.

[92] Kennedy, Hugh (1995). "The Muslims in Europe". In McKitterick, Rosamund, The New Cambridge Medieval History: c. 500 – c. 700, pp. 249–272. Cambridge University Press. 052136292X.

[natgeo_143-93] National Geographic, 143–145.

[natgeo_162-94] National Geographic, 162.

[natgeo_166-95] National Geographic, 166.

[FOOTNOTEBullietCrossleyHeadrickHirsch2011250-96] Bulliet et al. 2011, f. 250.

[FOOTNOTEBrownAnatoliosPalmer200966-97] Brown, Anatolios & Palmer 2009, f. 66.

[98] Gerald Mako, "The Islamization of the Volga Bulghars: A Question Reconsidered", Archivum Eurasiae Medii Aevi 18, 2011, 199–223.

[99] Marc'Antonio Bragadin, Storia delle Repubbliche marinare, Odoya, Bologna 2010, 240 pp., ISBN 978-88-6288-082-4

[100] G. Benvenuti, Le Repubbliche Marinare. Amalfi, Pisa, Genova, Venezia, Newton & Compton editori, Roma 1989

[natgeo_158-101] 1 2 National Geographic, 158.

[natgeo_186-102] National Geographic, 186.

[natgeo_192-103] National Geographic, 192.

[natgeo_199-104] National Geographic, 199.

[105] Laiou & Morisson (2007), fq. 130–131; Pounds (1979), fq. 124.

[DuikerSpielvogel2010-106] Duiker, William J.; Spielvogel, Jackson J. (2010). The Essential World History (në anglisht). Cengage Learning. fq. 330. ISBN 978-0-495-90227-0. Arkivuar nga origjinali më 11 maj 2013. Marrë më 20 janar 2013.

[Findlay2006-107] Findlay, Ronald (2006). Eli Heckscher, International Trade, And Economic History (në anglisht). MIT Press. fq. 178–179. ISBN 978-0-262-06251-0. Arkivuar nga origjinali më 11 maj 2013. Marrë më 20 janar 2013.

[Browning1992-108] Browning, Robert (1992). The Byzantine Empire (në anglisht) (bot. Revised). CUA Press. fq. 253. ISBN 978-0-8132-0754-4. Marrë më 20 janar 2013.

[Byfield2008-109] Byfield, Ted (2008). A Glorious Disaster: A.D. 1100 to 1300: The Crusades: Blood, Valor, Iniquity, Reason, Faith (në anglisht). Christian History Project. fq. 136. ISBN 978-0-9689873-7-7. Arkivuar nga origjinali më 11 maj 2013. Marrë më 20 janar 2013.

[Golna2004-110] Golna, Cornelia (2004). City of Man's Desire: A Novel of Constantinople (në anglisht). Go-Bos Press. fq. 424. ISBN 978-90-804114-4-9. Arkivuar nga origjinali më 11 maj 2013. Marrë më 20 janar 2013.

[Powell2001-111] Powell, John (2001). Magill's Guide to Military History: A-Cor (në anglisht). Salem Press. ISBN 978-0-89356-015-7. Arkivuar nga origjinali më 11 maj 2013. Marrë më 20 janar 2013.

[Irvin2002-112] Irvin, Dale T. (2002). History of the World Christian Movement: Volume 1: Earliest Christianity To 1453 (në anglisht). Continuum International Publishing Group. fq. 405. ISBN 978-0-567-08866-6. Arkivuar nga origjinali më 11 maj 2013. Marrë më 20 janar 2013.

[Frucht2004-113] Frucht, Richard C. (2004). Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture (në anglisht). ABC-CLIO. fq. 856. ISBN 978-1-57607-800-6. Arkivuar nga origjinali më 11 maj 2013. Marrë më 20 janar 2013.

[DuikerSpielvogel2010v2-114] Duiker, William J.; Spielvogel, Jackson J. (2010). The Essential World History (në anglisht). Cengage Learning. fq. 386. ISBN 978-0-495-90227-0. Arkivuar nga origjinali më 11 maj 2013. Marrë më 20 janar 2013.

[natgeo_211-115] National Geographic, 211.

[Peters2006-116] Peters, Ralph (2006). New Glory: Expanding America's Global Supremacy (në anglisht). Sentinel. ISBN 978-1-59523-030-0. Marrë më 20 janar 2013. Western Christians, not Muslims, fatally crippled Byzantine power and opened Islam's path into the West.

[Chronicles-117] Chronicles (në anglisht). Rockford Institute. 2005. Arkivuar nga origjinali më 11 maj 2013. Marrë më 20 janar 2013. two-and-a-half centuries to recover from the Fourth Crusade before the Ottomans finally took Constantinople in 1453, ... They fatally wounded Byzantium, which was the main cause of its weakened condition when the Muslim onslaught came. Even on the eve of its final collapse, the precondition for any Western help was submission in Florence.

[Klyuch1-118] Klyuchevsky, Vasily (1987). The course of the Russian history (në anglisht). "Myslʹ. ISBN 978-5-244-00072-6. Arkivuar nga origjinali më 24 tetor 2007. Marrë më 30 korrik 2022.

[119] Lane, George (25 janar 2018). A Short History of the Mongols (në anglisht). Bloomsbury Publishing. fq. 11. ISBN 978-1-78672-339-0.

[120] Fennell, John (13 tetor 2014) [1983]. The Crisis of Medieval Russia 1200–1304 (në anglisht). Routledge. fq. 84. ISBN 978-1-317-87314-3.

[121] Favereau, Marie (20 prill 2021). The Horde: How the Mongols Changed the World (në anglisht). Harvard University Press. fq. 300. ISBN 978-0-674-24421-4.

[122] Spinei, Victor. The Romanians and the Turkic Nomads North of the Danube Delta from the Tenth to the Mid-Thirteenth Century, Brill, 2009, ISBN 978-90-04-17536-5

[123] Wright, Thomas Edmund Farnsworth (2015). A Dictionary of World History (në anglisht). Oxford University Press. fq. 574. ISBN 978-0-19-968569-1.

[Dukes-124] 1 2 Dukes, Paul (1998). A History of Russia: Medieval, Modern, Contemporary, C. 882–1996 (në anglisht). Duke University Press. fq. 42–45. ISBN 978-0-8223-2096-8.

[125] The Late Middle Ages Arkivuar 2 nëntor 2015 tek Wayback Machine. Oglethorpe University.

[126] Baumgartner, Frederic J. France in the Sixteenth Century. London: Macmillan Publishers, 1995. ISBN 0-333-62088-7.

[127] Don O'Reilly. "Hundred Years' War: Joan of Arc and the Siege of Orléans". TheHistoryNet.com. Arkivuar 9 nëntor 2006 tek Wayback Machine

[128] Poor studies will always be with us. By James Bartholomew. Telegraph. 7 August. 2004.

[129] Famine Arkivuar 7 maj 2015 tek Wayback Machine. Encyclopædia Britannica.

[130] "Plague: The Black Death". National Geographic (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 16 shkurt 2012. Marrë më 1 prill 2012.

[natgeo_223-131] National Geographic, 223.

[132] "Epidemics of the Past: Bubonic Plague" (në anglisht). Infoplease.com. Arkivuar nga origjinali më 21 tetor 2008. Marrë më 3 nëntor 2008.

[Revill-133] Revill, Jo (16 maj 2004). "Black Death blamed on man, not rats | UK news | The Observer". The Observer (në anglisht). London. Arkivuar nga origjinali më 12 shkurt 2014. Marrë më 3 nëntor 2008.

[Barrett-134] 1 2 Peter Barrett (2004), Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding Arkivuar më 2022-04-22, pp. 14–18, Continuum, ISBN 0-567-08969-X

[135] Weiss, Roberto (1969) The Renaissance Discovery of Classical Antiquity, ISBN 1-59740-150-1

[136] Burckhardt, Jacob (1990) [1878]. The Civilisation of the Renaissance in Italy (në anglisht). Përkthyer nga Middlemore, S. G. C. London: Penguin. ISBN 978-0-14-044534-3.

[natgeo_254-137] National Geographic, 254.

[138] Jensen, De Lamar (1992), Renaissance Europe, ISBN 0-395-88947-2

[139] Levey, Michael (1967). Early Renaissance (në anglisht). Penguin Books.

[natgeo_292-140] National Geographic, 292.

[141] Levey, Michael (1971). High Renaissance (në anglisht). Penguin.

[natgeo_193-142] National Geographic, 193.

[143] Roberts, John Morris (1997). Penguin History of Europe (në anglisht). Penguin. ISBN 978-0-14-026561-3.

[natgeo_296-144] National Geographic, 296.

[natgeo_338-145] National Geographic, 338.

[146] Elliott p. 333

[147] Morris, Terence Alan (1998). Europe and England in the sixteenth century. Routledge, p. 335. ISBN 0-415-15041-8

[148] Rowse, A. L. (1969). Tudor Cornwall: portrait of a society. C. Scribner, p. 400

[149] "One decisive action might have forced Philip II to the negotiating table and avoided fourteen years of continuing warfare. Instead the King was able to use the brief respite to rebuild his naval forces and by the end of 1589 Spain once again had an Atlantic fleet strong enough to escort the American treasure ships home." The Mariner's Mirror, Volumes 76–77. Society for Nautical Research., 1990

[150] Kamen, Henry. Spain's Road to Empire: The Making of a World Power, 1492–1763 (në anglisht). fq. 221.

[natgeo_256-151] National Geographic, 256–257.

[152] "European History/Religious Wars in Europe – Wikibooks, open books for an open world". en.wikibooks.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 31 maj 2022. Marrë më 30 korrik 2022.

[153] Humphreys, Kenneth. Jesus Never Existed: An Introduction to the Ultimate Heresy (në anglisht).

[154] History of Europe – Demographics Arkivuar më 2015-01-01. Encyclopædia Britannica.

[natgeo_269-155] National Geographic, 269.

[156] Virginia Aksan, Ottoman Wars, 1700–1860: An Empire Besieged, (Pearson Education Limited, 2007), 28.

[157] "The Seventeenth-Century Decline" (në anglisht). The Library of Iberian resources online. Arkivuar nga origjinali më 27 mars 2017. Marrë më 13 gusht 2008.

[158] "Food, Famine And Fertilisers Arkivuar më 2022-04-17". Seshadri Kannan (2009). APH Publishing. p. 51. ISBN 81-313-0356-X

[159] Frost, Robert I. (2004). After the Deluge; Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655–1660 (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-54402-3. Marrë më 30 korrik 2022.

[160] Lukowski, Jerzy (2014). The Partitions of Poland 1772, 1793, 1795 (në anglisht). New York: Routledge. ISBN 978-1-317-88694-5. Marrë më 30 korrik 2022.

[161] W. G. Clarence-Smith (2006). "Islam And The Abolition Of Slavery Arkivuar më 2016-04-29". Oxford University Press. p. 13. ISBN 0-19-522151-6 – "Lands to the north of the Black Sea probably yielded the most slaves to the Ottomans from 1450. A compilation of estimates indicates that Crimean Tartars seized about 1,750,000 Ukrainians, Poles, and Russians from 1468 to 1694."

[162] Hunt, Shelby D. (2003). Controversy in marketing theory: for reason, realism, truth, and objectivity (në anglisht). M. E. Sharpe. fq. 18. ISBN 978-0-7656-0932-8. Marrë më 30 korrik 2022.

[163] Hatch, Robert A. "Scientific Revolution: Chronological Timeline: Copernicus to Newton" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 23 korrik 2013. Marrë më 24 mars 2023.

[164] Gipson, Lawrence Henry (1950). "The American Revolution as an Aftermath of the Great War for the Empire, 1754–1763". Political Science Quarterly (në anglisht). 65 (1): 86–104. doi:10.2307/2144276. JSTOR 2144276.

[165] Goldie, Mark; Wokler, Robert (2006). The Cambridge History of Eighteenth-Century Political Thought (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-37422-4.

[166] Cassirer, Ernst (1979). The Philosophy of the Enlightenment (në anglisht). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-01963-5.

[natgeo_255-167] National Geographic, 255.

[168] Schama, Simon (1989). Citizens: A Chronicle of the French Revolution (në anglisht). Knopf. ISBN 978-0-394-55948-3.

[natgeo_360-169] National Geographic, 360.

[170] McEvedy, Colin (1972). The Penguin Atlas of Modern History (në anglisht). Penguin Books. ISBN 978-0-14-051153-6.

[171] Lyons, Martyn (1994). Napoleon Bonaparte and the legacy of the French Revolution (në anglisht). St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-12123-5.

[172] Grab, Alexander (2003). Napoleon and the Transformation of Europe (European History in Perspective) (në anglisht). Palgrave MacMillan. ISBN 978-0-333-68275-3.

[natgeo_350-173] National Geographic, 350.

[natgeo_367-174] National Geographic, 367.

[natgeo_371-175] National Geographic, 371–373.

[176] Davies, Norman (1996). Europe: A History (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-820171-7.

[177] . Arkivuar 2022-01-26 tek Wayback Machine. Ottoman Empire – 19th century. Historyworld.

[178] Trevelyan, George Macaulay (1988). A shortened history of England (në anglisht). Penguin Books. ISBN 978-0-14-010241-3.

[179] Webb, Sidney (1976). History of Trade Unionism (në anglisht). AMS Press. ISBN 978-0-404-06885-1.

[180] "Slavery". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 16 tetor 2014., Historical survey – Ways of ending slavery

[181] Trevelyan, George Macaulay (1942). English Social History (në anglisht). Longmans, Green.

[182] "Modernisation – Population Change". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 30 korrik 2022.

[183] "The Irish Famine". BBC – History (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 9 nëntor 2019.

[184] "The Atlantic: Can the US afford immigration?". Migration News (në anglisht). dhjetor 1996. Arkivuar nga origjinali më 4 korrik 2010.

[ggdc.net-185] Maddison (27 korrik 2016). "Growth of World Population, GDP and GDP Per Capita before 1820" (PDF). University of Groningen (në anglisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 12 shkurt 2021. Marrë më 12 qershor 2024.

[World_Population_Growth,_1950–2050-186] "World Population Growth, 1950–2050". Population Reference Bureau (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 22 korrik 2013.

[187] "Assassin Gavrilo Princip gets a statue in Sarajevo". The Prague Post (në anglisht). 28 qershor 2014. Arkivuar nga origjinali më 10 korrik 2014. Marrë më 11 korrik 2014.

[natgeo_407-188] National Geographic, 407.

[natgeo_440-189] National Geographic, 440.

[190] "The Treaty of Versailles and its Consequences" (në anglisht). James Atkinson. Arkivuar nga origjinali më 12 maj 2008. Marrë më 10 qershor 2008.

[natgeo_480-191] National Geographic, 480.

[192] Heinrich August Winkler (2015). "The Struggle for Independence: Estonia, Latvia, Lithuania and Finland". The Age of Catastrophe (në anglisht). Yale University Press. fq. 110. ISBN 978-0-300-20489-6.

[natgeo_443-193] National Geographic, 443.

[194] Harrison, Mark (2002). Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940–1945 (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 167. ISBN 978-0-521-89424-1. Arkivuar nga origjinali më 17 qershor 2020. Marrë më 30 korrik 2022.

[195] "Legacy of famine divides Ukraine ". BBC News. 24 November 2006.

[196] Gleason, Abbott (2009). A companion to Russian history (në anglisht). Wiley-Blackwell. fq. 373. ISBN 978-1-4051-3560-3. Arkivuar nga origjinali më 5 shtator 2015. Marrë më 30 korrik 2022.

[197] Hosking, Geoffrey A. (2001). Russia and the Russians: a history (në anglisht). Harvard University Press. fq. 469. ISBN 978-0-674-00473-3.

[198] Loti, Pierre (30 qershor 1918). "Fourth of Serbia's Population Dead". Los Angeles Times (në anglisht). fq. 49. Marrë më 15 janar 2023 – nëpërmjet Newspapers.com.

[199] "Asserts Serbians Face Extinction; Their Plight in Occupied Districts Worse Than Belgians', Says Labor Envoy" (PDF). The New York Times (në anglisht). Washington. fq. 13. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 15 mars 2020. Marrë më 15 janar 2023.

[200] "Serbia Restored" (PDF) (në anglisht). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 16 shtator 2018. Marrë më 19 janar 2017.

[201] "Serbia and Austria" (PDF). The New York Times (në anglisht). 28 korrik 1918. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 22 prill 2021. Marrë më 30 korrik 2022.

[202] "Appeals to Americans to pray for Serbians" (PDF). The New York Times (në anglisht). 27 korrik 1918. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 16 shtator 2018. Marrë më 30 korrik 2022.

[hobsbawn-203] 1 2 Hobsbawm, Eric (1995). The Age of Extremes: A history of the world, 1914–1991 (në anglisht). Vintage. ISBN 978-0-679-73005-7.

[natgeo_438-204] National Geographic, 438.

[reich-205] "Adolf Hitler: Rise of Power, Impact & Death". History.com (në anglisht). 29 tetor 2009. Arkivuar nga origjinali më 3 tetor 2018. Marrë më 26 korrik 2020.

[natgeo_465-206] National Geographic, 465.

[207] Taylor, A. J. P. (1996). The Origins of the Second World War (në anglisht). Simon & Schuster. ISBN 978-0-684-82947-0.

[208] Massari, Ivano (18 gusht 2015). "The Winter War – When the Finns Humiliated the Russians" (në anglisht). War History Online. Arkivuar nga origjinali më 19 dhjetor 2021. Marrë më 19 dhjetor 2021.

[natgeo_510-209] National Geographic, 510.

[natgeo_532-210] National Geographic, 532.

[natgeo_511-211] National Geographic, 511.

[natgeo_519-212] National Geographic, 519.

[natgeo_439-213] National Geographic, 439.

[214] "Europe honours war dead on VE Day" (në anglisht). BBC News. 9 maj 2005.

[215] Niewyk, Donald L.; Nicosia, Francis R. (2000). The Columbia Guide to the Holocaust (në anglisht). Columbia University Press. fq. 45–52. Arkivuar nga origjinali më 21 maj 2022.

[216] "Leaders mourn Soviet wartime dead" (në anglisht). BBC News. 9 maj 2005. Arkivuar nga origjinali më 22 dhjetor 2019. Marrë më 4 janar 2010.

[217] The State of The World's Refugees 2000: Fifty Years of Humanitarian Action (në anglisht). Oxford University Press. 2000. fq. 13. Arkivuar nga origjinali më 23 prill 2022. Marrë më 30 korrik 2022.

[218] Bundy, Colin (2016). "Migrants, refugees, history and precedents | Forced Migration Review". fmreview.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 8 mars 2022. Marrë më 9 mars 2022.

[219] "Refugees: Save Us! Save Us!". Time (në anglisht). 9 korrik 1979. Arkivuar nga origjinali më 24 prill 2011. Marrë më 11 tetor 2026.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: BOT: Gjendja e adresës origjinale është e panjohur (lidhja)

[220] Schechtman, Joseph B. (1953). "Postwar Population Transfers in Europe: A Survey". The Review of Politics (në anglisht). 15 (2): 151–178. doi:10.1017/s0034670500008081. JSTOR 1405220. S2CID 144307581.

[natgeo_530-221] National Geographic, 530.

[222] Jessica Caus "Am Checkpoint Charlie lebt der Kalte Krieg" In: Die Welt 4 gusht 2015. (gjermanisht)

[223] Karlo Ruzicic-Kessler "Togliatti, Tito and the Shadow of Moscow 1944/45–1948: Post-War Territorial Disputes and the Communist World", In: Journal of European Integration History, (2/2014). (anglisht)

[224] Christian Jennings "Flashpoint Trieste: The First Battle of the Cold War", (2017), pp 244. (anglisht)

[225] "The European flag" (në anglisht). Council of Europe. Arkivuar nga origjinali më 14 janar 2022. Marrë më 27 tetor 2016.

[226] Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (gjermanisht – Ikja masive nga RDGJ: një piknik e shkund botën nga themelet). In: Die Presse 16 gusht 2018.

[227] Der 19. August 1989 war ein Test für Gorbatschows" (gjermanisht – 19 gushti 1989 ishte një provë për Gorbaçovin), In: FAZ 19 gusht 2009.

[228] Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (gjermanisht: Pikniku paneuropian – Me shportën e piknikut drejt lirisë), in: Süddeutsche Zeitung 17 maj 2010.

[229] Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009). (gjermanisht)

[230] Padraic Kenney "A Carnival of Revolution: Central Europe 1989" (2002) pp 109. (anglisht)

[231] Michael Gehler "Der alte und der neue Kalte Krieg in Europa" In: Die Presse 19. nëntor 2015. (gjermanisht)

[232] Robert Stradling "Teaching 20th-century European history" (2003), pp 61. (anglisht)

[233] "Russia Quits Europe's Rule of Law Body, Sparking Questions Over Death Penalty". The Moscow Times (në anglisht). 10 mars 2022. Arkivuar nga origjinali më 12 mars 2022. Marrë më 12 mars 2022.

[natgeo_536-234] National Geographic, 536.

[235] "History of the European Union – 1960–69". European Union (në anglisht). Marrë më 20 gusht 2026.

[236] "Maastricht Treaty". European Parliament (në anglisht). Marrë më 20 gusht 2026.

[natgeo_537-237] National Geographic, 537.

[natgeo_535-238] National Geographic, 535.

[239] "UK leaves the European Union" (në anglisht). BBC News. 1 shkurt 2020. Arkivuar nga origjinali më 14 mars 2020. Marrë më 16 korrik 2020.

[240] "Ukrainian exodus could be Europe's biggest refugee crisis since World War II". El País (në anglisht). 3 mars 2022. Arkivuar nga origjinali më 5 prill 2022. Marrë më 30 korrik 2022.

[241] "Protecting Ukrainian refugees: What can we learn from the response to Kosovo in the 90s?". British Future (në anglisht). 7 mars 2022. Arkivuar nga origjinali më 7 mars 2022. Marrë më 29 mars 2022.

[242] Cuper, Simon (23 maj 2014). "Why Europe works". Financial Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 22 gusht 2016. Marrë më 28 maj 2014.

[243] "Europe". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 3 maj 2015.

[climate-244] 1 2 "European Climate". World Book (në anglisht). World Book, Inc. Arkivuar nga origjinali më 9 nëntor 2006. Marrë më 16 qershor 2008.

[245] Josef Wasmayer "Wetter- und Meereskunde der Adria" (1976), f. 5.

[246] Beck, Hylke E.; Zimmermann, Niklaus E.; McVicar, Tim R.; Vergopolan, Noemi; Berg, Alexis; Wood, Eric F. (30 tetor 2018). "Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution". Scientific Data (në anglisht). 5 180214. Bibcode:2018NatSD...580214B. doi:10.1038/sdata.2018.214. PMC 6207062. PMID 30375988.

[247] Tabelat e klimës nga artikujt përkatës, ku mund të gjenden burimet e sakta.

[Encyclopædia_Britannica-248] 1 2 3 4 "Europe". Encyclopædia Britannica (në anglisht). 2007. Arkivuar nga origjinali më 4 dhjetor 2007. Marrë më 10 qershor 2008.

[249] "Geology map of Europe" (në anglisht). University of Southampton. 1967. Arkivuar nga origjinali më 11 gusht 2019. Marrë më 9 qershor 2008.

[250] FAO (2025). Global Forest Resources Assessment 2025 (në anglisht). FAO. doi:10.4060/cd6709en. ISBN 978-92-5-140082-1.

[251] "History and geography" (në anglisht). Save America's Forest Funds. Arkivuar nga origjinali më 6 tetor 2008. Marrë më 9 qershor 2008.

[252] "State of Europe's Forests 2007: The MCPFE report on sustainable forest management in Europe" (PDF) (në anglisht). EFI Euroforest Portal. fq. 182. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 24 qershor 2008. Marrë më 9 qershor 2008.

[253] "European bison, Wisent" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 26 dhjetor 2016. Marrë më 19 janar 2017.

[254] Walker, Matt (4 gusht 2009). "European bison on 'genetic brink'" (në anglisht). BBC News. Arkivuar nga origjinali më 6 korrik 2022. Marrë më 30 korrik 2022.

[255] Bryant, S.; Thomas, C.; Bale, J. (1997). "Nettle-feeding nymphalid butterflies: temperature, development and distribution". Ecological Entomology (në anglisht). 22 (4): 390–398. Bibcode:1997EcoEn..22..390B. doi:10.1046/j.1365-2311.1997.00082.x. S2CID 84143178.

[j496-256] 1 2 "Democracy Report 2026, Unraveling The Democratic Era?" (PDF) (në anglisht). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 17 mars 2026. Marrë më 17 mars 2026.

[258] "Member States of the European Union" (në anglisht). Europa. Marrë më 29 qershor 2024.

[UNstatsandCIAfacts-261] 1 2 Departamenti i Statistikave i OKB-së Arkivuar 12 dhjetor 2024 tek Wayback Machine e vendos Azerbajxhanin dhe Gjeorgjinë në Azinë Perëndimore për lehtësi statistikore ("Caktimi i vendeve ose zonave në grupime të veçanta bëhet për lehtësi statistikore dhe nuk nënkupton asnjë supozim lidhur me përkatësinë politike ose tjetër të vendeve apo territoreve"). CIA World Factbook e vendos Azerbajxhanin dhe Gjeorgjinë në Azinë Jugperëndimore, me një pjesë të vogël në veri të vargmalit të Kaukazit në Evropë. ( Arkivuar 27 janar 2021 tek Wayback Machine dhe Arkivuar 4 shkurt 2021 tek Wayback Machine).

[264] Këshilli i Evropës "47 countries, one Europe" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 8 janar 2011. Marrë më 9 janar 2011., Zyra Britanike e Punëve të Jashtme dhe e Komonuelthit "Country profiles ' Europe ' Georgia" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 31 dhjetor 2010. Marrë më 9 janar 2011., Organizata Botërore e Shëndetësisë Arkivuar 12 janar 2011 tek Wayback Machine, Organizata Botërore e Turizmit Arkivuar 26 dhjetor 2010 tek Wayback Machine, UNESCO Arkivuar 2 nëntor 2018 tek Wayback Machine, UNICEF Arkivuar 5 dhjetor 2013 tek Wayback Machine, UNHCR Arkivuar 2 korrik 2022 tek Wayback Machine, Konferenca Evropiane e Aviacionit Civil "Member States" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 23 korrik 2013. Marrë më 9 janar 2011., Euronews Arkivuar 9 maj 2021 tek Wayback Machine, BBC , NATO Arkivuar 26 korrik 2022 tek Wayback Machine, Ministria e Jashtme e Rusisë Arkivuar 21 janar 2022 tek Wayback Machine, Banka Botërore "Europe & Central Asia | Data" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 19 shkurt 2011. Marrë më 9 janar 2011..

[Vishnevsky-271] Vishnevsky, Anatoly (15 gusht 2000). "Replacement Migration: Is it a solution for Russia?" (PDF). Expert Group Meeting on Policy Responses to Population Ageing and Population Decline /UN/POP/PRA/2000/14 (në anglisht). United Nations Population Division, Department of Economic and Social Affairs. fq. 6, 10. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 29 gusht 2017. Marrë më 14 janar 2008.

[274] FAO. "Inland fisheries of Europe" (në anglisht). FAO. Arkivuar nga origjinali më 26 janar 2012. Marrë më 26 mars 2011.

[276] "ONS Population Estimates" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 12 prill 2020. Marrë më 2 maj 2025.

[277] Fineman, Josh (15 shtator 2009). "Bloomberg.com" (në anglisht). Bloomberg News. Arkivuar nga origjinali më 28 janar 2015. Marrë më 23 gusht 2010.

[278] "Global Wealth Stages a Strong Comeback" (në anglisht). Pr-inside.com. 10 qershor 2010. Arkivuar nga origjinali më 20 maj 2011. Marrë më 23 gusht 2010.

[279] Global shipping and logistic chain reshaped as China's Belt and Road dreams take off in Hellenic Shipping News, 4 December 2018; Wolf D. Hartmann, Wolfgang Maennig, Run Wang: Chinas neue Seidenstraße. (2017), p 59; Jacob Franks "The Blu Banana – the True Heart of Europe" In: Big Think Edge, 31 December 2014; Zacharias Zacharakis: Chinas Anker in Europa in: Die Zeit 8 May 2018; Harry de Wilt: Is One Belt, One Road a China crisis for North Sea main ports? in World Cargo News, 17 December 2019; Hospers, Gert-Jan "Beyond the blue banana? Structural change in Europe's geo-economy." 2002

[280] "The World Bank DataBank" (në anglisht). World Bank. Arkivuar nga origjinali më 2 tetor 2019. Marrë më 30 korrik 2022.

[281] Disa të dhëna i referohen vlerësimeve të stafit të FMN-së, ndërsa disa janë shifra faktike për vitin 2017, të dhëna më 12 prill 2017. World Economic Outlook Database–April 2017 Arkivuar 2021-06-24 tek Wayback Machine, Fondi Monetar Ndërkombëtar. Qasur më 18 prill 2017.

[IMF_World_&_EU-282] 1 2 "IMF GDP for the World and the European Union" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 18 janar 2026. Marrë më 18 prill 2026.

[283] Capitalism Arkivuar më 2014-05-17. Encyclopædia Britannica.

[284] Scott, John (2005). Industrialism: A Dictionary of Sociology (në anglisht). Oxford University Press.

[285] Kreis, Steven (11 tetor 2006). "The Origins of the Industrial Revolution in England" (në anglisht). The History Guide. Arkivuar nga origjinali më 2 nëntor 2015. Marrë më 1 janar 2007.

[286] Dornbusch, Rudiger; Nölling, Wilhelm P.; Layard, Richard G. Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today, p. 117

[287] Emadi-Coffin, Barbara (2002). Rethinking International Organisation: Deregulation and Global Governance (në anglisht). Routledge. fq. 64. ISBN 978-0-415-19540-9.

[288] Dornbusch, Rudiger; Nölling, Wilhelm P.; Layard, Richard G. Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today, p. 29

[289] Harrop, Martin. Power and Policy in Liberal Democracies, p. 23

[loc-cs-290] "Germany (East)", Library of Congress Country Study, Appendix B: The Council for Mutual Economic Assistance Arkivuar më 2009-05-01

[291] "Marshall Plan" (në anglisht). US Department of State Office of the historian. Arkivuar nga origjinali më 14 prill 2015. Marrë më 30 korrik 2022.

[292] "Kosovo: Natural resources key to the future, say experts". adnkronos.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 7 korrik 2011. Marrë më 17 mars 2011.

[293] "EU data confirms eurozone's first recession" (në anglisht). EUbusiness.com. 8 janar 2009. Arkivuar nga origjinali më 30 dhjetor 2010.

[294] Thanks to the Bank it's a crisis; in the eurozone it's a total catastrophe Arkivuar më 2022-05-31. Telegraph. 8 March 2009.

[295] Schultz, Stefan (11 shkurt 2010). "Five Threats to the Common Currency". Spiegel Online (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 14 prill 2010.

[296] Blackstone, Brian; Lauricella, Tom; Shah, Neil (5 shkurt 2010). "Global Markets Shudder: Doubts About U.S. Economy and a Debt Crunch in Europe Jolt Hopes for a Recovery". The Wall Street Journal (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 24 shtator 2015. Marrë më 10 maj 2010.

[297] Lauren Frayer. "European Leaders Try to Calm Fears Over Greek Debt Crisis and Protect Euro" (në anglisht). AOL News. Arkivuar nga origjinali më 9 maj 2010. Marrë më 2 qershor 2010.

[unemployment-298] Unemployment statistics Arkivuar më 2012-06-14. Eurostati. April 2012.

[299] "Population growth rankings". CIA World Factbook (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 27 maj 2016.

[301] "World Population Prospects: The 2022 Revision" (në anglisht). United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Marrë më 28 prill 2023.

[302] "2021 World Population Data Sheet", PRB (në anglisht), arkivuar nga origjinali më 15 qershor 2023, marrë më 16 maj 2023

[303] "Population trends 1950 – 2100: globally and within Europe", European Environment Agency (në anglisht), arkivuar nga origjinali më 16 maj 2023, marrë më 16 maj 2023

[Results-304] World Population Prospects 2022, Summary of Results (PDF) (në anglisht), United Nations, fq. 7, 9, arkivuar (PDF) nga origjinali më 19 korrik 2022, marrë më 16 maj 2023

[305] "World Population Prospects – Population Division – United Nations" (në anglisht). United Nations. Arkivuar nga origjinali më 3 dhjetor 2024. Marrë më 2 prill 2025.

[306] "White Europeans: An endangered species?" (në anglisht). Yale Daily News. Arkivuar nga origjinali më 19 maj 2008. Marrë më 10 qershor 2008.

[307] UN predicts huge migration to rich countries Arkivuar 2022-06-14 tek Wayback Machine. Telegraph. 15 March 2007. (anglisht)

[308] Christoph Pan, Beate Sibylle Pfeil, Minderheitenrechte in Europa. Handbuch der europäischen Volksgruppen (2002). Living-Diversity.eu, përkthim në anglisht 2004. (gjermanisht)

[309] "Roma equality, inclusion and participation in the EU" (në anglisht). 7 tetor 2020.

[310] Word migration report 2022. (në anglisht), NEW YORK: International Organization for Migration (IOM), 2021, fq. 87, ISBN 978-92-9268-078-7, OCLC 1292425355

[311] "Europe: Population and Migration in 2005" (në anglisht). Migration Information Source. qershor 2006. Arkivuar nga origjinali më 9 qershor 2008. Marrë më 10 qershor 2008.

[eurostatMigration-312] 1 2 Migration and migrant population statistics – Statistics Explained (në anglisht), arkivuar nga origjinali më 11 prill 2018, marrë më 28 prill 2023

[313] Pieroni, Geraldo. "A pena do degredo nas Ordenações do Reino – Jus.com.br | Jus Navigandi". jus.com.br (në portugalishte braziliane). Arkivuar nga origjinali më 5 korrik 2022. Marrë më 11 shkurt 2022.

[ppghis.ifcs.ufrj.br-314] "Ensaio sobre a imigração portuguesa e os padrões de miscigenação no Brasil" (PDF) (në portugalisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 6 korrik 2011. Marrë më 18 gusht 2010.

[315] Axtell, James (shtator–tetor 1991). "The Columbian Mosaic in Colonial America". Humanities (në anglisht). 12 (5): 12–18. Arkivuar nga origjinali më 17 maj 2008. Marrë më 8 tetor 2008.

[316] Evans, N.J. (2001). "Work in progress: Indirect passage from Europe Transmigration via the UK, 1836–1914". Journal for Maritime Research (në anglisht). 3: 70–84. doi:10.1080/21533369.2001.9668313.

[317] Robert Greenall, Russians left behind in Central Asia arkivuar 2025-09-30, BBC News, 23 nëntor 2005

[318] "Reference Populations – Geno 2.0 Next Generation" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 7 prill 2016. Marrë më 21 dhjetor 2017.

[319] Go MC, Jones AR, Algee-Hewitt B, Dudzik B, Hughes C (2019). "Classification Trends among Contemporary Filipino Crania Using Fordisc 3.1". Human Biology (në anglisht). 2 (4). University of Florida Press: 293–303. doi:10.5744/fa.2019.1005. S2CID 159266278. Arkivuar nga origjinali më 7 janar 2021. Marrë më 13 shtator 2020.

[320] "Language facts – European day of languages" (në anglisht). Këshilli i Evropës. Arkivuar nga origjinali më 2 tetor 2015. Marrë më 30 korrik 2015.

[321] "IN EUROPE" (PDF) (në anglisht). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 9 gusht 2021. Marrë më 27 maj 2025.

[Christianity-322] "Regional Distribution of Christians: Christianity in Europe". Pew Research Center's Religion & Public Life Project (në anglisht). 18 dhjetor 2011. Arkivuar nga origjinali më 1 gusht 2013. Marrë më 22 shkurt 2015.

[323] "Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population" (PDF) (në anglisht). Pew Research Center. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 1 gusht 2019.

[324] Byrnes, Timothy A.; Katzenstein, Peter J. (2006). Religion in an Expanding Europe (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 110. ISBN 978-0-521-67651-9.

[325] Hewitson, Mark; D'Auria, Matthew (2012). Europe in Crisis: Intellectuals and the European Idea, 1917–1957 (në anglisht). New York; Oxford: Berghahn Books. fq. 243. ISBN 978-0-85745-727-1.

[326] Nikodemos Anagnostopoulos, Archimandrite (2017). Orthodoxy and Islam (në anglisht). Taylor & Francis. fq. 16. ISBN 978-1-315-29792-7. Christianity has undoubtedly shaped European identity, culture, destiny, and history.

[327] Pew Research Center (19 dhjetor 2011). "Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population". Pew Research Center's Religion & Public Life Project (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 30 korrik 2013. Marrë më 28 prill 2023.

[pewresearch.org-328] 1 2 Hackett, Conrad (29 nëntor 2017), "5 facts about the Muslim population in Europe", Pew Research Center (në anglisht), arkivuar nga origjinali më 17 gusht 2018, marrë më 30 korrik 2022

[auto-329] 1 2 Lipka, Michael (9 shkurt 2015). "The continuing decline of Europe's Jewish population" (në anglisht). Pew Research Center. Marrë më 28 prill 2023.

[330] The Pittsburgh Press, 25 tetor 1915, f. 11

[331] Grosfeld, Irena; Rodnyansky, Alexander; Zhuravskaya, Ekaterina (gusht 2013). "Persistent Antimarket Culture: A Legacy of the Pale of Settlement after the Holocaust". American Economic Journal: Economic Policy (në anglisht). 5 (3). American Economic Association: 189–226. doi:10.1257/pol.5.3.189. JSTOR 43189345.

[332] United States Holocaust Memorial Museum. "Jewish Population of Europe in 1933: Population Data by Country". encyclopedia.ushmm.org (në anglisht). Marrë më 29 prill 2023.

[333] Sherwood, Harriet (25 tetor 2020). "Europe's Jewish population has dropped 60% in last 50 years". The Guardian (në anglisht). Marrë më 28 prill 2023.

[UN_WUP_2016-334] 1 2 "The World's Cities in 2016" (PDF) (në anglisht). Organizata e Kombeve të Bashkuara. 30 korrik 2016. fq. 11. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 1 tetor 2017. Marrë më 30 korrik 2022.

[335] "Istanbul one of four anchor megacities of Europe: Research". Hürriyet Daily News (në anglisht). 14 dhjetor 2015. Arkivuar nga origjinali më 19 mars 2022. Marrë më 30 korrik 2022.

[336] "Major Agglomerations of the World – Population Statistics and Maps". citypopulation.de (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 12 qershor 2018. Marrë më 10 shtator 2020.

[337] Hilaire Belloc, Europe and the Faith Arkivuar 2018-03-16 tek Wayback Machine, Kapitulli I

[338] Dine, Philip; Crosson, Seán (2010). Sport, Representation and Evolving Identities in Europe (në anglisht). Bern: Peter Lang. fq. 2. ISBN 978-3-03911-977-6.

[SustainableProsperity-339] "Sustainable Prosperity – Made in Europe". sustainable-prosperity.eu (në anglisht).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[A]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[B]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

Authority control databases
International	VIAF FAST WorldCat
National	Germany United States France BnF data Japan Czech Republic Spain Latvia Sweden Israel
Geographic	MusicBrainz area
Artists	KulturNav
Other	Historical Dictionary of Switzerland NARA Encyclopedia of Modern Ukraine İslâm Ansiklopedisi