Qyteti i Meksikës

Qyteti i Meksikës

*Ciudad de México*
*Mexihco Hueyaltepetl*
*U noj kaajil México*
*'Monda* (otomi)
Qyteti i Meksikës Ciudad de México; Mexihco Hueyaltepetl; U noj kaajil México; 'Monda (otomi);
Kryeqytet dhe metropol
	Coat of arms Logoja e qeverisë
	Nicknames: La Ciudad de los Palacios; (Qyteti i Pallateve)
	Motto: Capital de la transformación (Kryeqyteti i transformimit)
	Anthem: Himno de la Ciudad de México
	Qyteti i Meksikës brenda Meksikës
	Koordinatat: 19°26′N 99°8′W / 19.433°N 99.133°W
Shteti	Meksika
Themelimi	13 mars 1325:; Mexico-Tenochtitlan; 13 gusht 1521:; Ciudad de México; 18 nëntor 1824:; Distrito Federal; 29 janar 2016:; Ciudad de México; ;
Founded by	Tenoch (si Mexico-Tenochtitlan); Hernan Kortes (si Qyteti i Meksikës); ;
Qeverisja
• Kreu i qeverisë	Clara Brugada (Morena)
• Legjislatura	Kongresi i Qytetit të Meksikës
Sipërfaqja
• Kryeqytet dhe metropol	1.485 km2 (0.573 sq mi)
• Metro	7.866 km2 (3.037 sq mi)
	Renditet i 32-ti
Lartësia	2.240 m (7.35 ft)
Highest elevation (Ajusco)	3.930 m (12.89 ft)
Popullsia (2020)
• Kryeqytet dhe metropol	9,209,944
• Rank	I pari në Amerikën e Veriut; I pari në Meksikë
• Dendësia	6.201/km2 (16.06/sq mi)
• Rank	I pari
• Zona urbane	23,146,802
• Metro	21,804,515
Emërtimet e banorëve	Capitalino (a); Mexiqueño (a) (arkaike); Chilango (a) (bisedore);
PBB (nominale, 2024)
• Kryeqytet dhe metropol	MXN 5.041 miliardë
• Për frymë	MXN 547.767
• Metropolitane	MXN 8.134 miliardë
Zona kohore	UTC−06:00
Kodi postar	00–16
Kodi telefonik	55/56
Kodi ISO 3166	MX-CMX
Faqja zyrtare	cdmx.gob.mx
	UNESCO: Qendra historike e Qytetit të Meksikës dhe Xochimilco (kriteret i, ii, iii, iv, v), ref. 412, dhe kampusi i Qytetit Universitar Qendror të UNAM-it, ref. 1250, në rajonin Amerika Latine dhe Karaibet; trashëgimi kulturore, të regjistruara më 1987 dhe 2007 (sesionet e 11-ta dhe 31-ta).; b. Sipërfaqja e Qytetit të Meksikës përfshin zona jourbane në jug.

Qyteti i Meksikës^[b] është kryeqyteti dhe qyteti më i madh i Meksikës, si dhe qyteti më i populluar i Amerikës Veriore.^[14]^[5] Është një nga qendrat kryesore kulturore dhe financiare të botës dhe, sipas renditjes së vitit 2024 të Rrjetit të Kërkimit mbi Globalizimin dhe Qytetet Botërore (GaWC), klasifikohet si qytet botëror Alfa [en].^[15]^[16] I vendosur në Luginën e Meksikës, mbi Rrafshnaltën Meksikane [en] e lartë, qyteti shtrihet në një lartësi prej 2.240 metrash (7.350 këmbë). Ndahet në 16 njësi administrative, ose alcaldías, të cilat ndahen më tej në lagje, ose colonias.

Sipas censusit meksikan të 2020, Qyteti i Meksikës i mirëfilltë kishte një popullsi prej 9.209.944 banorësh dhe një sipërfaqe tokësore prej 1,495 square kilometers (577 square miles),^[8] duke e bërë atë qytetin primat [en] të Meksikës dhe qytetin e dytë më të madh spanjishtfolës në botë për nga popullsia e qytetit të mirëfilltë, pas Limës.^[17] Sipas përkufizimit më të fundit të rënë dakord nga qeveria federale dhe qeveritë shtetërore, Zona metropolitane e Meksikës kishte një popullsi prej 21.804.515 banorësh, duke e bërë atë zonën metropolitane të 15-të më të madhe në botë dhe aglomeratin [en] e dytë më të madh urban në Hemisferën Perëndimore, pas São Paulo. ^[18] Në vitin 2011, Zona metropolitane e Meksikës kishte një PBB prej 411 miliardë dollarësh, duke e bërë atë një nga zonat urbane më produktive në botë.^[19] Qyteti përbënte 15,8% të PBB-së së Meksikës, ndërsa zona metropolitane rreth 22%.^[20] Nëse do të ishte një shtet i pavarur në vitin 2013, Qyteti i Meksikës do të kishte qenë ekonomia e pestë më e madhe në Amerikën Latine.^[21]

Qyteti i Meksikës është kryeqyteti më i vjetër i banuar vazhdimisht në Amerikë [en] dhe një nga vetëm dy kryeqytete të themeluara nga popujt indigjenë.^[c] Ai nisi si Tenochtitlán, një qytet i meksikëve i ndërtuar rreth vitit 1325 mbi ishuj në Liqenin e Tekskokos [en]. Pas rrethimit të Tenochtitlánit në vitin 1521, ai u shkatërrua pothuajse plotësisht dhe më pas u rindërtua sipas standardeve urbane spanjolle. Në vitin 1524, komuna e Qytetit të Meksikës u themelua si México Tenochtitlán,^[22] dhe nga viti 1585 e tutje njihej zyrtarisht si Ciudad de México.^[22] Gjatë periudhës koloniale spanjolle, qyteti ishte një qendër kryesore politike, administrative dhe financiare.^[23] Pasi Meksika u bë e pavarur [en], territori përreth qytetit u organizua në vitin 1824 si distrikti federal [en] i ri dhe i vetëm i vendit (spanjisht: Distrito Federal ose DF).

Pas vitesh kërkesash për autonomi më të madhe politike, banorët fituan të drejtën të zgjedhin si kryetarin e qeverisë ashtu edhe anëtarët e Asambleja Legjislative e Qytetit të Meksikës njëdhomëshe në vitin 1997. Që atëherë, partitë e majta, së pari Partia e Revolucionit Demokratik, dhe më vonë Morena, kanë kontrolluar të dyja postet.^[24] Qyteti gjithashtu ka miratuar disa politika përparimtare,^[25]^[26] përfshirë abortin legal,^[27] një formë të kufizuar eutanazie,^[28] divorcin pa faj [en],^[29] martesën e personave të të njëjtit seks,^[30] dhe ndryshimin ligjor të gjinisë.^[31] Më 29 janar 2016, Distrikti Federal u riemërtua zyrtarisht Ciudad de México, ose CDMX. Këto reforma i dhanë qytetit më shumë autonomi dhe ndryshuan aspekte të qeverisjes dhe strukturës së tij politike,^[32]^[33] megjithëse një klauzolë kushtetuese [en] ende e pengon atë të bëhet shtet për sa kohë që mbetet kryeqyteti i Meksikës.^[34]

Nofkat dhe motot

Deri në vitin 2013, ishte e zakonshme t'i referoheshe qytetit me akronimin "DF", që vjen nga Distrito Federal de México (Distrikti Federal). Që nga viti 2013, përdorimi i shkurtimit "CDMX" është bërë më i zakonshëm. Qyteti përmendet gjithashtu bisedorisht thjesht si "México" kur përdoret në një kontekst gjeografik lokal. Ky emërtim përdoret gjithashtu në shenjat rrugore dhe në emrat e autostradave.

Emërtimi bisedor për banorët e Qytetit të Meksikës është chilango.^[35] Chilango u përdor historikisht në mënyrë përbuzëse nga njerëzit që jetonin jashtë Qytetit të Meksikës për të "nënkuptuar një person të zhurmshëm, arrogant, pa edukatë dhe të vrazhdë".^[36] Nga ana e tyre, ata që jetojnë në Qytetin e Meksikës i quajnë në mënyrë fyese ata që jetojnë diku tjetër si banorë të la provincia ("provincat", "periferia"), dhe shumë prej tyre e pranojnë me krenari termin chilango.^[36] Banorët e Qytetit të Meksikës quhen zyrtarisht capitalinos (në lidhje me faktin se qyteti është kryeqyteti i vendit), por "ndoshta sepse capitalino është fjala më e sjellshme, më specifike dhe më e saktë, ajo pothuajse nuk përdoret kurrë".^[37]

Qyteti i Meksikës njihej tradicionalisht si La Ciudad de los Palacios ("Qyteti i Pallateve"), një nofkë që i atribuohet baronit Alexander von Humboldt. Kur vizitoi qytetin në shekullin e 19-të, ai shkroi një letër drejt Gjermanisë, duke thënë se Qyteti i Meksikës mund t'i bënte konkurrencë çdo qyteti të madh të Evropës. Politiku anglez Charles Latrobe shkroi si vijon: "... shikoni veprat e tyre: digat, ujësjellësat, kishat, rrugët—dhe luksin e Qytetit të Pallateve që është ngritur mbi rrënojat e ndërtuara me baltë të Tenochtitlanit...", në faqen 84 të Letrës V të The Rambler in Mexico.^[38]

Gjatë periudhës koloniale, motoja e qytetit ishte "Muy Noble e Insigne, Muy Leal e Imperial" (Shumë fisnike dhe e shquar, shumë besnike dhe perandorake).^[39]^[40] Gjatë administrimit të Andrés Manuel López Obrador (2000–2005) u prezantua një slogan politik: la Ciudad de la Esperanza (fjalë për fjalë: "Qyteti i Shpresës"). Kjo moto u adoptua shpejt si nofkë e qytetit, por është venitur që kur motoja e re, Capital en Movimiento ("Kryeqytet në lëvizje"), u adoptua nga administrata e drejtuar nga Marcelo Ebrard; kjo e fundit nuk trajtohet vërtet si nofkë.

Historia

Gjurmët më të vjetra të pranisë njerëzore në zonën e Qytetit të Meksikës janë ato të gruas së Peñónit dhe të tjera të gjetura në San Bartolo Atepehuacan (Gustavo A. Madero). Dikur besohej se ato i përkisnin periudhës së cenolitikut të poshtëm (9.500–7.000 p.e.s.).^[41] Megjithatë, një studim i vitit 2003 e vlerësoi moshën e gruas së Peñónit në 12.700 vjet (moshë kalendarike),^[42] një nga mbetjet njerëzore më të vjetra të zbuluara në Amerikë. Studimet e ADN-së mitokondriale të saj sugjerojnë se ajo ishte me prejardhje aziatike,^[43] evropiane^[44] ose aborigjene australiane.^[45]

Zona ishte destinacioni i migrimeve të Teochichimecas [en] gjatë shekujve 8 dhe 13, njerëz që do të krijonin kulturat tolteke [en] dhe meksika (azteke). Këta të fundit arritën rreth shekullit të 14-të dhe u vendosën fillimisht në brigjet e liqenit.

Periudha azteke

Qyteti i Mexico-Tenochtitlanit u themelua nga populli Mexica [en] në 1325 ose 1327.^[46] Qyteti i vjetër mexica, i njohur sot si Tenochtitlán, u ndërtua mbi një ishull në qendër të sistemit liqenor të brendshëm të Luginës së Meksikës, të cilin e ndan me një qytet-shtet më të vogël të quajtur Tlatelolco.^[47] Sipas legjendës, perëndia kryesore e popullit Mexica, Huitzilopochtli [en], tregoi vendin ku duhej të ndërtonin shtëpinë e tyre duke paraqitur një shqiponjë të artë të ulur mbi një kaktus opuntia, duke gllabëruar një gjarpër me zile.^[48]

Midis 1325 dhe 1521, Tenochtitlani u rrit në madhësi dhe fuqi, duke arritur të dominonte qytet-shtetet e tjera përreth Liqenit të Tekskokos [en] dhe në Luginën e Meksikës. Kur mbërritën spanjollët, perandoria azteke kishte shtrirë pjesën më të madhe të Mezoamerikës, duke prekur si Gjirin e Meksikës ashtu edhe Oqeanin Paqësor.^[48]

Pushtimi spanjoll

Pasi zbarkoi në Veracruz, eksploruesi spanjoll Hernan Kortes (Hernán Cortés) avancoi drejt Tenochtitlanit me ndihmën e shumë popujve të tjerë vendas,^[49] duke mbërritur atje më 8 nëntor 1519.^[50] Kortes dhe njerëzit e tij marshuan përgjatë rrugës së ngritur që të çonte në qytet nga Iztapalapa (Ixtapalapa), dhe sundimtari i qytetit, Montezuma II, i përshëndeti spanjollët; shkëmbyen dhurata, por miqësia nuk zgjati shumë.^[51] Kortes e vuri Montezuma II nën arrest shtëpiak [en] në pallatin e të atit, duke shpresuar të sundonte përmes tij.^[52]

Tensionet u rritën derisa, natën e 30 qershorit 1520 – gjatë një përleshjeje të njohur si "La Noche Triste [en]" – aztekët u ngritën kundër ndërhyrjes spanjolle dhe arritën të zinin ose të dëbonin evropianët dhe aleatët e tyre tlaskaltekë [en].^[53] Kortes u riorganizua në Tlaskala. Aztekët menduan se spanjollët ishin larguar përgjithmonë dhe zgjodhën një mbret të ri, Cuitlahuac, por ai vdiq së shpejti; mbreti tjetër ishte Kuauhtemok.^[54] Kortes nisi një rrethim të Tenochtitlanit në maj 1521. Për tre muaj, qyteti vuajti nga mungesa e ushqimit dhe e ujit, si dhe nga përhapja e lisë së sjellë nga evropianët.^[49] Kortes dhe aleatët e tij zbarkuan forcat në jug të ishullit dhe u hapën rrugë ngadalë përmes qytetit.^[55] Kuauhtemok u dorëzua në gusht 1521.^[49] Spanjollët pothuajse e rrafshuan Tenochtitlanin gjatë rrethimit përfundimtar të pushtimit.^[50]

Kortes u vendos fillimisht në Coyoacán, por vendosi ta rindërtonte vendin aztek për të fshirë çdo gjurmë të rendit të vjetër.^[50] Ai nuk e shpalli territorin nën sundimin e vet sovran, por mbeti besnik ndaj kurorës spanjolle. Nënmbreti i parë spanjoll mbërriti në Qytetin e Meksikës katërmbëdhjetë vjet më vonë. Në atë kohë, qyteti ishte kthyer sërish në një qytet-shtet, me një fuqi që shtrihej shumë përtej kufijve të tij.^[56] Megjithëse spanjollët ruajtën planin bazë të Tenochtitlanit, ata ndërtuan kisha katolike mbi tempujt e vjetër aztekë dhe përvetësuan për vete pallatet perandorake.^[56] Tenochtitlani u riemërtua "Meksiko", sepse spanjollët e gjetën fjalën më të lehtë për t'u shqiptuar.^[50]

Rritja e Qytetit kolonial të Meksikës

Qyteti kishte qenë kryeqyteti i Perandorisë Azteke dhe në epokën koloniale, "Mexico" u bë kryeqyteti i Spanjës së Re [en]. Mëkëmbësi i Meksikës ose zëvendës-mbreti jetonte në pallatin e mëkëmbësit në sheshin kryesor ose Zócalo [en]. Katedralja Metropolitane e Qytetit të Meksikës, selia e Kryepeshkopatës së Spanjës së Re, u ndërtua në një anë tjetër të Zócalo-s, si dhe pallati i kryepeshkopit, dhe përballë tij ndërtesa që strehonte këshillin e qytetit ose ayuntamiento-n e qytetit. Një pikturë e fundit e shekullit të shtatëmbëdhjetë e Zócalo-s nga Cristóbal de Villalpando paraqet sheshin kryesor, i cili kishte qenë qendra e vjetër ceremoniale azteke. Sheshi qendror ekzistues i aztekëve u shndërrua në mënyrë efektive dhe të përhershme në qendrën ceremoniale dhe selinë e pushtetit gjatë periudhës koloniale, dhe mbetet edhe sot në Meksikën moderne si sheshi qendror i kombit. Rindërtimi i qytetit pas rrethimit të Tenochtitlanit u realizua nga puna e bollshme indigjene në zonën përreth. Murgu françeskan Toribio de Benavente Motolinia, një nga Dymbëdhjetë Apostujt e Meksikës që arritën në Spanjën e Re në 1524, e përshkroi rindërtimin e qytetit si një nga fatkeqësitë ose plagët e periudhës së hershme:

Plaga e shtatë ishte ndërtimi i Qytetit të madh të Meksikës, i cili, gjatë viteve të para, përdori më shumë njerëz sesa ndërtimi i Jerusalemit. Turmat e punëtorëve ishin aq të shumta sa mezi mund të lëvizje nëpër rrugë dhe nëpër rrugët e ngritura, megjithëse ato janë shumë të gjera. Shumë vdiqën nga shtypja nën trarë, ose nga rrëzimi prej vendeve të larta, ose gjatë shembjes së ndërtesave të vjetra për të ndërtuar të reja.^[57]

Tenochtitlani para pushtimit u ndërtua në qendër të sistemit të liqeneve të brendshme, me qytetin e arritshëm me kanoe dhe me rrugë të ngritura e të gjera drejt kontinentit. Rrugët e ngritura u rindërtuan nën sundimin spanjoll me punë indigjene. Qytetet koloniale spanjolle ndërtoheshin sipas një modeli rrjeti, nëse asnjë pengesë gjeografike nuk e pengonte. Në Qytetin e Meksikës, Zócalo (sheshi kryesor) ishte vendi qendror nga i cili rrjeta pastaj shtrihej nga jashtë. Spanjollët jetonin në zonën më afër sheshit kryesor, në atë që njihej si traza, në rrugë të rregullta dhe të mirëstrukturuara. Rezidencat indigjene ishin jashtë asaj zone ekskluzive dhe shtëpitë ishin të vendosura në mënyrë të çrregullt.^[58] Zócalo ishte një qendër tregtie për popullsinë indigjene, duke e bërë të vështirë zbatimin e përpjekjeve spanjolle për ta mbajtur zonën të ndarë.^[59] Herë pas here, Zócalo ishte vendi ku zhvilloheshin festime të mëdha si dhe ekzekutime. Ishte gjithashtu vendi i dy trazirave të mëdha në shekullin e shtatëmbëdhjetë, njëra në 1624, tjetra në 1692.^[60]

Qyteti u rrit bashkë me popullsinë, duke u përplasur me ujërat e liqenit. Ndërsa thellësia e ujit të liqenit luhattej, Qyteti i Meksikës vuante nga përmbytje periodike. Një mobilizim i madh i punës, desagüe, detyroi mijëra indigjenë gjatë periudhës koloniale të punonin në infrastrukturë për të parandaluar përmbytjet. Përmbytjet nuk ishin vetëm një shqetësim, por edhe një rrezik shëndetësor, pasi gjatë periudhave të përmbytjeve mbeturinat njerëzore ndotnin rrugët e qytetit. Duke kulluar zonën, popullsia e mushkonjave u ul, si dhe frekuenca e sëmundjeve që ato përhapnin. Megjithatë, kullimi i ligatinave ndryshoi gjithashtu habitatet e peshqve dhe të zogjve, si dhe zonat e aksesueshme për kultivimin indigjen pranë kryeqytetit.^[61] Shekulli i 16-të pa një shtim të kishave, shumë prej të cilave mund të shihen edhe sot në qendrën historike.^[56]

Ekonomikisht, Qyteti i Meksikës lulëzoi si rezultat i tregtisë. Ndryshe nga Brazili ose Peruja, Meksika kishte kontakt të lehtë me botën e Atlantikut dhe të Paqësorit. Edhe pse kurora spanjolle u përpoq të rregullonte plotësisht gjithë tregtinë në qytet, pati vetëm sukses të pjesshëm.^[62]

Koncepti i fisnikërisë lulëzoi në Spanjën e Re në një mënyrë që nuk shihej në pjesë të tjera të Amerikave. Spanjollët hasën në një shoqëri në të cilën koncepti i fisnikërisë pasqyronte atë të tyre. Spanjollët respektuan rendin indigjen të fisnikërisë dhe i shtuan atij. Në shekujt që pasuan, zotërimi i një titulli fisnik në Meksikë nuk nënkuptonte se dikush ushtronte pushtet të madh politik, sepse pushteti i dikujt ishte i kufizuar edhe pse akumulimi i pasurisë nuk ishte.^[63] Koncepti i fisnikërisë në Meksikë nuk ishte politik, por mjaft konservator social spanjoll, i bazuar në provimin e vlerës së familjes. Shumica e këtyre familjeve e provuan vlerën e tyre duke fituar pasuri në Spanjën e Re jashtë vetë qytetit, dhe pastaj duke shpenzuar të ardhurat në kryeqytet, duke ndërtuar kisha, duke mbështetur bamirësi dhe duke ndërtuar shtëpi pallatore ekstravagante. Mania për të ndërtuar rezidencën më luksoze të mundshme arriti kulmin në gjysmën e fundit të shekullit të 18-të. Shumë nga këto pallate mund të shihen edhe sot, duke i dhënë Qytetit të Meksikës nofkën "Qyteti i pallateve" që i dha Alexander von Humboldt.^[50]^[56]^[63]

Grito de Dolores [en] ("Këlthitja e Dolores"), e njohur gjithashtu si El Grito de la Independencia ("Këlthitja e Pavarësisë"), shënoi fillimin e Luftës Meksikane për Pavarësi [en]. Beteja e Guanajuato-s, angazhimi i parë i madh i kryengritjes, ndodhi katër ditë më vonë. Pas një dekade lufte, pavarësia e Meksikës nga Spanja u shpall në mënyrë efektive në Deklaratën e Pavarësisë së Perandorisë Meksikane më 27 shtator 1821.^[64] Agustín de Iturbide shpallet Perandor i Perandorisë së Parë Meksikane nga Kongresi, i kurorëzuar në Katedralen e Meksikës.

Distrikti Federal Meksikan u krijua nga qeveria e re dhe me nënshkrimin e kushtetutës së tyre të re, ku koncepti i një distrikti federal u përshtat nga Kushtetuta e Shteteve të Bashkuara.^[65] Para këtij emërtimi, Qyteti i Meksikës kishte shërbyer si selia e qeverisë si për Shtetin e Meksikës ashtu edhe për kombin në tërësi. Texcoco de Mora dhe më pas Toluca u bënë kryeqytet i Shtetit të Meksikës.^[66]

Beteja e Qytetit të Meksikës në Luftën Meksikano-Amerikane të 1847

Gjatë shekullit të 19-të, Qyteti i Meksikës ishte skena qendrore e të gjitha mosmarrëveshjeve politike të vendit. Ai ishte kryeqytet perandorak në dy raste (1821–1823 dhe 1864–1867), si dhe i dy shteteve federaliste [en] dhe i dy shteteve centraliste që pasuan grushtshtete të panumërta gjatë gjysmë shekulli, përpara triumfit të liberalëve pas Luftës së Reformës [en]. Ai ishte gjithashtu objektivi i njërës prej dy pushtimeve franceze të Meksikës (1861–1867 [en]) dhe u pushtua për një vit nga trupat amerikane në kuadër të Luftës Meksikano-Amerikane [en] (1847–1848).

Beteja për Qytetin e Meksikës ishte seritë e përleshjeve nga 8 deri më 15 shtator 1847, në rrethinat e përgjithshme të Qytetit të Meksikës gjatë Luftës Meksikano-Amerikane. Përfshihen veprime kryesore në betejat e Molino del Rejit dhe Chapultepec, që kulmuan me rënien e Qytetit të Meksikës. Ushtria amerikane nën Winfield Scott arriti një sukses të madh që i dha fund luftës. Pushtimi amerikan në Distriktin Federal u kundërshtua për herë të parë gjatë Betejës së Churubuskos më 8 gusht, ku Batalioni i Shën Patrikut — i përbërë kryesisht nga emigrantë katolikë irlandezë dhe gjermanë, por edhe kanadezë, anglezë, francezë, italianë, polakë, skocezë, spanjollë, zviceranë dhe meksikanë — luftoi për kauzën meksikane, duke zmbrapsur sulmet amerikane.^[67] Pas disfatës së Batalionit të Shën Patrikut, Lufta Meksikano-Amerikane mori fund pasi Shtetet e Bashkuara dislokuan njësi luftarake thellë në Meksikë, duke çuar në kapjen e Qytetit të Meksikës dhe të Veracruzit nga Ushtria amerikane me divizionet e saj të 1-rë, të 2-të, të 3-të dhe të 4-t. Pushtimi kulmoi me stuhitjen e Kështjellës Chapultepec në vetë qytetin.^[68]

Gjatë kësaj beteje, më 13 shtator, divizioni i 4-t, nën komandën e John A. Quitman, udhëhoqi sulmin kundër Chapultepec dhe mori kështjellën. Gjeneralët e ardhshëm të Konfederatës, George E. Pickett dhe James Longstreet, morën pjesë në sulm. Në mbrojtjen meksikane shërbyen kadetët e përjetësuar më vonë si Los Niños Héroes ("Heronjtë Fëmijë"). Forcat meksikane u zmbrapsën nga Chapultepec dhe u tërhoqën brenda qytetit. Sulmet ndaj Portave Belén dhe San Cosme erdhën më pas. Traktati i Guadalupe Hidalgo [en] u nënshkrua në atë që tani është pjesa më veriore e qytetit.^[69]

Revolucioni meksikan (1910–1920)

Kryeqyteti shpëtoi nga dhuna më e keqe e konfliktit dhjetëvjeçar të Revolucionit meksikan. Episodi më i rëndësishëm i kësaj periudhe për qytetin ishte Decena Trágica [en] ("Dhjetë Ditët Tragjike") i shkurtit 1913, kur forcat kundërshtare të qeverisë së zgjedhur të Francisco I. Maderos [en] kryen një grusht shteti të suksesshëm. Qendra e qytetit u godit nga sulme artilerie nga fortesa ushtarake e ciudadela-s, ose citadela, me viktima të konsiderueshme civile dhe me dobësimin e besimit te qeveria e Maderos.^[71] Victoriano Huerta [en], gjeneral kryesor i ushtrisë federale, pa një rast për të marrë pushtetin, duke detyruar Madero dhe Pino Suárez të nënshkruanin dorëheqjet. Të dy u vranë më vonë ndërsa ishin rrugës për në burgun Lecumberri.

Rrëzimi i Huertës në korrik 1914 solli hyrjen e ushtrive të Pancho Villa [en] dhe Emiliano Zapata, por qyteti nuk përjetoi dhunë. Huerta kishte braktisur kryeqytetin dhe ushtritë pushtuese marshuan brenda. Fraksioni konstitucionalist i Venustiano Carranzës fitoi përfundimisht në luftën civile revolucionare dhe Carranza u vendos në pallatin presidencial.

Shekulli XX deri në ditët e sotme

Në shekullin XX dominuan rritja fenomenale e qytetit dhe pasojat e saj mjedisore e politike. Në vitin 1900, popullsia e Qytetit të Meksikës ishte rreth 500.000 banorë.^[72] Qyteti filloi të rritej me shpejtësi drejt perëndimit në fillim të shekullit XX^[56] dhe më pas filloi të rritej lart në vitet 1950, me Torre Latinoamericana [en], e cila u bë qiellgërvishtja e parë e qytetit.^[49]

Zhvillimi i shpejtë i Qytetit të Meksikës si një qendër e arkitekturës moderniste u shfaq më plotësisht në ndërtimin e mesit të viteve 1950 të Ciudad Universitaria, kampusit kryesor të Universitetit Kombëtar Autonom të Meksikës. Projektuar nga arkitektët më prestigjiozë të epokës, përfshirë Mario Pani, Eugenio Peschard dhe Enrique del Moral, ndërtesat kanë muralet e artistëve Diego Rivera, David Alfaro Siqueiros dhe José Chávez Morado. Që atëherë është njohur si Vend i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s.^[73]

Lojërat Olimpike të vitit 1968 [en] sollën ndërtimin e objekteve të mëdha sportive.^[56] Në vitin 1969 u inaugurua Metroja e Qytetit të Meksikës.^[49] Rritja shpërthyese e popullsisë së qytetit filloi në vitet 1960, duke e bërë popullsinë të kalonte kufijtë e Distriktit Federal drejt Shtetit fqinj të Meksikës, sidomos në veri, veriperëndim dhe verilindje. Midis 1960 dhe 1980 popullsia e qytetit më shumë se u dyfishua, duke arritur pothuajse 9 milionë banorë.^[56]

Në vitin 1980, gjysma e të gjitha vendeve të punës industriale në Meksikë ndodheshin në Qytetin e Meksikës. Nën rritje të pandalshme, qeveria e Qytetit të Meksikës mezi përballonte shërbimet. Fshatarët që vazhdonin të derdheshin në qytet për të shpëtuar nga varfëria vetëm sa i shtonin problemet e qytetit. Pasi mungonte strehimi, ata pushtuan tokat përreth qytetit, duke krijuar vendbanime informale të mëdha. Banorët e Qytetit të Meksikës përballeshin me probleme të rënda të ndotjes së ajrit dhe ndotjes së ujit, si dhe me zhytjen e tokës të lidhur me ujërat nëntokësore.^[74] Ndotja e ajrit dhe e ujit është përmbajtur dhe përmirësuar në disa zona falë programeve qeveritare, rinovimit të automjeteve dhe modernizimit të transportit publik.

Qeveria autokratike që sundoi Qytetin e Meksikës që nga Revolucioni tolerohej, kryesisht për shkak të zgjerimit të vazhdueshëm ekonomik pas Luftës së Dytë Botërore. Kjo ndodhte edhe pse kjo qeveri nuk mund t'i përballonte në mënyrë adekuate problemet e popullsisë dhe të ndotjes. Megjithatë, pakënaqësia dhe protestat filluan në vitet 1960, duke çuar në masakrën e një numri të panjohur studentësh protestues [en] në Tlatelolco.^[75] Tre vjet më vonë, një demonstratë në avenynë Maestros, organizuar nga ish-anëtarë të lëvizjes studentore të vitit 1968, u shtyp me dhunë nga një grup paramilitar i quajtur "Los Halcones", i përbërë nga anëtarë bandash dhe adoleshentë nga shumë klube sportive që kishin marrë trajnim në SHBA.

Më 19 shtator 1985, në orën 7:19 të mëngjesit sipas orës standarde të qendrës (CST), zona u godit nga Tërmeti i Qytetit të Meksikës i vitit 1985 [en].^[76] Tërmeti doli një katastrofë politike për qeverinë e shtetit njëpartiak. Qeveria meksikane u paralizua nga burokracia dhe korrupsioni i vet, duke i detyruar qytetarët e zakonshëm të krijonin dhe drejtonin vetë përpjekjet e shpëtimit dhe të rindërtonin gjithashtu pjesën më të madhe të banesave që u shkatërruan.^[77]

Gjeografia

Qyteti i Meksikës ndodhet në Luginën e Meksikës, e quajtur ndonjëherë Pellgu i Meksikës. Kjo luginë ndodhet në Brezin Vullkanik Transmeksikan [en], në rrafshnaltat e larta të Meksikës qendrore-jugore.^[78]^[79]

Ai ka një lartësi minimale prej 2,200 meters (7,200 feet) mbi nivelin e detit dhe është i rrethuar nga male dhe vullkane që arrijnë lartësi mbi 5,000 meters (16,000 feet).^[80] Kjo luginë nuk ka dalje natyrale kullimi për ujërat që rrjedhin nga shpatet malore, gjë që e bën qytetin të ndjeshëm ndaj përmbytjeve. Kullimi u realizua me inxhinieri përmes kanaleve dhe tuneleve duke filluar nga shekulli i 17-të.^[78]^[80]

Qyteti i Meksikës shtrihet kryesisht mbi atë që dikur ishte Liqeni i Tekskokos [en]. Aktiviteti sizmik është i shpeshtë atje.^[81] Liqeni i Tekskokos u thar duke filluar nga shekulli i 17-të. Megjithëse asnjë prej ujërave të liqenit nuk ka mbetur, qyteti shtrihet mbi argjilën shumë të ngopur të shtratit të liqenit. Kjo bazë e butë po shembet për shkak të nxjerrjes së tepërt të ujërave nëntokësore, e quajtur ulje e tokës e lidhur me ujërat nëntokësore [en].

Që nga fillimi i shekullit të 20-të, qyteti është ulur deri në 9 meters (30 feet) në disa zona, dhe vazhdon të ulet pothuajse 50 centimetres (20 in) çdo vit.^[82] Kjo ulje po shkakton probleme me menaxhimin e rrjedhjeve dhe të ujërave të ndotura, duke çuar në probleme përmbytjesh, veçanërisht gjatë verës.^[80]^[81]^[83] I gjithë shtrati i liqenit tani është i shtruar dhe shumica e zonave pyjore që mbeten në qytet ndodhen në rrethet jugore të Milpa Alta, Tlalpan dhe Xochimilco.^[81]

Harta gjeofizike të Qytetit të Meksikës

Topografia	Hidrologjia	Modelet klimatike

Mjedisi

Fillimisht, pjesa më e madhe e luginës shtrihej nën ujërat e Liqenit të Tekskokos [en], një sistem liqenesh të ndërlidhur me ujë të kripur dhe të ëmbël. Aztekët ndërtuan diga për të ndarë ujin e ëmbël që përdorej për të rritur kultura në chinampa dhe për të parandaluar përmbytjet e përsëritura. Këto diga u shkatërruan gjatë rrethimit të Tenochtitlanit, dhe gjatë kohës koloniale spanjollët e kullonin rregullisht liqenin për të parandaluar përmbytjet. Vetëm një pjesë e vogël e liqenit origjinal mbetet, e vendosur jashtë Qytetit të Meksikës, në bashkinë e Atenkos, në Shtetin e Meksikës.

Arkitektët Teodoro González de León dhe Alberto Kalach, së bashku me një grup urbanistësh, inxhinierësh dhe biologësh meksikanë, kanë hartuar planin e projektit Rikuperimi i Qytetit të Liqeneve. Nëse miratohet nga qeveria, projekti do të kontribuojë në furnizimin me ujë nga burime natyrore për Luginën e Meksikës, në krijimin e hapësirave të reja natyrore, në një përmirësim të madh të cilësisë së ajrit dhe në një planifikim më të mirë të vendosjes së popullsisë.

Ndotja

Deri në vitet 1990, Qyteti i Meksikës kishte fituar famë të keqe si një nga qytetet më të ndotura të botës; megjithatë, që atëherë qyteti është kthyer në një model për uljen drastike të niveleve të ndotjes. Deri në vitin 2014, ndotja nga monoksidi i karbonit ishte ulur ndjeshëm, ndërsa dioksidi i squfurit dhe dioksidi i azotit ishin në nivele rreth një të tretës së atyre të vitit 1992. Nivelet e ndotësve karakteristikë në Qytetin e Meksikës janë të ngjashme me ato të Los Anxhelesit.^[84] Pavarësisht pastrimit, zona metropolitane mbetet pjesa më e ndotur me ozon e vendit, me nivele ozoni 2,5 herë mbi kufijtë e sigurt të përcaktuar nga OBSH.^[85]

Për të pastruar ndotjen, qeveritë federale dhe lokale zbatuan plane të shumta, përfshirë monitorimin dhe raportimin e vazhdueshëm të kushteve mjedisore, të tilla si ozoni dhe oksidet e azotit.^[86] Kur nivelet e këtyre dy ndotësve arritën nivele kritike, u zbatuan masa emergjente, të cilat përfshinin mbylljen e fabrikave, ndryshimin e orareve të shkollave dhe zgjatjen e programit Një ditë pa makinë në dy ditë në javë.^[86] Qeveria gjithashtu vendosi përmirësime të teknologjisë industriale, një kontroll të rreptë të emetimeve të automjeteve dy herë në vit dhe riformulimin e benzinës dhe të karburantit dizel.^[86] Prezantimi i Metrobús, një sistem i transitit të shpejtë me autobus [en], dhe i Ecobici për ndarjen e biçkletave, ishin ndër përpjekjet për të nxitur forma alternative dhe më të gjelbra të transportit.^[85]

Parqet dhe rekreacioni

Chapultepec, parku publik më ikonik i qytetit, ka një histori që shkon prapa te perandorët aztekë, të cilët e përdornin zonën si vendpushim. Ndodhet në jug të rrethit Polanco dhe strehon Kopshtin Zoologjik të Chapultepec, kopshtin zoologjik kryesor të qytetit, disa pellgje dhe shtatë muze, përfshirë Muzeun Kombëtar të Antropologjisë. Parqe të tjera ikonike të qytetit përfshijnë Alameda Central, e cila njihet si parku publik më i vjetër në Amerikë.^[89]^[90] Parque México dhe Parque España në rrethin modern Condesa; Parque Hundido dhe Parque de los Venados në Colonia del Valle, dhe Parque Lincoln në Polanco.^[91] Ka shumë parqe më të vogla në të gjithë qytetin. Shumica janë "sheshe" të vogla që zënë dy ose tre blloqe katrore midis rretheve rezidenciale ose tregtare. Disa parqe të tjera më të mëdha, si Bosque de Tlalpan dhe Viveros de Coyoacán, dhe në lindje Alameda Oriente, ofrojnë shumë aktivitete rekreative. Në veriperëndim të qytetit ndodhet një rezervat i madh ekologjik, Bosque de Aragón. Në juglindje ndodhet Parku Ekologjik dhe Tregu i Bimëve i Xochimilco, një Vend i Trashëgimisë Botërore. Në perëndim të rrethit Santa Fe ndodhen pyjet e pishës të Parkut Kombëtar Desierto de los Leones. Parqet argëtuese përfshijnë Six Flags México, në lagjen Ajusco, i cili është më i madhi në Amerikën Latine. Në qytet mbahen panaire sezonale të shumta.

Qyteti i Meksikës ka tre kopshte zoologjike: Kopshti Zoologjik i Chapultepec, Kopshti Zoologjik San Juan de Aragón dhe Kopshti Zoologjik Los Coyotes. Kopshti Zoologjik i Chapultepec ndodhet në seksionin e parë të Parkut Chapultepec, në Miguel Hidalgo. Ai u hap në vitin 1924.^[92] Vizitorët mund të shohin rreth 243 ekzemplarë të specieve të ndryshme, duke përfshirë kangurë, panda gjigante, gorilla, karakalë, hienë, hipopotamë, jaguarë, gjirafa, lemurë, luanë, ndër të tjera.^[93] Kopshti Zoologjik San Juan de Aragón ndodhet pranë Parkut San Juan de Aragón, në Gustavo A. Madero. Në këtë kopsht zoologjik, i hapur në vitin 1964,^[94] ka specie që janë në rrezik zhdukjeje, si jaguari dhe ujku meksikan. Ndër banorët e tjerë janë shqiponja e artë, antilokapra, delja e maleve, karakara, zebrat, elefanti afrikan, ara, hipopotami, ndër të tjera.^[95] Kopshti Zoologjik Los Coyotes është një kopsht zoologjik prej 27,68 akre (11,2 ha) që ndodhet në jug të Qytetit të Meksikës, në Coyoacán. Ai u inaugurua më 2 shkurt 1999.^[96] Ai ka më shumë se 301 ekzemplarë të 51 specieve të faunës së egër, vendase ose endemike të zonës, duke përfshirë shqiponja, aksolotl, kojotë, ara, rrëqebuj, ujq meksikanë, rakunë, puma, teporingo, dhelpra dhe drerë bishtbardhë.^[97]

Klima

Të dhëna klimatike për Qytetin e Meksikës
Muaji	Janar	Shkurt	Mars	Prill	Maj	Qershor	Korrik	Gusht	Shtator	Tetor	Nëntor	Dhjetor
Maksimumi mesatar (°C)	21	23	25	26	26	24	23	23	23	22	21	20
Minimumi mesatar (°C)	6	7	9	11	12	13	12	12	12	11	8	6
Reshjet (mm)	5	5	10	15	40	140	160	150	120	50	10	5

Qyteti i Meksikës ka një klimë subtropikale malore (klasifikimi i klimës Köppen [en] Cwb), për shkak të vendndodhjes tropikale, por edhe lartësisë së madhe mbidetare. Rajoni i poshtëm i luginës merr më pak reshje sesa rajonet e sipërme të jugut; bashkitë e poshtme të Iztapalapa, Iztacalco, Venustiano Carranza dhe pjesa lindore e Gustavo A. Madero janë zakonisht më të thata dhe më të ngrohta sesa bashkitë e sipërme jugore të Tlalpan dhe Milpa Alta, një rajon malor me pisha dhe dushqe, i njohur si vargmali i Ajusco. Temperatura mesatare vjetore varion nga 12 to 16 °C (54 to 61 °F), në varësi të lartësisë mbidetare të bashkisë. Temperatura rrallë bie nën 3 °C (37 °F) ose ngrihet mbi 30 °C (86 °F).^[98] Në Observatorin e Tacubaya, temperatura më e ulët e regjistruar ndonjëherë ishte −4.4 °C (24 °F) më 13 shkurt 1960, ndërsa temperatura më e lartë e regjistruar ishte 34.7 °C (94.5 °F) më 25 maj 2024.^[99] Reshjet në përgjithësi janë shumë të përqendruara në muajt e verës dhe përfshijnë breshër të dendur.

Dëbora bie rrallë në qytet, megjithëse disi më shpesh në majat e maleve përreth. Gjatë historisë së tij, Lugina Qendrore e Meksikës ka qenë e mësuar me disa reshje dëbore në dekadë (përfshirë një periudhë midis 1878 dhe 1895, në të cilën çdo vit—përveç 1880—pati reshje dëbore), kryesisht borë e efektit të liqenit.^[100] Efektet e kullimit të Liqenit të Tekskokos [en] dhe të ngrohjes globale [en] kanë reduktuar ndjeshëm reshjet e dëborës pas reshjeve të lehta të dëborës më 12 shkurt 1907.^[101] Që nga viti 1908, dëbora ka rënë vetëm tri herë: borë më 14 shkurt 1920;^[102] reshje të lehta dëbore më 14 mars 1940;^[103] dhe më 12 janar 1967, kur 8 centimeters (3 in) dëborë ranë mbi qytet, më shumë se çdo herë tjetër e regjistruar.^[104] Stuhia e dëborës e vitit 1967 përkoi me funksionimin e Sistemit të Kullimit të Thellë, që rezultoi në kullimin e plotë të asaj që kishte mbetur nga Liqeni i Tekskokos.^[100]^[105] Pas zhdukjes së Liqenit të Tekskokos, nuk ka rënë më kurrë dëborë mbi Qytetin e Meksikës.^[100] Rajoni i Luginës së Meksikës pranon sisteme anticiklonike. Erërat e dobëta të këtyre sistemeve nuk lejojnë shpërndarjen, jashtë pellgut, të ndotësve të ajrit që prodhohen nga 50.000 industri dhe 4 milionë automjete që veprojnë brenda dhe përreth zonës metropolitane.^[106] Zona merr rreth 820 milimeters (32 in) reshje vjetore, të përqendruara nga maji deri në tetor, ndërsa gjatë pjesës tjetër të vitit ka reshje shumë të pakta ose aspak.^[80] Zona ka dy stinë kryesore. Vera e lagësht zgjat nga maji deri në tetor, kur erërat sjellin lagështi tropikale nga deti, dhe muaji më i lagësht është korriku. Dimri i freskët dhe me diell zgjat nga nëntori deri në prill, kur ajri është relativisht më i thatë, dhe muaji më i thatë është dhjetori. Kjo stinë ndahet në një periudhë të ftohtë dimërore dhe një periudhë të ngrohtë pranverore. Periudha e ftohtë shtrihet nga nëntori deri në shkurt, kur masat ajrore polare [en] shtyhen nga veriu dhe e mbajnë ajrin mjaft të thatë. Periudha e ngrohtë zgjat nga marsi deri në maj, kur erërat subtropikale përsëri mbizotërojnë, por ende nuk mbartin lagështi të mjaftueshme që të krijohet shi.^[107]

Climate data for Qyteti i Meksikës (Tacubaya), normale 1991–2020, ekstreme 1877–2024
Month	Jan	Feb	Mar	Apr	May	Jun	Jul	Aug	Sep	Oct	Nov	Dec	Year
Record high °C (°F)	28.2 (82.8)	33.5 (92.3)	32.9 (91.2)	33.7 (92.7)	34.7 (94.5)	33.5 (92.3)	29.6 (85.3)	29.4 (84.9)	28.6 (83.5)	29.2 (84.6)	31.5 (88.7)	29.4 (84.9)	34.7 (94.5)
Mean daily maximum °C (°F)	22.4 (72.3)	24.3 (75.7)	26.1 (79.0)	27.5 (81.5)	27.2 (81.0)	25.8 (78.4)	24.7 (76.5)	24.6 (76.3)	23.7 (74.7)	23.5 (74.3)	22.8 (73.0)	22.4 (72.3)	24.6 (76.3)
Daily mean °C (°F)	15.4 (59.7)	16.9 (62.4)	18.6 (65.5)	20.3 (68.5)	20.4 (68.7)	19.8 (67.6)	18.8 (65.8)	18.9 (66.0)	18.4 (65.1)	17.6 (63.7)	16.4 (61.5)	15.4 (59.7)	18.1 (64.6)
Mean daily minimum °C (°F)	8.5 (47.3)	9.5 (49.1)	11.1 (52.0)	13.1 (55.6)	13.7 (56.7)	13.8 (56.8)	13.0 (55.4)	13.2 (55.8)	13.1 (55.6)	11.8 (53.2)	9.9 (49.8)	8.5 (47.3)	11.6 (52.9)
Record low °C (°F)	−4.2 (24.4)	−4.4 (24.1)	−4.0 (24.8)	−0.6 (30.9)	3.7 (38.7)	0.0 (32.0)	1.0 (33.8)	1.0 (33.8)	1.0 (33.8)	0.0 (32.0)	−3.0 (26.6)	−3.0 (26.6)	−4.4 (24.1)
Average precipitation mm (inches)	11.9 (0.47)	5.7 (0.22)	11.8 (0.46)	24.2 (0.95)	59.4 (2.34)	132.5 (5.22)	174.0 (6.85)	175.6 (6.91)	158.1 (6.22)	71.3 (2.81)	17.4 (0.69)	5.0 (0.20)	846.9 (33.34)
Average precipitation days (≥ 0.1 mm)	2.7	2.1	3.8	6.7	11.1	16.3	21.8	20.8	18.2	10.1	3.7	1.2	118.5
Average relative humidity (%)	54.0	48.0	43.5	45.2	52.8	63.7	69.6	69.2	69.9	64.0	57.1	55.3	57.7
Mean monthly sunshine hours	233.4	232.5	262.3	238.6	232.2	180.9	178.6	176.9	148.3	190.9	224.4	226.9	2.525,8
Source 1: Servicio Meteorológico Nacional^[108]^[109]
Source 2: Organizata Botërore e Meteorologjisë (lagështia dhe dielli 1981–2010)^[110]^[111]

Demografia

1900	541.516^[112]
1950	3.365.081
1960	5.479.184
1970	8.830.947
1980	13.027.620
1990	15.642.318
2000	18.457.027
2010	20.136.681
2019	21.671.908
për aglomeracionin e Qytetit të Meksikës^[113]

Historikisht, dhe që nga kohët parakolumbiane, Lugina e Meksikës ka qenë një nga zonat më të dendura të populluara në Meksikë. Kur u krijua Distrikti Federal në vitin 1824, zona urbane e Qytetit të Meksikës shtrihej përafërsisht deri në zonën e bashkisë Kuauhtemok të sotme.

Gjatë epokës së Porfiriato [en], në fillim të shekullit XX, klasa e pasur dhe klasa e mesme filluan të migrojnë drejt perëndimit dhe jugut të periferisë së qytetit.^[114] Kjo çoi në një ndarje klasore midis klasave të larta dhe të ulëta të Qytetit të Meksikës.^[115] Lagjet e pasura si Colonia Roma, Polanco dhe Anzures ndodheshin në anën perëndimore të qytetit, pranë qendrës historike të Qytetit të Meksikës, ndërsa lagjet e klasës punëtore ndodheshin në anën lindore, mbi shtratin e dikurshëm të Liqenit të Tekskokos [en].^[116] Gjatë shekullit XX, kjo çoi në krijimin e vendbanimeve më pak të zhvilluara si Iztapalapa dhe Tláhuac në lindje.^[115]

Sipas regjistrimit të vitit 1921, 54,78% e popullsisë së qytetit konsiderohej mestizo (indigjenë të përzier me evropianë), 22,79% konsideroheshin evropianë dhe 18,74% konsideroheshin indigjenë.^[117]^{[failed verification]}

Deri në vitet 1990, Distrikti Federal ishte entiteti federal më i populluar në Meksikë, por që atëherë popullsia e tij ka mbetur e qëndrueshme, rreth 8,7 milionë banorë. Rritja e qytetit është shtrirë përtej kufijve të vetë qytetit, duke përfshirë 59 bashki të Shtetit të Meksikës dhe 1 në shtetin e Hidalgo.^[118] Me një popullsi prej afërsisht 19,8 milionë banorësh (2008),^[119] ai është një nga konurbacionet më të populluara në botë. Megjithatë, norma vjetore e rritjes së Zonës metropolitane të Luginës së Meksikës është shumë më e ulët se ajo e aglomeracioneve të tjera të mëdha urbane në Meksikë,^[120] një fenomen që i atribuohet me gjasë politikës mjedisore të decentralizimit. Norma e migracionit neto e Qytetit të Meksikës nga viti 1995 deri në vitin 2000 ishte negative.^[121]

Zona metropolitane

Zona metropolitane, Zona metropolitane e Luginës së Meksikës (Zona Metropolitana del Valle de México ose ZMVM në spanjisht), përbëhet nga vetë Qyteti i Meksikës së bashku me 60 komuna në Shtetin e Meksikës dhe një në shtetin e Hidalgos. Me një popullsi prej 21.804.515 banorësh (regjistrimi i vitit 2020), Zona metropolitane e Luginës së Meksikës është njëkohësisht zona metropolitane më e madhe dhe më e dendur në vend. Prej rreth 21,8 milionë banorëve, 9,2 milionë jetojnë në vetë Qytetin e Meksikës^[8] dhe 12,4 milionë në Shtetin e Meksikës (rreth 75% e popullsisë së shtetit), duke përfshirë komunat e mëposhtme:^[8]

Ecatepec de Morelos (pop. 1.645.352)
Nezahualcóyotl (pop. 1.077.208)
Naucalpan (pop. 834.434)
Chimalhuacán (pop. 705.193)
Tlalnepantla de Baz (pop. 672.202)

Megalopolisi

Zona metropolitane e Luginës së Meksikës, nga ana tjetër, bën pjesë në një megalopol [en] edhe më të madh, të njohur zyrtarisht si Corona regional del centro de México (Megalopolisi i Qytetit të Meksikës), me një popullsi prej 33,4 milionë banorësh, më shumë se një e katërta e popullsisë së vendit sipas regjistrimit të vitit 2020. Megalopoli, sipas përcaktimit të Komisionit të Mjedisit të Megalopolit (CAMe), përfshin Qytetin e Meksikës dhe shtetet e Meksikës, Hidalgo, Puebla, Tlaxcala, Morelos dhe, që nga viti 2019, edhe Querétaro,^[122] duke përfshirë kështu zonat metropolitane të Qytetit të Meksikës, Pueblës, Querétaros, Tolukës, Kuernavakës, Pachucas dhe të tjera.^[123]

Rritja

Zona metropolitane e Luginës së Meksikës ishte zona metropolitane me rritjen më të shpejtë në vend deri në fund të viteve 1980. Që atëherë, politikat qeveritare kanë mbështetur decentralizimin me qëllim reduktimin e ndotjes në Zonën metropolitane të Luginës së Meksikës. Ndonëse vazhdon të rritet, norma vjetore e rritjes është ulur dhe është më e ulët se ajo e Zonës metropolitane të Guadalajarës dhe e Zonës metropolitane të Monterrey-t.^[120]

Shkalla neto e migracionit të vetë Qytetit të Meksikës nga viti 1995 deri në vitin 2000 ishte negative,^[121] gjë që nënkupton se banorët po zhvendosen drejt periferive të zonës metropolitane ose drejt shteteve të tjera të Meksikës. Për më tepër, disa periferi të brendshme po humbin popullsi në favor të periferive të jashtme, çka tregon zgjerimin e vazhdueshëm të Zonës metropolitane të Luginës së Meksikës.

Pamje panoramike e Qytetit të Meksikës nga Torre Latinoamericana [en]

Feja

Shumica (82%) e banorëve të Qytetit të Meksikës janë katolikë, paksa më pak se përqindja kombëtare prej 87% sipas regjistrimit të vitit 2010, duke e bërë atë denominacionin më të madh të krishterë, ndonëse ka qenë në rënie gjatë dekadave të fundit.^[124] Shumë fe dhe filozofi të tjera praktikohen gjithashtu në qytet: shumë grupe të ndryshme protestante, lloje të ndryshme komunitetesh hebreje, grupe budiste, islame dhe grupe të tjera shpirtërore dhe filozofike. Ka gjithashtu një numër në rritje personash jofetarë, qoftë agnostikë apo ateistë.^[125] Shenjtori mbrojtës i Qytetit të Meksikës është shën Filipi i Jezusit, një misionar katolik meksikan që u bë një nga njëzet e gjashtë martirët e Japonisë.^[126]

Arkidioqeza Katolike Romake e Meksikës është arkidioqeza më e madhe në botë.^[127] Janë dy katedrale katolike në qytet, Katedralja Metropolitane e Qytetit të Meksikës dhe Katedralja e Iztapalapës, dhe tre kisha të mëparshme katolike që tani janë katedralet e riteve të tjera: Katedralja San José de Gracia (kishë anglikane), Katedralja Porta Coeli (kishë katolike greke melkite) dhe Katedralja Valvanera (kishë maronite).

Grupet etnike

Popujt indigjenë nga zona të ndryshme të Meksikës, që përfaqësojnë rreth 18,74% të popullsisë së qytetit, kanë migruar drejt kryeqytetit në kërkim të mundësive më të mira ekonomike. Nahuatl, Otomi [en], Mixtec, Zapotec dhe Mazahua janë gjuhët indigjene me numrin më të madh të folësve në Qytetin e Meksikës.^[128] Sipas regjistrimit të vitit 2020, 2,03% e popullsisë së Qytetit të Meksikës identifikohej si e zezë, afro-meksikane ose me prejardhje afrikane.^[129]

Përveç kësaj, Qyteti i Meksikës është shtëpia e komuniteteve të mëdha të ekspatriatëve dhe imigrantëve nga pjesa tjetër e Amerikës së Veriut (SHBA dhe Kanadaja), nga Amerika e Jugut (kryesisht nga Argjentina dhe Kolumbia, por edhe nga Brazili, Kili, Uruguai dhe Venezuela), nga Amerika Qendrore dhe Karaibet (kryesisht nga Kuba, Guatemala, Salvadori, Haiti dhe Hondurasi); nga Evropa (kryesisht nga Spanja, Gjermania dhe Zvicra, por edhe nga Çekia, Hungaria, Franca, Italia, Irlanda, Holanda, Polonia dhe Rumania)^[130]^[131] dhe nga bota arabe (kryesisht nga Libani, si dhe vende të tjera si Siria dhe Egjipti).^[132]

Qyteti i Meksikës është shtëpia e popullsisë më të madhe të amerikanëve që jetojnë jashtë Shteteve të Bashkuara. Vlerësimet shkojnë deri në 700.000 amerikanë që jetojnë në Qytetin e Meksikës, ndërsa në vitin 1999 Byroja e Çështjeve Konsullore e Shteteve të Bashkuara vlerësoi se mbi 440.000 amerikanë jetonin në Zonën Metropolitane të Qytetit të Meksikës.^[133]^[134]

Shëndeti

Qyteti i Meksikës është shtëpia e disa prej spitaleve private më të mira në vend, duke përfshirë Hospital Ángeles, Hospital ABC dhe Médica Sur. Institucioni kombëtar i kujdesit shëndetësor publik për punonjësit e sektorit privat, IMSS, ka objektet e tij më të mëdha në Qytetin e Meksikës—përfshirë Qendrën Mjekësore Kombëtare dhe Qendrën Mjekësore La Raza—dhe ka një buxhet vjetor prej mbi 6 miliardë pesos. IMSS-ja dhe institucione të tjera të shëndetit publik, përfshirë ISSSTE-në (Instituti i Sigurimeve Shoqërore për Punonjësit e Sektorit Publik) dhe Ministrinë Kombëtare të Shëndetësisë (SSA), mbajnë objekte të mëdha të specializuara në qytet. Këto përfshijnë Institutet Kombëtare të Kardiologjisë, Nutricionit, Psikiatrisë, Onkologjisë, Pediatrisë dhe Rehabilitimit, ndër të tjera.

Arsimi

Në mesin e shumë shkollave publike dhe private (K–13), qyteti ofron shkolla multikulturore, shumëgjuhëshe dhe ndërkombëtare, të ndjekura nga nxënës meksikanë dhe të huaj. Më të njohurat janë Colegio Alemán (shkolla gjermane, me tre kampuse kryesore), Liceo Mexicano Japonés (japoneze), Centro Cultural Coreano en México (koreane), Lycée Franco-Mexicain (frënge), Shkolla Amerikane (ASF Mexico), The Westhill Institute (shkollë amerikane), Edron Academy dhe Greengates School (britanike). Qyteti i Meksikës iu bashkua Rrjetit Global të Qyteteve të Mësuara të UNESCO-s në vitin 2015^[135] dhe u caktua "Qytet i Dizajnit" në vitin 2017.^[136]

Në Plaza de las Tres Culturas ndodhet Colegio de Santa Cruz de Tlatelolco, i njohur si shkolla e parë dhe më e vjetër evropiane e arsimit të lartë në Amerikë^[137] dhe si shkolla e parë e madhe e interpretuesve dhe përkthyesve në Botën e Re.^[138] Nga ana tjetër, Universiteti Mbretëror dhe Papnor i Meksikës, tashmë i shfuqizuar, konsiderohet si paraardhësi i UNAM-it; ndodhej në qytet dhe ishte universiteti i tretë më i vjetër në Amerikë.

Universiteti Kombëtar Autonom i Meksikës (UNAM), me seli në Qytetin e Meksikës, është universiteti më i madh në kontinent, me më shumë se 300.000 studentë nga të gjitha shtresat sociale. Tre laureatë të Çmimit Nobel, disa sipërmarrës meksikanë dhe shumica e presidentëve modernë të Meksikës janë ndër ish-studentët e tij. UNAM kryen 50% të kërkimit shkencor të Meksikës dhe është i pranishëm në të gjithë vendin me kampuse satelitore, observatorë dhe qendra kërkimore. UNAM u rendit i 74-ti në renditjen Top 200 të universiteteve botërore të botuar nga Times Higher Education (atëherë e quajtur Times Higher Education Supplement) në vitin 2006,^[140] duke e bërë atë universitetin spanjishtfolës më të mirërenditur në botë. Kampusi kryesor i shtrirë i universitetit, i njohur si Ciudad Universitaria (Qyteti Universitar), u shpall Vend i Trashëgimisë Botërore nga UNESCO në vitin 2007.^[139]

Institucioni i dytë më i madh i arsimit të lartë është Instituti Politeknik Kombëtar (IPN), i cili përfshin, ndër shumë qendra të tjera të rëndësishme, Centro de Investigación y de Estudios Avanzados (Cinvestav), ku kryhet kërkim shkencor dhe teknologjik i nivelit të lartë. Ndër institucionet e tjera kryesore të arsimit të lartë në qytet përfshihen Universiteti Autonom Metropolitan (UAM), Shkolla Kombëtare e Antropologjisë dhe Historisë (ENAH), Instituto Tecnológico Autónomo de México (ITAM), Instituto Tecnológico y de Estudios Superiores de Monterrey (3 kampuse), Universidad Panamericana (UP), Universidad La Salle, Universidad Intercontinental (UIC), Universidad del Valle de México (UVM), Universidad Anáhuac, Universiteti Simón Bolívar (USB), Universidad Intercontinental (UIC), Alliant International University, Universidad Iberoamericana, El Colegio de México (Colmex), Escuela Libre de Derecho dhe Centro de Investigación y Docencia Económica (CIDE). Përveç kësaj, Universiteti i Kalifornisë [en] prestigjioz mban një kampus të njohur si "Casa de California" në qytet.^[141] Universidad Tecnológica de México ndodhet gjithashtu në Qytetin e Meksikës.

Politika

Struktura politike

Akti Konstitutiv i Federacionit (Acta Constitutiva de la Federación) i 31 janarit 1824 dhe Kushtetuta Federale e 4 tetorit 1824,^[142] përcaktuan organizimin politik dhe administrativ të Shteteve të Bashkuara të Meksikës pas Luftës për pavarësinë e Meksikës [en]. Për më tepër, Seksioni XXVIII i nenit 50 i dha kongresit të ri të drejtën të zgjedhë se ku do të vendosej qeveria federale. Kjo vendndodhje do të caktohej më pas si tokë federale, me qeverinë federale që vepronte si autoriteti lokal. Dy kandidatët kryesorë për t'u bërë kryeqytet ishin Qyteti i Meksikës dhe Querétaro.^[143]

Kryesisht për shkak të bindjes së përfaqësuesit Servando Teresa de Mier, u zgjodh Qyteti i Meksikës, pasi ishte qendra e popullsisë dhe e historisë së vendit, edhe pse Querétaro ishte gjeografikisht më afër qendrës. Zgjedhja u zyrtarizua më 18 nëntor 1824 dhe Kongresi përcaktoi një sipërfaqe prej dy legash katrorë (8.800 akra), me qendër rreth Zócalo [en]. Kjo zonë u nda më pas nga Shteti i Meksikës, duke e detyruar qeverinë e atij shteti të zhvendosej nga Pallati i Inkuizicionit (tani Muzeu i Mjekësisë Meksikane), që ndodhet në qytet, në Texcoco. Kjo zonë nuk përfshinte qendrat e popullsisë të qyteteve Coyoacán, Xochimilco, Mexicaltzingo dhe Tlalpan, të cilat të gjitha mbetën pjesë e Shtetit të Meksikës.^[144]

Në vitin 1854 presidenti Antonio López de Santa Anna e zmadhoi sipërfaqen e Qytetit të Meksikës pothuajse tetëfish nga 220 to 1,700 km² (80 to 660 sq mi) origjinale, duke aneksuar zonat rurale dhe malore për të siguruar kalimet strategjike malore në jug e jugperëndim, me qëllim mbrojtjen e qytetit në rast të një pushtimi të huaj. (Lufta Meksikano-Amerikane [en] sapo kishte përfunduar.) Ndryshimet e fundit në kufijtë e Qytetit të Meksikës u bënë midis 1898 dhe 1902, duke e zvogëluar sipërfaqen në 1,479 km² (571 sq mi) aktuale, duke rregulluar kufirin jugor me shtetin e Morelos. Deri në atë kohë, numri i përgjithshëm i komunave brenda Qytetit të Meksikës ishte njëzet e dy. Në vitin 1941, rrethi i General Anaya u bashkua me Departamentin Qendror, i cili më pas u riemërtua "Qyteti i Meksikës" (duke ringjallur kështu emrin, por jo komunën autonome). Nga viti 1941 deri në 1970, Distrikti Federal përbëhej nga dymbëdhjetë delegacione dhe Qyteti i Meksikës. Në vitin 1970, Qyteti i Meksikës u nda në katër delegacione të ndryshme: Kuauhtemok, Miguel Hidalgo, Venustiano Carranza dhe Benito Juárez, duke e rritur numrin e delegacioneve në 16. Që atëherë, i gjithë Distrikti Federal, delegacionet e të cilit deri atëherë kishin formuar pothuajse një zonë të vetme urbane, filloi të konsiderohej de facto sinonim i Qytetit të Meksikës.^[145]

Mungesa e një përcaktimi de jure krijoi një vakum ligjor që çoi në një sërë diskutimesh të pafrytshme se a e kishte gllabëruar një koncept tjetrin, apo nëse ky i fundit kishte pushuar së ekzistuari plotësisht. Në vitin 1993, situata u zgjidh me një amendim të nenit 44 të Kushtetutës së Meksikës [en]; Qyteti i Meksikës dhe Distrikti Federal u deklaruan si i njëjti entitet. Amendimi u fut më pas në nenin e dytë të Statutit të Qeverisë së Distriktit Federal.^[145]

Reforma

Më 29 janar 2016, Qyteti i Meksikës pushoi së qeni Distrikti Federal (spanjisht: Distrito Federal ose D.F.) dhe u riemërtua zyrtarisht "Ciudad de México" (ose "CDMX").^[32] Në atë datë, Qyteti i Meksikës filloi një tranzicion për t'u bërë entiteti i 32-të federal i vendit, duke i dhënë një nivel autonomie të krahasueshëm me atë të një shteti. Do të ketë kushtetutën e vet dhe legjislaturën e vet, ndërsa delegaciones-et e tij tani do të drejtohen nga kryetarë bashkie.^[32] Megjithatë, për shkak të një klauzole në Kushtetutën Meksikane, pasi është selia e pushteteve të federatës, ai nuk mund të bëhet kurrë shtet, përndryshe kryeqyteti i vendit duhet të zhvendoset diku tjetër.^[34]

Në përgjigje të kërkesave, Qyteti i Meksikës mori një shkallë më të madhe autonomie, me hartimin në vitin 1987 të Statutit të parë të Qeverisjes (Estatuto de Gobierno) dhe krijimin e një asambleje përfaqësuesish.^[146]^{: 149–150} Qyteti ka një Statut të Qeverisjes dhe, që nga ratifikimi i tij më 31 janar 2017, një kushtetutë,^[147]^[148] e ngjashme me atë të shteteve të Unionit. Si pjesë e ndryshimeve të fundit në autonomi, buxheti administrohet në nivel lokal; ai propozohet nga kryetari i qeverisë [en] dhe miratohet nga Asambleja Legjislative e Qytetit të Meksikës [en]. Megjithatë, është Kongresi i Unionit [en] ai që vendos kufirin e sipërm të borxhit publik të brendshëm dhe të jashtëm të emetuar nga qeveria e qytetit.^[149]

Politika e ndjekur nga administratat e kryetarëve të qeverisë në Qytetin e Meksikës në fund të shekullit të 20-të ka qenë zakonisht më liberale se ajo e pjesës tjetër të vendit,^[150]^[151] qoftë me mbështetjen e qeverisë federale, siç ishte rasti me miratimin e disa ligjeve gjithëpërfshirëse mjedisore në vitet 1980, qoftë me ligje që u miratuan më pas nga Asambleja Legjislative. Asambleja Legjislative zgjeroi dispozitat për abortin, duke u bërë entiteti i parë federal që e zgjeroi abortin në Meksikë [en] përtej rasteve të përdhunimit dhe arsyeve ekonomike, për ta lejuar atë me zgjedhjen e nënës përpara javës së 12-të të shtatzënisë.^[152] Në dhjetor 2009, atëherë Distrikti Federal u bë qyteti i parë në Amerikën Latine dhe një nga të paktët qytete në botë që legalizoi martesën brenda të njëjtës gjini.^[30]

Bashkitë dhe lagjet

Pas reformave politike të vitit 2016, qyteti ndahet për qëllime administrative në 16 bashki (demarcaciones territoriales, kolokialisht alcaldías), të quajtura më parë delegaciones. Edhe pse nuk janë plotësisht ekuivalente me komunat, bashkitë kanë fituar një autonomi të konsiderueshme.^[153] Të emëruara më parë nga kreu i qeverisë së Distriktit Federal, autoritetet lokale u zgjodhën për herë të parë drejtpërdrejt me shumicë relative në vitin 2000. Që nga viti 2016, çdo bashki drejtohet nga një kryetar, duke zgjeruar kompetencat e tyre të qeverisjes lokale.^[153]

Bashkitë e Qytetit të Meksikës me popullsinë e tyre të vitit 2020 janë:^[154]

1. Álvaro Obregón (pop. 759.137)
2. Azcapotzalco (pop. 432.205)
3. Benito Juárez [en] (pop. 434.153)
4. Coyoacán (pop. 614.447)
5. Cuajimalpa (pop. 217.686)
6. Kuauhtemok (pop. 545.884)
7. Gustavo A. Madero (pop. 1.173.351)
8. Iztacalco (pop. 404.695)

9. Iztapalapa (pop. 1.835.486)
10. La Magdalena Contreras (pop. 247.622)
11. Miguel Hidalgo [en] (pop. 414.470)
12. Milpa Alta (pop. 152.685)
13. Tláhuac (pop. 392.313)
14. Tlalpan (pop. 699.928)
15. Venustiano Carranza (pop. 443.704)
16. Xochimilco (pop. 442.178)

Raporti i Indeksit të Zhvillimit Njerëzor i vitit 2005^[155] tregon se kishte tre bashki me indeks të zhvillimit njerëzor shumë të lartë, 12 me vlerë të lartë të IZhN-së (9 mbi 0,85) dhe një me vlerë mesatare të IZhN-së (pothuajse e lartë). Bashkia e Benito Juárez kishte IZhN-në më të lartë të vendit (0,9510), e ndjekur nga Miguel Hidalgo, që zuri vendin e katërt në nivel kombëtar me një IZhN prej (0,9189), dhe Coyoacán ishte e pesta në nivel kombëtar, me një IZhN prej (0,9169). Cuajimalpa (e 15-ta), Kuauhtemok (e 23-ta) dhe Azcapotzalco (e 25-ta) gjithashtu kishin vlera shumë të larta prej përkatësisht 0,8994, 0,8922 dhe 0,8915.^[155]

Në të kundërt, bashkitë e Xochimilco (e 172-ta), Tláhuac (e 177-ta) dhe Iztapalapa (e 183-ta) paraqitën vlerat më të ulëta të IZhN-së në Qytetin e Meksikës, me vlera prej përkatësisht 0,8481, 0,8473 dhe 0,8464, të cilat janë ende brenda intervalit global të IZhN-së së lartë. E vetmja bashki që nuk kishte IZhN të lartë ishte ajo e Milpa Alta rurale, e cila kishte një IZhN «mesatar» prej 0,7984, shumë më poshtë se ai i të gjitha bashkive të tjera (e 627-ta në nivel kombëtar, ndërsa të tjerat ishin në 200 më të mirat). IZhN-ja e Qytetit të Meksikës për raportin e vitit 2005 ishte 0,9012 (shumë e lartë), dhe vlera e tij e vitit 2010 prej 0,9225 (shumë e lartë), ose (sipas metodologjisë më të re) 0,8307, ishte më e larta në Meksikë.^[155]

Zbatimi i ligjit

Sekretariati i Sigurisë Publike të Qytetit të Meksikës (Secretaría de Seguridad Pública de la Ciudad de México – SSP) drejton një forcë të përbërë prej më shumë se 90.000 oficerësh në Qytetin e Meksikës. SSP-ja ka për detyrë të mbajë rendin publik dhe sigurinë në zemër të Qytetit të Meksikës. Në lagjen historike patrullon gjithashtu policia turistike, me qëllim orientimin dhe shërbimin e turistëve. Këta agjentë mbi kuaj veshin uniforma tradicionale. Policia Hetimore Gjyqësore e Qytetit të Meksikës (Policía Judicial de la Ciudad de México – PJCDMX) është e organizuar nën Zyrën e Prokurorit të Përgjithshëm të Meksikës (Procuraduría General de Justicia de la Ciudad de México). PGJCDMX-ja mban 16 rrethe (delegaciones) me rreth 3.500 policë gjyqësorë, 1.100 agjentë hetues për prokurorët (agentes del ministerio público) dhe gati 1.000 ekspertë ose specialistë të kriminologjisë (peritos).

Midis viteve 2000 dhe 2004, mesatarisht 478 krime raportoheshin çdo ditë në Qytetin e Meksikës; megjithatë, besohet se shkalla reale e krimit është shumë më e lartë, «pasi shumica e njerëzve hezitojnë të raportojnë krimin».^[156] Sipas politikave të miratuara nga kryebashkiaku Marcelo Ebrard midis 2009 dhe 2011, Qyteti i Meksikës pësoi një përmirësim të madh të sigurisë, ku normat e krimit të dhunshëm dhe të krimit të vogël ranë ndjeshëm, pavarësisht rritjes së krimit të dhunshëm në pjesë të tjera të vendit. Disa nga politikat e miratuara përfshinin instalimin e 11.000 kamerave të sigurisë [en] rreth qytetit dhe një zgjerim shumë të madh të forcës policore. Qyteti i Meksikës ka një nga raportet më të larta në botë midis oficerëve të policisë dhe banorëve, me një oficer uniformë për 100 banorë.^[157] Që nga viti 1997, popullsia e burgjeve është rritur me më shumë se 500%.^[158] Shkencëtari politik Markus-Michael Müller argumenton se këto masa godasin kryesisht shitësit informalë të rrugës. Ai e shikon ndëshkimin si «të lidhur me politizimin në rritje të çështjeve të sigurisë dhe të krimit dhe me kriminalizimin e rrjedhshëm të njerëzve që jetojnë në margjinat e shoqërisë urbane, në veçanti të atyre që punojnë në ekonominë informale të qytetit».^[158]

Në vitin 2016, shpeshtësia e femicideve ishte 3,2 për 100.000 banorë, ndërsa mesatarja kombëtare ishte 4,2.^[159] Një raport i qeverisë së qytetit të vitit 2015 zbuloi se dy nga tre gra mbi moshën 15 vjeç në kryeqytet kishin pësuar një formë dhune.^[160] Përveç ngacmimit në rrugë [en], një nga vendet ku gratë në Qytetin e Meksikës i nënshtrohen dhunës është në transportin publik dhe përreth tij. Çdo vit, Metroja e Qytetit të Meksikës merr 300 ankesa për ngacmim seksual.^[161]

Marrëdhëniet ndërkombëtare

Qyteti i Meksikës është i binjakëzuar me:^[162]^[163]

Cusco, Peru, 1987
Çikago, Shtetet e Bashkuara, 1991^[164]
Berlini, Gjermania, 1993^[165]
Havana, Kuba, 1997
Kuito, Ekuadori, 1999
Tegucigalpa, Hondurasi, 1999
San Antonio de los Baños, Kuba, 1999
Cerro (Havana), Kuba, 1999
San José, Kosta Rika, 2000
Buenos Aires, Argjentina, 2006
Nagoya [en], Japonia, 2007
Los Anxheles, Shtetet e Bashkuara, 2007
Cádiz, Spanja, 2009
Pekini, Kina, 2009
Stambolli, Turqia, 2010
Kuvajti (qytet), Kuvajti, 2011

Ekonomia

Qyteti i Meksikës është një nga qendrat më të rëndësishme ekonomike në Amerikën Latine. Vetë qyteti prodhon 15,8% të produktit të brendshëm bruto (PBB) të vendit.^[167] Në vitin 2002, Qyteti i Meksikës kishte një rezultat të Indeksit të zhvillimit njerëzor prej 0,915,^[168] identik me atë të Koresë së Jugut. Në vitin 2007, banorët në dymbëdhjetë për qindëshin më të lartë të zotëruesve të PBB-së për frymë në qytet kishin një të ardhur mesatare të disponueshme prej US$98,517. Fuqia e lartë shpenzuese e banorëve të Qytetit të Meksikës e bën qytetin tërheqës për kompanitë që ofrojnë prestigj dhe mallra luksoze [en]. Sipas një studimi të vitit 2009 të kryer nga PwC, Qyteti i Meksikës kishte një PBB prej 390 miliardë dollarësh, duke e renditur si qytetin e tetë më të pasur në botë dhe më të pasurin në Amerikën Latine.^[169] Në vitin 2009, vetëm Qyteti i Meksikës do të renditej si ekonomia e 30-të më e madhe në botë.^[170]

Qyteti i Meksikës është kontribuesi më i madh në PBB-në e industrisë së vendit (15,8%) dhe gjithashtu kontribuesi më i madh në PBB-në e sektorit të shërbimeve të vendit (25,3%). Për shkak të hapësirës së kufizuar jo të urbanizuar në jug — shumica e së cilës mbrohet me ligje mjedisore — kontributi i Qytetit të Meksikës në bujqësi është më i vogli nga të gjitha entitetet federale në vend.^[167] Reformat ekonomike të presidentit Carlos Salinas de Gortari [en] patën një efekt të jashtëzakonshëm në qytet, pasi një numër biznesesh, përfshirë banka dhe linja ajrore, u privatizuan. Ai gjithashtu nënshkroi Marrëveshjen e Tregtisë së Lirë të Amerikës së Veriut (NAFTA). Kjo çoi në decentralizim^[171] dhe në një zhvendosje të bazës ekonomike të Qytetit të Meksikës, nga prodhimi te shërbimet, ndërsa shumica e fabrikave u zhvendosën ose në Shtetin e Meksikës, ose më shpesh në kufirin verior. Nga ana tjetër, ndërtesat e zyrave të korporatave vendosën bazën e tyre në qytet.

Qyteti i Meksikës ofron një treg konsumi me pakicë, që varion nga ushqimet bazë deri te mallrat luksoze tepër të shtrenjta. Konsumatorët mund të blejnë në tregje fikse të mbuluara, në tregje të lëvizshme (tianguis), nga shitës rrugësh, nga dyqanet e qendrës në një rrugë të dedikuar për një lloj të caktuar malli, në minimarkete dhe dyqane tradicionale lagjeje, në supermarkete moderne, në dyqane depo dhe me anëtarësim dhe në qendrat tregtare që ato drejtojnë, në magazina, në qendra të mëdha me pakicë dhe në qendra tregtare moderne. Përveç kësaj, tianguis ose tregjet e lëvizshme ngrenë stenda në rrugët e shumë lagjeve, në varësi të ditës së javës. Të dielat shihet numri më i madh i këtyre tregjeve.

Burimi kryesor i prodhimeve të freskëta të qytetit është Central de Abasto. Ky është në vetvete një mini-qytet i vetëmjaftueshëm në rrethin e Iztapalapa, që mbulon një sipërfaqe ekuivalente me disa dhjetëra blloqe qyteti. Tregu me shumicë furnizon shumicën e mercados, supermarketeve dhe restoranteve të qytetit, si dhe njerëzit që vijnë të blejnë prodhimet për vete. Tonelata prodhimesh të freskëta transportohen me kamionë nga i gjithë Meksika çdo ditë. Tregu kryesor i peshkut njihet si La Nueva Viga, në të njëjtin kompleks me Central de Abastos.^[172] Tregu i njohur në mbarë botën, Tepito, zë 25 blloqe dhe shet një shumëllojshmëri produktesh. Një ushqim bazë për konsumatorët në qytet është mercado i gjithëpranishëm. Çdo lagje kryesore e qytetit ka tregun e saj të rregulluar nga rrethi, shpesh edhe më shumë se një. Këto janë objekte të mëdha të konsoliduara që ofrojnë shumicën e produkteve bazë, si prodhime të freskëta dhe mish/shpendë, mallra të thata, tortillería dhe shumë shërbime të tjera si çelësatari, mjekësi bimore, mallra hekurishtesh, mjete qepjeje; dhe një mori stendash që ofrojnë gatim të freskët, të bërë në shtëpi, dhe pije në traditën e aguas frescas dhe atole.

Shitësit rrugës bëjnë tregti nga stendat në tianguis si dhe në grumbullime të pakontrolluara zyrtarisht rreth stacioneve të metrosë dhe spitaleve; në plazas comerciales, ku vendosen shitës të një "teme" të caktuar (p.sh. artikuj shkrimi); fillimisht këto u organizuan për të strehuar shitësit që shisnin më parë në rrugë; ose thjesht nga stenda të improvizuara në një trotuar të qytetit.^[173] Përveç kësaj, ushqime dhe mallra shiten nga njerëz që ecin me shporta, që shtyjnë karroca, nga biçikleta ose pjesa e pasme e kamionëve, ose thjesht nga një pëlhurë ose copë e shtrirë në tokë.^[174] Në qendër të qytetit, shitësit rrugës informalë janë gjithnjë e më shumë objekt i ligjeve dhe ndjekjes penale.^[158] Tianguis-i javor San Felipe de Jesús raportohet të jetë më i madhi në Amerikën Latine.^[175]

Qendra historike e Qytetit të Meksikës njihet gjerësisht për shitësit me pakicë të specializuar, shpesh me kosto të ulët. Blloqe ose rrugë të caktuara u dedikohen dyqaneve që shesin një lloj të caktuar mallrash, me zona të dedikuara për mbi 40 kategori si pajisje shtëpiake, llamba dhe materiale elektrike, dollapë dhe banjo, artikuj shtëpiakë, fustane dasmash, jukebox, shtypshkrim, mobilje zyrash dhe kasaforta, libra, fotografi, bizhuteri dhe optikë.^[176]

Turizmi

Qyteti i Meksikës është një destinacion për shumë turistë të huaj. Qendra historike e Qytetit të Meksikës (Centro Histórico) dhe «kopshtet lundruese» të Xochimilcos në rrethin jugor janë shpallur Vende të trashëgimisë botërore nga UNESCO. Pikat e referimit në Qendrën historike përfshijnë Plaza de la Constitución (Zócalo [en]), sheshin kryesor qendror, i cili bashkon kontraste epokash: katedralen metropolitane e epokës spanjolle dhe Pallatin Kombëtar, rrënojat e tempullit antik aztek Templo Mayor («Tempulli i Madh») dhe struktura moderne — të gjitha vetëm disa hapa larg njëra-tjetrës. (Templo Mayor u zbulua në vitin 1978, kur punëtorët po gërmonin për të vendosur kabllo elektrike nëntokësore.)

Ikona më e dallueshme e Qytetit të Meksikës është Engjëlli i Pavarësisë i artë në avenynë e gjerë dhe elegante Paseo de la Reforma, i projektuar sipas Champs-Élysées në Paris, me urdhër të perandorit Maksimilianit të Meksikës. Kjo aveny u projektua në shekullin e 19-të mbi rrugën kryesore më të vjetër të njohur të Amerikës, për të lidhur Pallatin Kombëtar (selinë e qeverisë) me Kështjellën Chapultepec, rezidencën perandorake. Sot, kjo aveny është një distrikt i rëndësishëm financiar, në të cilin ndodhen Bursa Meksikane e Vlerave dhe disa seli korporatash. Një aveny tjetër e rëndësishme është Avenida de los Insurgentes, e cila shtrihet 28.8 km (17.9 mi) dhe është një nga avenytë më të gjata në botë.

Parku Chapultepec strehon Kështjellën Chapultepec, tani një muze mbi një kodër që mbikëqyr parkun dhe muzetë, monumentet e shumta të tij, kopshtin zoologjik kombëtar dhe Muzeun Kombëtar të Antropologjisë (ku ruhet Guri i Kalendarit Aztek).

Një tjetër vepër arkitekturore është Palacio de Bellas Artes [en], një teatër/muze prej mermeri të bardhë, pesha e të cilit është e tillë sa që ai gradualisht është zhytur në tokën e butë poshtë. Ndërtimi i tij filloi gjatë presidencës së Porfirio Díaz dhe përfundoi në vitin 1934, pasi u ndërpre nga Revolucioni meksikan në vitet 1920.

Plaza de las Tres Culturas, në këtë shesh ndodhen Colegio de Santa Cruz de Tlatelolco, e cila është shkolla e parë dhe më e vjetër evropiane e arsimit të lartë në Amerikë,^[137] dhe vendi arkeologjik i qytet-shtetit të Tlatelolco-s; gjithashtu faltorja dhe Bazilika e Zojës së Guadalupës [en] janë vende të rëndësishme. Ekziston një autobus dykatësh, i njohur si «Turibus», që qarkullon rreth shumicës së këtyre vendeve dhe ka audio të sinkronizuar që përshkruan vendet në disa gjuhë ndërsa kalohen.

Për më tepër, sipas Sekretariatit të Turizmit, qyteti ka rreth 170 muze — ndër dhjetë qytetet në botë me numrin më të madh të muzeve^[178] — mbi 100 galeri arti dhe rreth 30 salla koncertesh, të cilat të gjitha mbajnë një aktivitet kulturor të vazhdueshëm gjatë gjithë vitit. Shumë zona (p.sh. Palacio Nacional dhe Instituti Kombëtar i Kardiologjisë) kanë murale të pikturuara nga Diego Rivera. Ai dhe bashkëshortja e tij Frida Kahlo jetuan në Coyoacán, ku disa nga shtëpitë, studiot dhe koleksionet e tyre të artit janë të hapura për publikun. Shtëpia ku Leon Trocki fillimisht iu dha azil dhe më në fund u vra në vitin 1940 ndodhet gjithashtu në Coyoacán. Përveç kësaj, ka disa hacienda që tani janë restorante, si San Ángel Inn, Hacienda de Tlalpan, Hacienda de Cortés dhe Hacienda de los Morales.

Transporti

Aeroportet

Që nga viti 2022, Qyteti i Meksikës shërbehet nga tre aeroporte: Aeroporti Ndërkombëtar i Qytetit të Meksikës (MEX), Aeroporti Ndërkombëtar Felipe Ángeles (NLU) dhe Aeroporti Ndërkombëtar i Tolukës (TLC).^[179]

Aeroporti Ndërkombëtar i Qytetit të Meksikës (kodi i aeroportit IATA: MEX), i njohur gjithashtu si Aeroporti Ndërkombëtar Benito Juárez ose AICM, është aeroporti kryesor i Qytetit të Meksikës dhe ndodhet brenda kufijve të qytetit, në rrethin Venustiano Carranza. Ai shërben si qendra kryesore e Aeroméxico (SkyTeam), transportuesi kombëtar i vendit. Është gjithashtu një bazë e madhe operimi për linjat ajrore me kosto të ulët Volaris dhe Viva. Me mbi 44.605.800 pasagjerë në 2025, aeroporti përballon shumicën e fluturimeve vendase dhe ndërkombëtare për Qytetin e Meksikës dhe renditet si aeroporti më i ngarkuar në vend, i treti më i ngarkuar në Amerikën Latine dhe i 15-ti më i ngarkuar në Amerikën e Veriut. Aeroporti shërbehet drejtpërdrejt nga Linja 5 e metrosë së Qytetit të Meksikës në stacionin Terminal Aérea.^[180]

Aeroporti Ndërkombëtar Felipe Ángeles (kodi i aeroportit IATA: NLU), i njohur më shpesh si AIFA, është aeroporti dytësor i Qytetit të Meksikës dhe u hap në vitin 2022. Ndodhet në Zumpango, Shtetin e Meksikës, 48.8 kilometres (30 mi) në veri-verilindje të qendrës historike të Qytetit të Meksikës me makinë.^[181] Ai shërben si qendra e linjës ajrore shtetërore Mexicana de Aviación. Është gjithashtu një bazë e madhe operimi për linjën ajrore me kosto të ulët Viva. Që nga viti 2023, aeroporti përballon të gjithë trafikun e ngarkesave ajrore për Qytetin e Meksikës, si pasojë e ndërprerjes së të gjitha operacioneve të ngarkesave në AICM. Aeroporti ka një lidhje të drejtpërdrejtë hekurudhore me vetë Qytetin e Meksikës përmes Tren Felipe Ángeles, një nga shërbimet Tren Interurbano të Qytetit të Meksikës, me trenat që lidhen me stacionin Buenavista.^[182]

Aeroporti Ndërkombëtar i Tolukës (kodi i aeroportit IATA: TLC), i njohur gjithashtu si Aeroporti Ndërkombëtar Adolfo López Mateos, shërben gjithashtu zonën metropolitane të Zonës metropolitane të Luginës së Meksikës. Ndodhet në Tolukë, Shtetin e Meksikës, 59 kilometra (36 milje) në perëndim të vetë Qytetit të Meksikës dhe 43 kilometra (26 milje) nga rrethi i biznesit Santa Fe. Ka disa fluturime të ofruara nga linjat ajrore me kosto të ulët Volaris dhe Viva. Stacioni më i afërt hekurudhor që ofron një lidhje me Qytetin e Meksikës është stacioni Metepec në linjën El Insurgente, një nga shërbimet Tren Interurbano të Qytetit të Meksikës, me trenat që lidhen me stacionin Observatorio.^[183]

Sistemi i Mobilitetit të Integruar

Në vitin 2019, dizajneri grafik Lance Wyman [en] u angazhua për të krijuar një hartë të integruar të sistemit multimodal të transportit publik; ai prezantoi një logo të re për Sistemin e Mobilitetit të Integruar (Sistema de Movilidad Integrada), duke përshkruar tetë mënyra të dallueshme transporti. Kreu i qeverisë, Claudia Sheinbaum, tha se marka do të përdorej për një kartë të re të vetme pagese, për të thjeshtuar mbledhjen e tarifave të transportit publik.^[184]

Hekurudhat

Metroja e Qytetit të Meksikës

Tren Ligero

Tren Suburbano

Tren Interurbano

Metroja

Qyteti i Meksikës shërbehet nga Metroja e Qytetit të Meksikës, një sistem metroje prej 225.9 km (140 mi), i cili është sistemi i dytë më i madh i metrosë në Amerikën e Veriut dhe më i madhi në Amerikën Latine. Pjesët e para u hapën në vitin 1969 dhe ai është zgjeruar në 12 linja me 195 stacione, duke transportuar 4,4 milionë njerëz çdo ditë.^[185]

Tren Ligero

Rrjeti i Tren Ligero (shqip: tren i lehtë) përbëhet nga vetëm një linjë, Treni i lehtë i Xochimilco. Shërbimi nis nga stacioni Tasqueña në rrethin e Coyoacán, ku lidhet me linjën 2 të metrosë së Qytetit të Meksikës, dhe kalon nëpër rrethet e Tlalpan dhe Xochimilco.^[186]

Tren Suburbano

Tren Suburbano shërben si sistemi kryesor i hekurudhës së udhëtarëve që i shërben zonës metropolitane të Luginës së Meksikës. Aktualisht përbëhet nga vetëm një linjë, linja 1. Trenat nisen nga Stacioni hekurudhor i Buenavista në rrethin e Kuauhtemok dhe udhëtojnë drejt bashkive të Tlalnepantla, Tultitlán dhe Cuautitlán Izcalli në Shtetin e Meksikës.^[187]

Tren Interurbano

Që nga viti 2026, Qyteti i Meksikës shërbehet nga trena shtesë të hekurudhës së udhëtarëve nën termin ombrellë Tren Interurbano. Këta trena operohen nga Agencia de Trenes y Transporte Público Integrado (ATTRAPI). El Insurgente niset nga stacioni hekurudhor Observatorio në rrethin e Álvaro Obregón dhe udhëton në perëndim drejt Tolukës në Shtetin e Meksikës. Tren Felipe Ángeles niset nga stacioni hekurudhor i Buenavista dhe ofron një lidhje të drejtpërdrejtë hekurudhore me Aeroportin Ndërkombëtar Felipe Ángeles.

Një shërbim i tretë i Tren Interurbano është aktualisht në ndërtim dhe do të lidhë Qytetin e Meksikës me Pachuca në Shtetin e Hidalgo. Ky shërbim do të niset nga stacioni hekurudhor i Buenavista dhe pritet të fillojë operimin në vitin 2027.^[188]

Trenat kombëtarë të udhëtarëve

Deri në vitin 1997, stacioni hekurudhor i Buenavista ishte nyja kryesore e shumë trenave të udhëtarëve në distanca të gjata, të operuar nga Ferrocarriles Nacionales de México (N de M), tani i shpërbërë, i cili lidhte Qytetin e Meksikës me qytete të tjera të mëdha në të gjithë vendin.^[189]

Në vitin 2025 filloi ndërtimi i Tren Ciudad de México–Querétaro të propozuar, i cili do të jetë një shërbim hekurudhor udhëtarësh që operon nga stacioni hekurudhor i Buenavista dhe lidhet me Santiago de Querétaro. Shërbimi pritet të fillojë në fund të vitit 2027. Ashtu si shërbimet e Tren Interurbano, ky shërbim i ri do të operohet nga Agencia de Trenes y Transporte Público Integrado (ATTRAPI). Në të njëjtin vit filloi ndërtimi i një segmenti midis Querétaro dhe Irapuato, Guanajuato, i cili pritet të jetë pjesë përbërëse e Tren Ciudad de México–Guadalajara më të madh të propozuar.^[190]^[191]

Autobusët

Metrobús

Mexibús

Trolebús

RTP

Qyteti i Meksikës ka një rrjet të gjerë autobusësh, i përbërë nga autobusë publikë, transport i shpejtë me autobus [en] dhe trolebusë.

Metrobús

Metrobús është rrjeti kryesor i transportit të shpejtë me autobus [en] në qytet. Linja 1 u hap në vitin 2005 dhe që atëherë është zgjeruar në shtatë linja të ndryshme. Linjat kalojnë përgjatë shumë rrugëve kryesore të qytetit, si Paseo de la Reforma dhe Avenida de los Insurgentes.^[192]

Mexibús

Mexibús është rrjeti tjetër i transportit të shpejtë me autobus [en] që shërben qytetin, por ai operon kryesisht në komunat fqinje të Shtetit të Meksikës. Shërbimi u nis në vitin 2010 dhe përbëhet nga katër linja. Këto linja kanë lidhje me Metron e Qytetit të Meksikës në stacionet Ciudad Azteca, Pantitlán dhe La Raza.^[193]

Trolebusët

Rrjeti i trolebusëve të Qytetit të Meksikës përbëhet nga tetë linja.^[194]

Red de Transporte de Pasajeros

Shumica e linjave të tjera të autobusëve urbanë në qytet operojnë si pjesë e Red de Transporte de Pasajeros (RTP).^[195]

Autobusët ndërqytetës

Qyteti i Meksikës shërbehet nga disa stacione ndërqytetëse autobusësh dhe vepron si një nyje kryesore për udhëtimet ndërqytetëse me autobus në vend. Këto terminale autobusësh kanë lidhje të drejtpërdrejta me Metron e Qytetit të Meksikës.^[196]^[197]

Terminal Central de Autobuses del Norte
Terminal Central de Autobuses del Sur (Tasqueña)
Terminal de Autobuses de Pasajeros de Oriente (TAPO)
Terminal Central del Poniente (Observatorio)

Cablebús

Që nga viti 2021, Qyteti i Meksikës shërbehet nga një rrjet teleferikësh, i njohur si Cablebús, që shërben zonat më malore dhe me lartësi të madhe të qytetit. Rrjeti përbëhet nga tre linja, ndërsa tre linja shtesë janë në planifikim.^[198]

Rrugët

Qyteti i Meksikës ka një rrjet të gjerë rrugësh dhe një përdorim relativisht të lartë të makinave private, i vlerësuar në më shumë se 4,5 milionë në vitin 2016.^[199] Ekziston një program mjedisor, i quajtur Një ditë pa makinë («Sot nuk qarkullon»), sipas të cilit automjetet që nuk e kanë kaluar testin e emetimeve kufizohen të qarkullojnë në ditë të caktuara sipas shifrës përfundimtare të targave të regjistrimit, në një përpjekje për të reduktuar ndotjen dhe mbingarkesën e trafikut.^[200]^[201]^[202]

Disa nga rrugët, rrugët kryesore dhe autoudhat e dalluara të qytetit përfshijnë Paseo de la Reforma, Avenida de los Insurgentes, Avenida Bucareli, Avenida Juárez, Calle Madero (rrugë këmbësorësh), Circuito Interior Bicentenario, Circuito Exterior Mexiquense dhe Viaducto Miguel Alemán.^[203]

Anillo Periférico është një nga rrugët më të shquara të qytetit, pasi në vitin 2006 u ndërtua një kat i dytë (el segundo piso) si metodë për të reduktuar mbingarkesën e trafikut.^[204]

Çiklizmi

Qeveria lokale e Qytetit të Meksikës mbikëqyr administrimin e Ecobici, sistemit të dytë më të madh të ndarjes së biçikletave në Amerikën e Veriut. I krijuar për të promovuar transportin urban të qëndrueshëm, Ecobici lehtëson aksesin e përshtatshëm në biçikleta si për banorët ashtu edhe për vizitorët. Deri në shtator 2013, sistemi përfshinte 276 stacione të vendosura në mënyrë strategjike në një zonë të gjerë që shtrihej nga Qendra historike e Qytetit të Meksikës deri në Polanco, një rreth i shquar i qytetit. Brenda këtij rrjeti, afërsisht 4.000 biçikleta janë në dispozicion për përdorim publik, duke u mundësuar njerëzve të lëvizin me efikasitet në hapësirën metropolitane dhe të reduktojnë varësinë nga mënyrat tradicionale të transportit të motorizuar.^[205]^[206]^[207]

Kultura

Arti

Veprat laike të artit të kësaj periudhe përfshijnë statujën e kalorësit të Karlit IV të Spanjës, e njohur lokalisht si El Caballito ("Kali i vogël"). Kjo vepër, prej bronzi, ishte puna e Manuel Tolsá dhe është vendosur në Plaza Tolsá, përballë Palacio de Mineria (Pallati i Minierave). Pikërisht përballë kësaj ndërtese ndodhet Museo Nacional de Arte (Munal) (Muzeu Kombëtar i Artit).

Gjatë shekullit XIX, një prodhues i rëndësishëm i artit ishte Academia de San Carlos (Akademia e Arteve San Carlos), e themeluar gjatë kohës koloniale, e cila më vonë u bë Escuela Nacional de Artes Plásticas (Shkolla Kombëtare e Arteve Plastike), duke përfshirë pikturën, skulpturën dhe dizajnin grafik, një nga shkollat e artit të UNAM-it. Shumë nga veprat e prodhuara nga studentët dhe stafi akademik i asaj kohe ekspozohen tani në Museo Nacional de San Carlos (Muzeu Kombëtar i San Carlos).

Një nga studentët, José María Velasco, konsiderohet një nga piktorët meksikanë më të mëdhenj të peizazhit të shekullit XIX. Regjimi i Porfirio Díazit sponsorizoi artet, veçanërisht ato që ndiqnin shkollën franceze. Artet popullore në formën e karikaturave dhe ilustrimeve lulëzuan, p.sh. ato të José Guadalupe Posada dhe Manuel Manilla. Koleksioni i përhershëm i Muzeut San Carlos përfshin gjithashtu piktura nga mjeshtrat evropianë si Rembrandt, Velázquez, Murillo dhe Rubens.

Pas Revolucionit meksikan, në Qytetin e Meksikës lindi një lëvizje artistike pararojë: muralizmi. Shumë nga veprat e muralistëve José Clemente Orozco [en], David Alfaro Siqueiros [en] dhe Diego Rivera ekspozohen në shumë ndërtesa të qytetit, veçanërisht në Pallatin Kombëtar dhe në Palacio de Bellas Artes [en]. Frida Kahlo, bashkëshortja e Rivera-s, me një shprehje të fortë nacionaliste, ishte gjithashtu një nga piktorët meksikanë më të njohur. Shtëpia e saj është kthyer në një muze që ekspozon shumë nga veprat e saj.^[208]

Ish-shtëpia e muzës së Rivera-s, Dolores Olmedo, strehon muzeun me të njëjtin emër. Objekti ndodhet në rrethin Xochimilco, në pjesën jugore të Qytetit të Meksikës, dhe përfshin disa ndërtesa të rrethuara nga lëndina të gjera e të krasitura. Ai strehon një koleksion të madh pikturash dhe vizatimesh të Rivera-s dhe Kahlo-s, si dhe Xoloizcuintle të gjallë (qeni meksikan pa qime). Ai pret gjithashtu rregullisht ekspozita të përkohshme të vogla por të rëndësishme të artit klasik dhe atij modern (p.sh. Mjeshtrat venecianë dhe artistët bashkëkohorë të Nju Jorkut).

Në shekullin XX, shumë artistë emigruan në Qytetin e Meksikës nga rajone të ndryshme të Meksikës, si Leopoldo Méndez, një gdhendës nga Veracruz, i cili mbështeti krijimin e Taller de la Gráfica Popular (Punëtoria Popullore e Grafikës), një punëtori socialiste e krijuar për t'i ndihmuar punëtorët manualë të gjenin një vend për të shprehur artin e tyre. Piktorë të tjerë erdhën nga jashtë, si piktorja katalanase Remedios Varo dhe të tjerë të mërguar spanjollë e hebrejë. Ishte në gjysmën e dytë të shekullit XX që lëvizja artistike filloi të shkëputej nga tema revolucionare. José Luis Cuevas zgjodhi një stil modernist, në kundërshtim me lëvizjen muraliste të lidhur me politikën sociale.

Muzeumet

Qyteti i Meksikës ka muzeume të shumtë kushtuar artit, duke përfshirë artin kolonial meksikan, artin modern e bashkëkohor dhe artin ndërkombëtar. Museo Tamayo u hap në mesin e viteve 1980 për të strehuar koleksionin e artit bashkëkohor ndërkombëtar të dhuruar nga piktori meksikan Rufino Tamayo. Koleksioni përfshin vepra të Picasso, Klee, Kandinsky, Warhol dhe shumë të tjerë, megjithëse pjesa më e madhe e koleksionit ruhet, ndërkohë që shfaqen ekspozitat e përkohshme. Museo de Arte Moderno është një depo e artistëve meksikanë të shekullit XX, duke përfshirë Rivera, Orozco, Siqueiros, Kahlo, Gerzso, Carrington, Tamayo, dhe pret rregullisht ekspozita të përkohshme të artit modern ndërkombëtar. Në jug të Qytetit të Meksikës, Muzeu Carrillo Gil ekspozon artistë pararojë, siç bën edhe Museo Universitario Arte Contemporáneo, i projektuar nga arkitekti meksikan Teodoro González de León dhe i inauguruar në fund të vitit 2008.

Museo Soumaya, i quajtur sipas bashkëshortes së magnatit meksikan Carlos Slim, ka koleksionin privat më të madh të skulpturave origjinale të Rodin jashtë Francës.^[209] Ai ka gjithashtu një koleksion të madh skulpturash të Dalí dhe kohët e fundit filloi të shfaqë vepra në koleksionin e mjeshtrave, duke përfshirë El Greco, Velázquez, Picasso dhe Canaletto. Muzeu inauguroi një objekt të ri me dizajn futurist në 2011, menjëherë në veri të Polanco-s, ndërsa mban një objekt më të vogël në Plaza Loreto, në jug të Qytetit të Meksikës.

Colección Júmex është një muze i artit bashkëkohor i vendosur në terrenet e gjera të kompanisë së lëngjeve Jumex, në periferinë industriale veriore të Ecatepec. Ai ka koleksionin privat më të madh të artit bashkëkohor në Amerikën Latine dhe pret vepra nga koleksioni i tij i përhershëm, si dhe ekspozita udhëtuese. Museo de San Ildefonso, i vendosur në Antiguo Colegio de San Ildefonso në qendrën historike të Qytetit të Meksikës, është një pallat me kolona i shekullit XVII që strehon një muze arti, i cili pret rregullisht ekspozita të nivelit botëror të artit meksikan dhe ndërkombëtar. Museo Nacional de Arte ndodhet gjithashtu në një ish-pallat në qendrën historike. Ai strehon një koleksion të madh veprash nga të gjithë artistët kryesorë meksikanë të 400 viteve të fundit dhe pret gjithashtu ekspozita të ftuara.

Jack Kerouac, shkrimtari i njohur amerikan, kaloi periudha të gjata në qytet dhe shkroi këtu vëllimin e tij poetik Mexico City Blues të vitit 1959. Një tjetër shkrimtar amerikan, William S. Burroughs, jetoi gjithashtu në Colonia Roma, ku aksidentalisht qëlloi për vdekje bashkëshorten e tij. Shumica e muzeumeve të Qytetit të Meksikës mund të vizitohen nga e marta në të dielë, nga ora 10:00 deri në 17:00, megjithëse disa prej tyre kanë orare të zgjatura, si Muzeu i Antropologjisë dhe Historisë, i cili është i hapur deri në orën 19:00. Përveç kësaj, hyrja në shumicën e muzeumeve është falas të dielave. Në disa raste mund të aplikohet një tarifë e modest.^[210]

Muzeu i Kujtesës dhe Tolerancës, i inauguruar në 2011, paraqet ngjarje historike të diskriminimit dhe gjenocidit. Ekspozitat e përhershme përfshijnë ato mbi Holokaustin dhe atrocitete të tjera në shkallë të gjerë. Ai strehon gjithashtu ekspozita të përkohshme; njëra mbi Tibetin u inaugurua nga Dalai Lama në shtator 2011.^[211]

Muzika, teatri dhe argëtimi

Në Qytetin e Meksikës veprojnë një numër orkestrash që ofrojnë programe sezonale. Këto përfshijnë Filarmoninë e Qytetit të Meksikës,^[212] e cila jep koncerte në Sala Ollin Yoliztli; Orkestrën Simfonike Kombëtare, selia e së cilës është Palacio de Bellas Artes [en] (Pallati i Arteve të Bukura), një kryevepër e stileve Art nouveau [en] dhe art déco; Orkestrën Filarmonike të Universitetit Autonom Kombëtar të Meksikës (OFUNAM),^[213] dhe Orkestrën Simfonike Minería,^[214] të cilat të dyja japin koncerte në Sala Nezahualcóyotl, që ishte salla e parë e koncerteve në formë rrethore në hemisferën perëndimore kur u inaugurua në vitin 1976. Ka gjithashtu shumë ansamble më të vogla që pasurojnë skenën muzikore të qytetit, duke përfshirë Orkestrën Rinore Carlos Chávez, Cuarteto Latinoamericano, Orkestrën e Botës së Re (Orquesta del Nuevo Mundo), Orkestrën Simfonike Politeknike Kombëtare dhe Orkestrën e Dhomës Bellas Artes (Orquesta de Cámara de Bellas Artes).

Qyteti i Meksikës është një qendër kryesore e kulturës popullore [en] dhe e muzikës. Një mori vendesh presin interpretues në spanjisht dhe në gjuhë të huaja. Këto përfshijnë Auditoriumin Kombëtar me 10.000 vende, i cili programon rregullisht artistë pop dhe rock spanjisht dhe anglisht, si dhe shumë nga ansamblet kryesore të arteve skenike në botë; auditoriumi transmeton gjithashtu shfaqje të operës së madhe nga Metropolitan Opera e Nju Jorkut në ekrane gjigante me definicion të lartë. Në vitin 2007, Auditoriumi Kombëtar u zgjodh si vendi më i mirë në botë nga media të zhanreve të ndryshme.

Vende të tjera për shfaqje të artistëve pop përfshijnë Teatro Metropolitan me 3.000 vende, Palacio de los Deportes me 15.000 vende, dhe stadiumin më të madh Foro Sol me 50.000 vende, ku artistë të njohur ndërkombëtarë japin koncerte rregullisht. Cirque du Soleil ka mbajtur disa sezone në Carpa Santa Fe, në lagjen Santa Fe në pjesën perëndimore të qytetit. Ka shumë vende për ansamble muzikore më të vogla dhe interpretues solo. Këto përfshijnë Lunario, Circo Volador dhe Voilá Acoustique. Shtesat e fundit përfshijnë Arena Ciudad de México me 20.000 vende, Pepsi Center World Trade Center me 3.000 vende, dhe Auditorio Blackberry me 2.500 vende.

Centro Nacional de las Artes (Qendra Kombëtare e Arteve) ka disa vende për muzikë, teatër dhe vallëzim. Kampusi kryesor i UNAM-it, gjithashtu në pjesën jugore të qytetit, është vendi i Centro Cultural Universitario (CCU; Qendra Kulturore Universitare). CCU-ja gjithashtu strehon Bibliotekën Kombëtare, Universum, Museo de las Ciencias interaktiv,^[215] sallën e koncerteve Sala Nezahualcóyotl, disa teatro dhe kinema, dhe Muzeun e ri Universitar të Artit Bashkëkohor (MUAC).^[216] Një degë e qendrës kulturore CCU të Universitetit Kombëtar u inaugurua në vitin 2007 në ambientet e ish-Ministrisë së Punëve të Jashtme, e njohur si Tlatelolco, në pjesën veri-qendrore të Qytetit të Meksikës.

Biblioteka José Vasconcelos, një bibliotekë kombëtare, ndodhet në hapësirën e ish-stacionit hekurudhor Buenavista në pjesën veriore të qytetit. Papalote Museo del Niño (Muzeu i Fëmijëve), i cili strehon ekranin më të madh në formë kupole në botë, ndodhet në parkun e pyllëzuar të Chapultepec, pranë Museo Tecnológico, si dhe Aztlán Parque Urbano, një park argëtimi. Parku tematik Six Flags México (parku argëtues më i madh në Amerikën Latine) ndodhet në lagjen Ajusco, në njësinë Tlalpan në pjesën jugore të Qytetit të Meksikës. Gjatë dimrit, sheshi kryesor i Zócalo [en] shndërrohet në një pistë gjigante patinazhi mbi akull, për të cilën thuhet se është më e madhja në botë pas asaj të Sheshit të Kuq të Moskës.

Cineteca Nacional (Biblioteka Meksikane e Filmit), pranë periferisë Coyoacán, shfaq një shumëllojshmëri filmash dhe organizon shumë festivale filmi, duke përfshirë Shfaqjen Ndërkombëtare vjetore, si dhe shumë të tjera më të vogla, nga kinemaja skandinave dhe uruguaiane, deri te filmat me temë hebreje dhe LGBT. Cinépolis dhe Cinemex, dy zinxhirët më të mëdhenj të biznesit të filmit, organizojnë gjithashtu disa festivale filmi gjatë vitit, me filma si kombëtarë ashtu edhe ndërkombëtarë. Qyteti i Meksikës ka një numër kinemash IMAX, duke u ofruar banorëve dhe vizitorëve akses në filma që variojnë nga dokumentarë deri te bllokbasterat në këto ekrane të mëdha.

Kuzhina

Dikur e konsideruar si ushqim i thjeshtë popullor, deri në shekullin e 19-të takoja ishte bërë një standard i kuzhinës së Qytetit të Meksikës. Ndërsa autoritetet përpiqeshin t'i taksnin taqueritë lokale, duke vendosur kërkesa licencimi dhe gjoba, ato regjistruan disa detaje mbi llojet e ushqimeve që shërbeheshin nga këto biznese. Referenca më e shpeshtë ishte për tacos de barbacoa. Përmendeshin gjithashtu enchiladas, tacos de minero dhe gorditas, bashkë me dyqanet e ostrigave dhe stendat e peshkut të skuqur. Ka dëshmi se disa specialitete rajonale viheshin në dispozicion për migrantët e ardhur së fundmi; të paktën dy dyqane njiheshin se shërbenin pozole, një lloj zierjeje e ngjashme me hominin që është ushqim bazë i Guadalajarës, Jalisco.^[217]

Qyteti i Meksikës njihet për disa nga peshqit dhe prodhimet e detit më të freskëta në brendësi të Meksikës. Tregu La Nueva Viga është tregu i dytë më i madh i prodhimeve të detit në botë, pas tregut të peshkut Tsukiji në Japoni.

Qyteti i Meksikës ofron një shumëllojshmëri kuzhinash: në qytet gjenden restorante të specializuara në kuzhinat rajonale të 31 shteteve të Meksikës, dhe qyteti ka gjithashtu disa degë të restoranteve të njohura ndërkombëtarisht. Këto përfshijnë Au Pied de Cochon dhe Brasserie Lipp të Parisit, Philippe (nga Philippe Chow); Nobu, Quintonil, Morimoto; Pámpano, në pronësi të këngëtarit të operës të rritur në Meksikë Plácido Domingo [en]. Ka degë të restorantit japonez Suntory, restorantit italian Alfredo, si dhe të steakhouse-ve të Nju Jorkut Morton's dhe The Palm, dhe BeefBar të Monte Karlos. Tre nga restorantet e nivelit të lartë të Limës, që shërbejnë kuzhinë peruane, kanë degë në Qytetin e Meksikës: La Mar, Segundo Muelle dhe Astrid y Gastón.

Për listën e vitit 2023 të World's 50 Best Restaurants sipas revistës britanike Restaurant, Qyteti i Meksikës u rendit i 13-ti më i miri me restorantin avangardë meksikan Pujol, në pronësi të kuzhinierit meksikan Enrique Olvera.^[218] Gjithashtu i njohur është restoranti i fusionit bask-meksikan Biko, i drejtuar dhe në bashkëpronësi nga Bruno Oteiza dhe Mikel Alonso, i cili u rendit jashtë listës në vendin e 59-të, por në vitet e kaluara ishte renditur brenda 50-shes më të mirë.^[219] Një tjetër që është renditur në listë në vitin 2019 është restoranti Sud 777, në vendin e 58-të.^[220] Në vitin 2024, shtatë restorante në qytet u nderuan me yje Michelin.^[221] Në skajin tjetër të shkallës janë baret e pulques për klasën punëtore, të njohura si pulquerías, një sfidë për turistët për t'i gjetur dhe provuar.

Mediat

Qyteti i Meksikës është qendra më e rëndësishme e Meksikës për shtypin dhe industrinë e botimit të librave. Botohen dhjetëra gazeta të përditshme, duke përfshirë El Universal, Excélsior, Reforma dhe La Jornada. Gazeta të tjera të rëndësishme përfshijnë Milenio, Crónica, El Economista dhe El Financiero.^[222]^[223] Revistat kryesore përfshijnë Expansión, Proceso, Poder, si dhe dhjetëra botime argëtimi si Vanidades, Quién, Chilango, TV Notas dhe botime lokale të Vogue, GQ dhe Architectural Digest.

Është gjithashtu një qendër kryesore e industrisë së reklamave. Shumica e firmave ndërkombëtare të reklamave kanë zyra në qytet, duke përfshirë Grey, JWT, Leo Burnett, Euro RSCG, BBDO, Ogilvy, Saatchi & Saatchi dhe McCann Erickson. Shumë firma lokale gjithashtu konkurrojnë në këtë sektor, duke përfshirë Alazraki, Olabuenaga/Chemistri, Terán, Augusto Elías dhe Clemente Cámara, ndër të tjera. Në qytet veprojnë 60 stacione radio dhe shumë rrjete lokale të transmetimit radiofonik komunitare.

Dy kompanitë më të mëdha mediatike në botën spanjishtfolëse, Televisa dhe TV Azteca, e kanë selinë në Qytetin e Meksikës. Televisa shpesh paraqitet si prodhuesi më i madh i përmbajtjes në gjuhën spanjolle.^[224] Kanalet e tjera lokale televizive përfshijnë:

XHDF 1 (Azteca Uno),^[225] XEW 2 (Televisa W),^[226] XHCTMX 3, XHTV 4, XHGC 5, XHTDMX 6, XHIMT 7, XEQ 9, XEIPN 11, XHUNAM 20, XHCDM 21, XEIMT 22, XHTRES 28, XHTVM 40 dhe XHHCU 45.

Sporti

Futbolli është sporti më popullor dhe më i transmetuar në televizion në Meksikë, i organizuar në formë franshize. Ndër impiantet e tij të rëndësishme në Qytetin e Meksikës përfshihen Stadiumi Azteca [en], shtëpia e Kombëtares meksikane të futbollit dhe e gjigantëve América dhe Cruz Azul, i cili mund të strehojë 91.653 tifozë, duke e bërë atë stadiumin më të madh në Amerikën Latine. Stadiumi Olimpik në Qytetin Universitar është shtëpia e klubit gjigant të futbollit Universidad Nacional, me një kapacitet prej mbi 52.000 ulësesh. Stadiumi i Qytetit të Sporteve, me 33.042 ulëse, ndodhet pranë Qendrës Botërore të Tregtisë së Qytetit të Meksikës, në lagjen Nochebuena, dhe është shtëpia e ekipit historik Atlante.

América, Cruz Azul dhe Universidad Nacional kanë selinë në Qytetin e Meksikës dhe luajnë në Divizionin e Parë; ata janë gjithashtu pjesë, bashkë me gjigantët me bazë në Guadalajara, Club Deportivo Guadalajara, e grupit tradicional të «Katër të Mëdhenjve» të Meksikës. Tre ndeshjet derbi të qytetit janë «Clásico Joven», i luajtur mes América dhe Cruz Azul, dy ekipeve më popullore dhe më të suksesshme të kryeqytetit; «Clásico Capitalino», mes América dhe Universidad Nacional; dhe «Clásico Metropolitano», mes Cruz Azul dhe Universidad Nacional.

Meksika organizoi Kampionatin Botëror të Futbollit në 1970, 1986 dhe në 2026. Stadiumi Azteca është stadiumi i parë në historinë e Kampionatit Botëror që ka pritur dy herë finalen. Është gjithashtu i vetmi stadium që e ka pritur turnirin në tre raste.^[227] Qyteti i Meksikës ishte qyteti i parë i Amerikës Latine që priti Lojërat Olimpike, pasi organizoi Lojërat Olimpike Verore 1968 [en] në 1968, duke mundur kandidaturat e Buenos Aires, Lionit dhe Detroitit. Qyteti priti Lojërat Panamerikane [en] e vitit 1955 dhe e vitit 1975, këto të fundit pas tërheqjes së Santiago-s dhe São Paulo-s. Kampionatet Botërore të Kanotazhit në Ujëra të Qeta të ICF u organizuan këtu në 1974 dhe 1994. Lucha libre është një stil meksikan mundjeje dhe një ndër sportet më popullore në të gjithë vendin. Impiantet kryesore në qytet janë Arena México dhe Arena Coliseo.

Autódromo Hermanos Rodríguez është impianti kryesor për sportet motorike dhe pret Çmimin e Madh të Meksikës të Formula 1 [en] që nga kthimi i garimit në këtë sport në 2015, me garën e mbajtur në të kaluarën nga 1962 deri në 1970 dhe përsëri nga 1986 deri në 1992. Që nga 2016, qarku pret gjithashtu ePrix-in e Qytetit të Meksikës të Formula E. Nga 1980 deri në 1981 dhe përsëri nga 2002 deri në 2007, qarku priti Gran Premio de México të Champ Car World Series. Duke filluar nga 2005, Seria Nationwide e NASCAR zhvilloi Telcel-Motorola México 200. Gjithashtu në 2005 u zhvillua për herë të parë garimi Mexico City 250 nga Grand-Am Rolex Sports Car Series. Të dyja garat u hoqën nga kalendarët e serive përkatëse për vitin 2009.

Bejzbolli është një sport tjetër që luhet në mënyrë profesionale në qytet. Qyteti i Meksikës është shtëpia e Djajve të Kuq të Qytetit të Meksikës të Ligës Meksikane, e cila konsiderohet një ligë Triple-A nga Major League Baseball. Djajtë i luajnë ndeshjet e tyre në shtëpi në Estadio Alfredo Harp Helú^[228], projektuar nga themeluesi i FGP Atelier, arkitekti ndërkombëtar meksikano-amerikan Francisco Gonzalez Pulido, në bashkëpunim me arkitektin vendas Taller ADG. Qyteti i Meksikës ka rreth 10 «Liga të Vogla» për bejzbollistë të rinj. Në 2005, Qyteti i Meksikës u bë qyteti i parë që priti një ndeshje të sezonit të rregullt të NFL [en] jashtë Shteteve të Bashkuara, pikërisht në Stadiumin Azteca. Turma prej 103.467 personash që ndoqi këtë ndeshje ishte më e madhja ndonjëherë për një ndeshje të sezonit të rregullt në historinë e NFL deri në 2009.^[229]

Qyteti ka pritur gjithashtu disa ndeshje parasezonale të NBA-së dhe ka organizuar Kampionatin Amerikan të FIBA-s të basketbollit, si dhe ndeshje ekspozicioni të Major League Baseball të ardhura nga përtej kufirit verior, në Foro Sol. Në 2017, komisioneri i NBA-së Adam Silver shprehu interes për të vendosur një ekip zgjerimi të NBA G League në Qytetin e Meksikës që në 2018. Kjo u realizua më 12 dhjetor 2019, kur komisioneri Silver njoftoi në një konferencë shtypi në Mexico City Arena se ekipi i LNBP-së, Capitanes de la Ciudad de México, do t'i bashkohej G League në sezonin 2020–21, sipas një marrëveshjeje pesëvjeçare.

Impiante të tjera sportive në Qytetin e Meksikës janë arena e brendshme Palacio de los Deportes, Pishina Olimpike Francisco Márquez, Hipódromo de Las Américas, Velodromi Olimpik Agustin Melgar, si dhe impiante për kalërim dhe gara kuajsh, hokej mbi akull, regbi, futboll amerikan, bejzboll dhe basketboll. Përpara ndalimit të ndeshjeve tradicionale me dema në 2025, të miratuar nga Kongresi i Qytetit të Meksikës, ndeshjet me dema mbaheshin çdo të diel gjatë sezonit në Plaza México me 50.000 ulëse, arena më e madhe e ndeshjeve me dema në botë. Fushat e golfit të Qytetit të Meksikës kanë pritur aktivitete të LPGA-së për femra dhe dy Kupa Botërore të Golfit për meshkuj. Fushat në të gjithë qytetin ofrohen si impiante private ashtu edhe publike.

Stadiumi Azteca

Stadiumi Olimpik Universitar

Stadiumi i Qytetit të Sporteve

Stadiumi Alfredo Harp Helú

Shih edhe

Kuzhina e Qytetit të Meksikës
Gentrifikimi i Qytetit të Meksikës
Barrios Mágicos të Qytetit të Meksikës
Grupi i Udhëheqjes për Klimën e Qyteteve të Mëdha
Qytetet më të mëdha të Amerikave [en]
Zonat metropolitane të Meksikës
Përmbledhje e Meksikës

Shënime

↑ Në spanjishten gadishullore përdoret gjithashtu varianti drejtshkrimor Méjico përkrah México. Sipas Diccionario panhispánico de dudas të Akademisë Mbretërore Spanjolle dhe Shoqatës së Akademive të Gjuhës Spanjolle, varianti me J është i saktë; megjithatë, rekomandohet varianti me X, pasi është ai që përdoret në spanjishten meksikane.
↑ spanjisht: Ciudad de México, lit. 'Qyteti i Meksikës',[a][11] lokalisht [sjuˈða(ð) ðe ˈmexiko] , shkurtuar CDMX
Nahuatl qendror [en]: Mexihco Hueyaltepetl[12] shqiptimi Nahuatl: [meːˈʃiʔko wejaːlˈtepeːt͡ɬ]
Maja jukateke [en]: u noj kaajil México[13]
Otomi [en]: 'Monda[nevojitet citimi]
↑ Kuito, kryeqyteti i Ekuadorit, është kryeqyteti tjetër i tillë.

Referime

↑ "Presenta gobierno capitalino Himno de la Ciudad de México, primero en la historia en ser compuesto por una mujer". Secretariat of Culture of Mexico City (në spanjisht). 20 qershor 2024. Arkivuar nga origjinali më 24 qershor 2024. Marrë më 23 qershor 2024.
↑ "Secretaría de Relaciones Exteriores – México" (në spanjisht). Sre.gob.mx. Arkivuar nga origjinali më 20 prill 2011. Marrë më 17 prill 2011.
↑ "De la Colonia / 13 agosto de 1521: rendición de México-Tenochtitlan" (në spanjisht). Redescolar.ilce.edu.mx. Arkivuar nga origjinali më 1 korrik 2008. Marrë më 17 prill 2011.
↑ "Conmemora la Secretaría de Cultura el 185 Aniversario del Decreto de Creación del Distrito Federal" (në spanjisht). Cultura.df.gob.mx. Arkivuar nga origjinali më 22 korrik 2011. Marrë më 17 prill 2011.
1 2 Agren, David (29 janar 2015). "Mexico City officially changes its name to – Mexico City". The Guardian (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 24 prill 2020. Marrë më 30 janar 2016.
↑ "Resumen" (në spanjisht). Cuentame INEGI. Arkivuar nga origjinali më 30 janar 2010. Marrë më 20 tetor 2010.
↑ "Relieve" (në spanjisht). Cuentame INEGI. Arkivuar nga origjinali më 2 mars 2011. Marrë më 20 tetor 2010.
1 2 3 4 "Censo Población y Vivienda 2020". inegi.org.mx (në spanjisht). INEGI. 25 janar 2021. Arkivuar nga origjinali më 14 shkurt 2022. Marrë më 27 janar 2021.
↑ "Indicadores Regionales de Actividad Económica 2025" (PDF). Citibanamex (në spanjisht). maj 2025. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 30 qershor 2025. Marrë më 24 maj 2025.
↑ Guillermina, Rodríguez (maj 2025). "Indicadores Regionales de Actividad Económica" (PDF) (në spanjisht). Banamex. fq. 45. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 30 qershor 2025. Marrë më 7 gusht 2025.
↑ "México" në Diccionario panhispánico de dudas nga Akademia Mbretërore Spanjolle dhe Shoqata e Akademive të Gjuhës Spanjolle, Madrid: Santillana. 2005. ISBN 978-8-429-40623-8.
↑ "IHUEYTLANAHUATIL MEXIHCO HUEYALTEPETL "His great tlanahatil" [Mbretëria e Qytetit të Meksikës] (PDF) (në Nahuatl dhe spanjisht). Përkthyer nga Aguilar Domínguez, Fausto. Qeveria e Qytetit të Meksikës. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 31 janar 2024. Marrë më 31 janar 2024.
↑ "U NOJ A'ALAMAJT'AANIL U NOJ KAAJIL MÉXICO" [Kushtetuta e Shtetit të Meksikës] (PDF) (në Yucatec Maya dhe spanjisht). Përkthyer nga Sánchez Chan, Feliciano. Qeveria e Qytetit të Meksikës. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 28 shkurt 2024. Marrë më 31 janar 2024.
↑ "Artículo 44" (PDF) (në spanjisht). Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 17 janar 2020. Marrë më 14 maj 2010.
↑ "The 2008 Global Cities Index". Foreign Policy (në anglisht). 2008. Arkivuar nga origjinali më 10 janar 2010. Marrë më 27 dhjetor 2009.
↑ "World Cities 2024". GaWC (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 10 janar 2025. Marrë më 23 prill 2025.
↑ Blouet, Brian W.; Blouet, Olwyn M. (2009). OECD Reviews of Regional Innovation OECD Reviews of Regional Innovation: 15 Mexican States 2009 (në anglisht). OECD Publishing. fq. 418, 299. ISBN 978-92-64-06012-8.
↑ Kombet e Bashkuara (2019). "World Urbanization Prospects 2018" (PDF) (në anglisht). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 11 shkurt 2020. Marrë më 10 tetor 2021.
↑ Global MetroMonitor | Brookings Institution Arkivuar 2013-06-05 tek Wayback Machine. Brookings.edu. Marrë më 12 prill 2014.
↑ "Key Economic Facts and Figures". Mexico City Experience (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 26 prill 2010. Marrë më 19 gusht 2010.
↑ Parish Flannery, Nathaniel (23 dhjetor 2013). "Mexico City Is Focusing on Tech Sector Development". Forbes (në anglisht). Marrë më 27 dhjetor 2013.{{cite magazine}}: Mirëmbajtja CS1: Shërbim arkivimi i vjetruar (lidhja)
1 2 Qeveria e Distriktit Federal. "Historia de la Ciudad de México". df.gob.mx (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 19 dhjetor 2009. Marrë më 27 dhjetor 2009.
↑ Kombet e Bashkuara. "Mexico City, Mexico" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2 maj 2010. Marrë më 27 dhjetor 2009.
↑ Daniel C. Schechter, Josephine Quintero. Lonely Planet Mexico City, City Guide [With Pullout Map]. Botimi i tretë. Lonely Planet, 2008. f. 288 (f. 20–21). ISBN 978-1-74059-182-9.
↑ Gallo, Rubén (6 prill 2021). "A Chronicle of Mexico City and Its Multitudes". The New York Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 8 janar 2023. Marrë më 7 janar 2023.
↑ Lopez Torregrosa, Luisita (27 prill 2017). "My Mexico City is everyone's now". The Seattle Times (në anglisht). Qyteti i Meksikës. Arkivuar nga origjinali më 8 janar 2023. Marrë më 7 janar 2023.
↑ "Mexico's Quintana Roo state decriminalises abortion". Al Jazeera (në anglisht). 26 tetor 2022. Arkivuar nga origjinali më 6 janar 2023. Marrë më 7 janar 2023.
↑ Linares, Albinson (21 tetor 2021). "These people want to die. Will their countries allow euthanasia?". NBC News (në anglisht). Telemundo. Arkivuar nga origjinali më 8 janar 2023. Marrë më 7 janar 2023.
↑ Malkin, Elisabeth (21 korrik 2009). "Express Route to Divorce Has Familiar Delays". The New York Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 8 janar 2023. Marrë më 7 janar 2023.
1 2 "Mexico City legalises same-sex marriage". The Guardian (në anglisht). Associated Press. 22 dhjetor 2009. Arkivuar nga origjinali më 8 nëntor 2022. Marrë më 7 janar 2023.
↑ Hogue, Tom (25 qershor 2023). "Mexico City holds mass celebration for same-sex weddings, gender ID changes". Reuters (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 15 nëntor 2023. Marrë më 15 nëntor 2023.
1 2 3 Richards, Tony (30 janar 2016). "Federal District is now officially Mexico City: The change brings more autonomy for the country's capital". Mexico News Daily (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 21 korrik 2017. Marrë më 11 korrik 2017.
↑ "From DF to CDMX, Mexico City changes name, status". Inquirer News (në anglisht). Agence France-Presse. 30 janar 2016. Arkivuar nga origjinali më 11 prill 2022.
1 2 "La Ciudad de México no será estado, sino entidad federal autónoma". Diario de México (në spanjisht). 28 janar 2016. Arkivuar nga origjinali më 4 mars 2016. Marrë më 29 shkurt 2016.
↑ Oxford Spanish-English Dictionary (në anglisht). 1994.
1 2 Lida 2008, f. 15.
↑ Lida 2008, f. 16.
↑ Diccionario Porrúa. Historia, Biografía y Geografía de México (në spanjisht). Vëll. II (bot. 5th). Mexico City: Editorial Porrúa, S.A. 1986. fq. 1638.
↑ Alberto Dallal. "La Ciudad de México: el espectáculo más grande del mundo". Revista elektronike Imágenes e Institutit të Kërkimeve Estetike të Universitetit Kombëtar Autonom të Meksikës (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 9 nëntor 2019. Marrë më 19 nëntor 2019.
↑ Ramón Gutiérrez del Mazo (intendenti i Meksikës: 1811–1821) (1811). La muy noble, muy leal, insigne é imperial ciudad de México, cabeza de los reynos y provincias de Nueva España y en si nombre los señores presidente y vocales que componen la Real Junta de Policía de esta Córte con anuencia del Exmo. Sr. virey de este reyno hacemos saber al piadoso vecindario lo que sigue (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 18 tetor 2023. Marrë më 19 tetor 2020.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Emra shifrorë: lista e autorëve (lidhja)
↑ Dëshmia përbëhet nga një varrim në rastin e parë dhe nga ashkla litike të lidhura me mbetjet e faunës së zhdukur. Ato vlerësoheshin rreth 10.000 vjet të vjetra. Cfr. Acosta Ochoa, 2007: 9.
↑ Gonzalez, Silvia; Jiménez-López, José Concepción; Hedges, Robert; Huddart, David; Ohman, James C; Turner, Alan; Pompa y Padilla, José Antonio (mars 2003). "Earliest humans in the Americas: new evidence from México". Journal of Human Evolution (në anglisht). 44 (3): 381. Bibcode:2003JHumE..44..379.. doi:10.1016/s0047-2484(03)00004-6. PMID 12674097.
↑ "El ADN de La Mujer del Peñón confirma el origen asiático del hombre americano". www.cronica.com.mx (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 12 tetor 2013. Marrë më 28 shtator 2019.
↑ Karen Mutton (2011). Scattered Skeleton in Our Closet (në anglisht). Adventures Unlimited Press. ISBN 978-1-935487-41-8. Arkivuar nga origjinali më 18 tetor 2023. Marrë më 19 tetor 2020.
↑ David Epstein (2 janar 2005). "First Americans May Have Come From Australia". Discover (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 18 tetor 2020. Marrë më 17 tetor 2020.
↑ Chisholm, Hugh, red. (1911). "Mexico City" . Encyclopædia Britannica (në anglisht). Vëll. 18 (bot. 11th). Cambridge University Press. fq. 346. The City of Mexico dates, traditionally, from the year 1325 or 1327
↑ Berdan, Frances F. (1982). The Aztecs of Mexico: An Imperial Society (në anglisht). New York: Holt, Rinehart and Winston. fq. 10–14.
1 2 Berdan, Frances F. (1982). The Aztecs of Mexico: An Imperial Society (në anglisht). New York: Holt, Rinehart and Winston. fq. 14.
1 2 3 4 5 "Historia de la Ciudad de México" (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 1 maj 2019. Marrë më 14 tetor 2008.
1 2 3 4 5 Marroqui, Jose Maria (1969). La Ciudad de Mexico (në spanjisht). Mexico City: Ayuntamiento del Distrito Federal. fq. 21–25.
↑ "Conquistadors – Cortés. November 1519, The Most Beautiful Thing in the World" (në anglisht). PBS. Arkivuar nga origjinali më 26 prill 2019. Marrë më 17 prill 2011.
↑ "Conquistadors – Cortés. November, 1519 – Montezuma Arrested" (në anglisht). PBS. Arkivuar nga origjinali më 18 prill 2019. Marrë më 17 prill 2011.
↑ "Conquistadors – Cortés. June 1520 – Massacre at Tenochtitlán" (në anglisht). PBS. Arkivuar nga origjinali më 22 prill 2019. Marrë më 17 prill 2011.
↑ "Conquistadors – Cortés. December 1520 – Siege, Starvation & Smallpox" (në anglisht). PBS. Arkivuar nga origjinali më 28 maj 2019. Marrë më 17 prill 2011.
↑ "Conquistadors – Cortés. The Last Stand: An Aztec Iliad" (në anglisht). PBS. Arkivuar nga origjinali më 20 prill 2019. Marrë më 17 prill 2011.
1 2 3 4 5 6 7 Alvarez, Jose Rogelio (2000). "Mexico, Ciudad de". Enciclopedia de Mexico (në spanjisht). Vëll. 9. Encyclopædia Britannica. fq. 5242–5260.
↑ Toribio de Benavente Motolinia, Motolinia's History of the Indians of New Spain, përkthyer dhe redaktuar nga Elizabeth Adnros Foster. Wesport: Greenwood Press, (1950) 1973, fq. 41–42
↑ Edmundo O'Gorman, Reflexiones sobre la distribución urbana coloinal de la ciudad de México, Mexico 1938, fq. 16 e vazhdim.
↑ Magnus Mörner dhe Charles Gibson, "Diego Muñoz Camargo and the Segregation Policy of the Spanish Crown," Hispanic American Historical Review, vëll. 42, fq. 558 e vazhdim.
↑ Ida Altman, Sarah Cline dhe Javier Pescador, The Early History of Greater Mexico, Pearson 2003, fq. 246–249.
↑ Noble David Cook, Born to Die: Disease and New World Conquest, 1492–1650. New York: Cambridge University Press 1998.
↑ Hamnett, Brian R. (1998). Concise History of Mexico (në anglisht). Port Chester, NY: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-58120-2.
1 2 Ladd, Doris M (1998). Artes deMexico Palacios de la Nueva España The Mexican Nobility (në spanjisht). Mexico City: Artes de Mexico y del Mundo. fq. 84–86. ISBN 978-968-6533-61-3.
↑ "Don Agustín de Iturbide" (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 11 prill 2004. Marrë më 20 tetor 2008.
↑ Weil, Thomas E. (1 janar 1991). "Mexico: Chapter 3B. Evolution of a Nation". Countries of the World (në anglisht). Bureau Development, Inc.
↑ Mody, Ashoka (1996). "Infrastructure Delivery". Countries of the World (në anglisht). World Bank Publications. fq. 187. ISBN 978-0-8213-3520-8.
↑ "The Battle of Cerro Gordo". PBS (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 23 tetor 2007. Marrë më 18 tetor 2008.
↑ "The Storming of Chapultepec (General Pillow's Attack)". PBS (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2 shtator 2017. Marrë më 18 tetor 2008.
↑ Richard Griswold del Castillo. "Treaty of Guadalupe Hidalgo". PBS (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 13 shkurt 2010. Marrë më 18 tetor 2008.
↑ "Album, Mexican Revolution" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 29 janar 2020. Marrë më 19 mars 2022.
↑ "La Decena Trágica, febrero de 1913" (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 20 qershor 2013. Marrë më 19 tetor 2008.
↑ LaRosa, Michael J., red. (2005). Atlas and Survey of Latin American History (në anglisht). M.E. Sharpe, Inc. fq. 118–125. ISBN 978-0-7656-1597-8.
↑ "Central University City Campus of the Universidad Nacional Autónoma de México (UNAM)" (në anglisht). UNESCO. Arkivuar nga origjinali më 29 tetor 2023. Marrë më 11 nëntor 2023.
↑ National Research Council Staff (1995). Mexico City's Water Supply: Improving the Outlook for Sustainability (në anglisht). Washington, DC: National Academies Press. fq. 4.
↑ Doyle, Kate (29 maj 2023). "TLATELOLCO MASSACRE: DECLASSIFIED U.S. DOCUMENTS ON MEXICO AND THE EVENTS OF 1968" (në anglisht). National Security Archive. Arkivuar nga origjinali më 3 shkurt 2023. Marrë më 30 maj 2023.
↑ Campus, Yunnven (19 shtator 2005). "A 20 años del sismo del 85" (në spanjisht). Mexico City: Televisa. Arkivuar nga origjinali më 22 shtator 2008. Marrë më 4 tetor 2008.
↑ Haber, Paul Lawrence (1995). "Earthquake of 1985". Concise Encyclopedia of Mexico (në anglisht). Taylor & Frances Ltd. fq. 179–184.
1 2 Diccionario Porrua de Historia, Biografia y Geografia de Mexico 6th ed. – Mexico, Cuenca de (në spanjisht). Vëll. 3. Qyteti i Meksikës: Editorial Porrua. 1995. fq. 2238. ISBN 978-968-452-907-6.
↑ "Mexico City: Opportunities and Challenges for Sustainable Management of Urban Water Resources" (në anglisht). dhjetor 2004. Arkivuar nga origjinali më 7 dhjetor 2008. Marrë më 25 nëntor 2008.
1 2 3 4 National Research Council Staff (1995). Mexico City's Water Supply: Improving the Outlook for Sustainability (në anglisht). Washington, DC: National Academies Press. ISBN 978-0-309-05245-0.
1 2 3 Yip, Maricela; Madl, Pierre (16 prill 2002). "Air Pollution in Mexico City" (në anglisht). University of Salzburg, Austria. fq. 16. Arkivuar nga origjinali më 14 shtator 2011. Marrë më 25 nëntor 2008.
↑ O'Hanlon, L. (22 prill 2021). "The Looming Crisis of Sinking Ground in Mexico City". Eos, Transactions, American Geophysical Union (në anglisht). John Wiley & Sons, Inc. Arkivuar nga origjinali më 2 prill 2022. Marrë më 24 mars 2022. The ground in Mexico City is sinking at a rate of almost 50 centimeters (20 inches) per year...
↑ New York Times: "Mexico City, Parched and Sinking, Faces a Water Crisis" nga Michael Kimmelman Arkivuar 2017-08-19 tek Wayback Machine 17 shkurt 2017 (në anglisht)
↑ Cooke, Julia (27 shkurt 2008). "Los Angeles and Mexico City: A Tale of Two Cities". laweekly.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 20 shtator 2017. Marrë më 20 shtator 2017.
1 2 "Coming up for air". Harvard Gazette (në anglisht). 28 tetor 2014. Arkivuar nga origjinali më 18 gusht 2015. Marrë më 16 dhjetor 2015.
1 2 3 "Mexico City cleans up its reputation for smog" (në anglisht). 26 dhjetor 2008. Arkivuar nga origjinali më 23 shtator 2020. Marrë më 11 nëntor 2019.
1 2 Larry Rother (13 dhjetor 1987). "Chapultepec Park: Mexico in Microcosm". The New York Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 18 nëntor 2019. Marrë më 18 nëntor 2019.
↑ "Historia del Bosque de Chapultepec (Historia e Pyllit të Chapultepec)" (në spanjisht). Qyteti i Meksikës: Dirección del Bosque de Chapultepec. Arkivuar nga origjinali më 14 nëntor 2010.
↑ Meade, Julie (2016). Moon Mexico City (në anglisht). Avalon Publishing. ISBN 978-1-63121-409-7. Arkivuar nga origjinali më 18 tetor 2023. Marrë më 18 nëntor 2019. Just west of Bellas Artes, the Alameda Central is the largest green space in the center of the city and the oldest public park in the Americas.
↑ "Three Kings Day in Mexico, a holiday in flux". LA Times Blogs – La Plaza (në anglisht). 6 janar 2011. Arkivuar nga origjinali më 28 dhjetor 2019. Marrë më 18 nëntor 2019. Consider the scene this week at the Alameda Central, the downtown Mexico City park historians describe as the oldest planned urban green space in the Americas.
↑ Lidia Arista (16 janar 2011). "5 parques representativos del DF (5 parqe ikonike të Qytetit të Meksikës)". El Universal (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 27 maj 2013. Marrë më 2 tetor 2013.
↑ "Historia del zoológico" (në spanjisht). 22 dhjetor 2015. Arkivuar nga origjinali më 22 dhjetor 2015. Marrë më 28 qershor 2018.
↑ "Colección animal" (në spanjisht). 22 dhjetor 2015. Arkivuar nga origjinali më 22 dhjetor 2015. Marrë më 28 qershor 2018.
↑ "Historia del zoológico" (në spanjisht). 4 tetor 2015. Arkivuar nga origjinali më 4 tetor 2015. Marrë më 28 qershor 2018.
↑ "Colección animal" (në spanjisht). 4 tetor 2015. Arkivuar nga origjinali më 4 tetor 2015. Marrë më 28 qershor 2018.
↑ "Historia del zoológico" (në spanjisht). 22 dhjetor 2015. Arkivuar nga origjinali më 22 dhjetor 2015. Marrë më 28 qershor 2018.
↑ "Colección animal" (në spanjisht). 22 dhjetor 2015. Arkivuar nga origjinali më 22 dhjetor 2015. Marrë më 28 qershor 2018.
↑ "Average Weather for Mexico City" (në anglisht). Weather Spark. Arkivuar nga origjinali më 5 nëntor 2016. Marrë më 29 tetor 2013.
↑ "CDMX rompe por segundo día consecutivo récord de calor; alcanza los 34.7° celsius". El Economista (në spanjisht). 25 maj 2024. Arkivuar nga origjinali më 26 maj 2024. Marrë më 26 maj 2024.
1 2 3 Jáuregui Ostos, Ernesto (2000). El clima de la Ciudad de México (në spanjisht). México, D.F.: Instituto de Geografía de la UNAM. ISBN 978-968-856-819-4.
↑ "Snow in Mexico City". The Baltimore Sun (në anglisht). Baltimore, Maryland, SHBA. 13 shkurt 1907. fq. 2.
↑ "Snow Falls in Mexico City". The Baltimore Sun (në anglisht). Baltimore, Maryland, SHBA. fq. 1.
↑ "Snowfall Startles Mexico City". The New York Times (në anglisht). 15 mars 1940. fq. 3.
↑ "6 Die As Snow Storm Covers Mexico City". The New York Times (në anglisht). 12 janar 1967. fq. 13.
↑ Escobar Ohmstede, Antonio (2004). Juan Manuel Pérez Zevallos (red.). Desastres agrícolas en México: Siglo XIX Tomo 2 (1822–1900) (në spanjisht). México, D.F.: Fondo de Cultura Económica (FCE); Centro de Investigaciones y Estudios Superiores en Antropología Social (CIESAS). ISBN 978-968-16-7188-4.
↑ "Program to improve air quality in the Metropolitan zone of the valley of Mexico – 2002. Secretaría del Medio Ambiente del Distrito Federal, SMA (2002) Programa para Mejorar la Calidad del Aire de la Zona Metropolitana del Valle de México, Gobierno del Distrito Federal" (PDF) (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 26 janar 2007.
↑ Lafregua, J; Gutierrez, A; Aguilar E; Aparicio J; Mejia R; Santillan O; Suarez MA; Preciado M (2003). "Balance hídrico del Valle de Mexico" (PDF) (në spanjisht). Anuario IMTA. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 16 dhjetor 2008. Marrë më 1 dhjetor 2008.
↑ "Estado de Ciudad de México-Estación: Tacubaya Central (OBS)". Normales Climatologicas 1991–2020 (në spanjisht). Servicio Meteorológico Nacional. Arkivuar nga origjinali më 25 gusht 2023. Marrë më 30 shtator 2025.
↑ "Extreme Temperatures and Precipitation for Tacubaya Central (OBS)" (në spanjisht). Servicio Meteorológico Nacional. Arkivuar nga origjinali më 15 tetor 2021. Marrë më 15 tetor 2021.
↑ "World Meteorological Organization Climate Normals for 1981–2010" (në anglisht). World Meteorological Organization. Arkivuar nga origjinali më 15 tetor 2021. Marrë më 15 tetor 2021.
↑ "76680: Mexico Central, D. F. (Mexico)". www.ogimet.com (në anglisht). 25 maj 2024. Arkivuar nga origjinali më 27 maj 2024. Marrë më 27 maj 2024.
↑ El Florecimiento de México (në spanjisht). Tipografía de Bouligny & Schmidt Sucs. 1906. fq. 24.
↑ "Mexico City Population". worldpopulationreview.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 6 janar 2014. Marrë më 6 janar 2014.
↑ Kunz, Gustavo (2014). "2.10". La constitución urbana y espacial de la ZEDEC Santa Fe: origen y desarrollo producto de la reestructuración urbana, y símbolo del proyecto neoliberal mexicano (PDF) (në spanjisht). Mexico City: Universidad Iberoamericana. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 6 maj 2023. Marrë më 26 nëntor 2025.
1 2 Sosa López, Oscar (2017). The Politics of Immediacy: Citizenship, Infrastructure and Sustainable Mobility in Mexico City (PDF) (Tezë) (në anglisht). Berkeley: University of California. fq. 17, 42. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 18 nëntor 2024. Marrë më 26 nëntor 2025.
↑ Vitz, Matthew (26 prill 2018). "A City on a Lake: Urban Political Ecology and the Growth of Mexico City" (PDF) (në anglisht). Duke University Press. fq. 8. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 3 dhjetor 2025. Marrë më 26 nëntor 2025.
↑ "The Hispanic Experience – Indigenous Identity in Mexico" (në anglisht). Houstonculture.org. Arkivuar nga origjinali më 4 gusht 2009. Marrë më 17 prill 2011.
↑ "Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2005" (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 6 maj 2009. Marrë më 22 shkurt 2009.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: BOT: Gjendja e adresës origjinale është e panjohur (lidhja). Marrë më 27 shtator 2008. "Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2005" (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 6 dhjetor 2008. Marrë më 22 shkurt 2009.
↑ "Consejo Nacional de Población, México; Proyecciones de la Población de México 2005–2050" (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 12 tetor 2007. Marrë më 12 tetor 2007. Popullsia totale e parashikuar e Qytetit të Meksikës dhe 60 bashkive të tjera të Zona metropolitana del Valle de México, sipas përcaktimit të vitit 2005. Marrë më 27 shtator 2008.
1 2 Síntesis de Resultados del Conteo 2005 (në spanjisht) Arkivuar 2007-02-09 tek Wayback Machine INEGI
1 2 "Tasa de emigración, inmigración y migración neta de las entidades federativas" (në spanjisht). Inegi.gob.mx. Arkivuar nga origjinali më 10 maj 2013. Marrë më 17 prill 2010.
↑ "Querétaro ya será parte de la megalópolis (Querétaro do të jetë pjesë e megalopolisit)" (në spanjisht). Diario de Querétaro. 25 tetor 2019. Arkivuar nga origjinali më 20 gusht 2023. Marrë më 20 gusht 2023.
↑ Comisión Ambiental de la Megalópolis (shtator 2018). "La megalópolis de la ZMVM (Megalopolisi i Zonës metropolitane të Luginës së Meksikës)". Gobierno de Mexico (në spanjisht). Comisión Ambiental de la Megalópolis. Arkivuar nga origjinali më 20 gusht 2023. Marrë më 20 gusht 2023.
↑ Volumen y porcentaje de la población de 5 y más años católica por entidad federativa, 2010 (në spanjisht) Arkivuar 2012-05-07 tek Wayback Machine INEGI
↑ Mora Duro, Carlos Nazario (2019). "Agnostics and Atheists in Mexico". Encyclopedia of Latin American Religions (në anglisht). fq. 66–70. doi:10.1007/978-3-319-27078-4_369. ISBN 978-3-319-27077-7.
↑ Morgan, Ronald J. (2002). Spanish American Saints and the Rhetoric of Identity, 1600–1810 (në anglisht). Tucson: University of Arizona Press. fq. 143–169.
↑ Agren, David (30 shtator 2019). "Three new dioceses carved out of Archdiocese of Mexico". Crux (në anglisht). Catholic News Service. Arkivuar nga origjinali më 15 janar 2022. Marrë më 1 tetor 2019.
↑ "Población de 5 y más años hablante de lengua indígena por principales lenguas, 2005" (në spanjisht). INEGI. Arkivuar nga origjinali më 22 korrik 2011.
↑ "Panorama sociodemográfico de México". www.inegi.org.mx (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 26 janar 2021. Marrë më 6 tetor 2021.
↑ "Asociaciones de Inmigrantes Extranjeros en la Ciudad de México. Una Mirada a Fines del Siglo XX" (PDF) (në spanjisht). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 4 korrik 2009. Marrë më 17 prill 2010.
↑ "Los extranjeros en México, la inmigración y el gobierno ¿Tolerancia o intolerancia religiosa?" (PDF) (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 27 mars 2009. Marrë më 17 prill 2010.
↑ "Los árabes de México. Asimilación y herencia cultural" (PDF) (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 27 mars 2009. Marrë më 17 prill 2010.
↑ Carl Franz & Lorena Havens. "How Many Americans Live in Mexico?" (në anglisht). Peoplesguide.com. Arkivuar nga origjinali më 15 gusht 2007. Marrë më 17 prill 2010.
↑ "Private American Citizens Residing Abroad" (në anglisht). Overseasdigest.com. Arkivuar nga origjinali më 26 mars 2010. Marrë më 17 prill 2010.
↑ "UNESCO Global Network of Learning cities – Mexico City, Mexico" (në anglisht). UNESCO Institute for Lifelong Learning. 2015 [2015]. Arkivuar nga origjinali më 4 janar 2026. Marrë më 2 qershor 2026.
↑ "Mexico City | Creative Cities Network". en.unesco.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 30 shtator 2023. Marrë më 2 qershor 2025.
1 2 Steck; Francis Borgia (1936). The first college in America: Santa Cruz de Tlatelolco. Achievement and influence of Santa Cruz de Tlatelolco (në anglisht). Washington DC. Arkivuar nga origjinali më 27 shtator 2019. Marrë më 10 tetor 2019.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Mungon shtëpia botuese te vendodhja (lidhja)
↑ Lourdes Arencibia Rodriguez (27 shtator 2017). "The Imperial College of Santa Cruz de Tlatelolco : The First School of Translators and Interpreters in Sixteenth-Century Spanish America1". The Imperial College of Santa Cruz de Tlatelolco. Regards sur la traduction | Perspectives on Translation (në anglisht). Les Presses de l'Université d'Ottawa | University of Ottawa Press. fq. 263–275. ISBN 978-0-7766-2620-8. Arkivuar nga origjinali më 2 dhjetor 2019. Marrë më 10 tetor 2019.
1 2 Tavares Lopez, Edgar (shkurt 2008). "Ciudad Universitaria". México Desconocido (në spanjisht). 372: 90–92.
↑ "Times Higher Education Supplement, 2006" (në anglisht). Eluniversal.com.mx. Arkivuar nga origjinali më 9 gusht 2007. Marrë më 17 prill 2010.
↑ "University of California Mexico City" (në anglisht). Universityofcalifornia.edu. Arkivuar nga origjinali më qershor 13, 2011. Marrë më prill 17, 2011.
↑ "Federal Constitution of the United Mexican States (1824)" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 18 mars 2012.
↑ Boletín Mexicano de Derecho Comparado Arkivuar 2014-04-10 tek Wayback Machine. Juridicas.unam.mx. Marrë më 12 prill 2014.
↑ Alvarez, Jose Rogelio (2003). "Distrito Federal". Enciclopedia de Mexico (në spanjisht). Vëll. IV. Sabeco International Investment Corp. fq. 2293–2314. ISBN 978-1-56409-063-8.
1 2 Statuti i Qeverisë së Distriktit Federal Arkivuar 2008-03-13 tek Wayback Machine
↑ Tavera Fenollosa, Ligia (3 mars 2016). "Eventful temporality and the unintended outcomes of Mexico's earthquake victims movement". përmbledhur nga Rossi, Federico M.; Bülow, Marisa von (red.). Social Movement Dynamics: New Perspectives on Theory and Research from Latin America (në anglisht). Routledge. ISBN 978-1-317-05370-5.
↑ "Constitución Política de la Ciudad de México" (PDF) (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 26 dhjetor 2018. Marrë më 16 shkurt 2019.
↑ "Constitución Política de la Ciudad de México" (PDF) (në spanjisht). 30 janar 2019. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 19 shkurt 2018. Marrë më 16 shkurt 2019.
↑ "Codigo Financiero Del Distrito Federal*" (PDF) (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 8 gusht 2007. Marrë më 17 prill 2010.
↑ Caistor, Nicholas (2019). Mexico City (në anglisht). London, England: Reaktion Books. ISBN 978-1-78914-110-8. Arkivuar nga origjinali më 18 tetor 2023. Marrë më 20 tetor 2021.
↑ "Mexico Bares Its Liberal Side, and More". NPR (në anglisht). 8 maj 2007. Arkivuar nga origjinali më 20 tetor 2021. Marrë më 20 tetor 2021.
↑ "Aprueba ALDF en lo general reforma sobre el aborto". El Universal (në spanjisht). 24 prill 2007. Arkivuar nga origjinali më 27 prill 2007. Marrë më 25 prill 2007.
1 2 "Constitution of Mexico City" (PDF) (në spanjisht). Gobierno de la Ciudad de México. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 15 korrik 2022. Marrë më 8 shkurt 2021.
↑ "Censo de Población y Vivienda 2020 – SCITEL" (në spanjisht). INEGI. Arkivuar nga origjinali më 26 janar 2021. Marrë më 13 mars 2021.
1 2 3 "Panorama de la entidad (Panorama of the entity)" (PDF) (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 3 dhjetor 2012. Marrë më 19 shtator 2012.
↑ "Police say Giuliani helps cut Mexico City crime". San Diego Union-Tribune (në anglisht). 12 maj 2004. Arkivuar nga origjinali më 9 qershor 2004. Marrë më 15 shtator 2009.
↑ "Security central in Mexico City's makeover". The Globe and Mail (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 23 mars 2017. Marrë më 18 maj 2015.
1 2 3 "Punishing the informal". Digital Development Debates (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 14 shtator 2016. Marrë më 31 gusht 2016.
↑ Arturo Páramo (16 nëntor 2016). "Suma la ciudad 39 feminicidios". Excélsior (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 7 tetor 2019. Marrë më 7 tetor 2019.
↑ "Mujeres en la capital están luchando contra el acoso desenfrenado". Excélsior (në spanjisht). 12 maj 2016. Arkivuar nga origjinali më 7 tetor 2019. Marrë më 7 tetor 2019.
↑ "Así se vive el acoso en el Metro de la CDMX". Excélsior (në spanjisht). 9 mars 2017. Arkivuar nga origjinali më 7 tetor 2019. Marrë më 7 tetor 2019.
↑ "Acuerdos interinstitucionales registrados por dependencias y municipios de Ciudad de México". sre.gob.mx (në spanjisht). Secretaría de relaciones exteriores. Arkivuar nga origjinali më 9 prill 2022. Marrë më 13 qershor 2020.
↑ "Ciudades Hermanas de Cusco". aatccusco.com (në spanjisht). Asociación de Agencias de Turismo del Cusco. Arkivuar nga origjinali më 29 mars 2022. Marrë më 13 qershor 2020.
↑ "Mexico City". chicagosistercities.com (në anglisht). Chicago Sister Cities International. Arkivuar nga origjinali më 10 qershor 2020. Marrë më 5 qershor 2020.
↑ "Städtepartnerschaft Mexiko-Stadt". berlin.de (në gjermanisht). 12 shtator 2023. Arkivuar nga origjinali më 26 shtator 2023. Marrë më 22 shtator 2023.
↑ "Mexico City CORPORATE FINANCE". Prudential Private Capital, Prudential Financial (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 12 gusht 2021. Marrë më 18 nëntor 2019.
1 2 "Producto interno bruto por entidad federativa. Participación sectorial por entidad federative" (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 14 korrik 2007.
↑ "HDR 2006 | Spanish | Human Development Reports (HDR) | United Nations Development Programme (UNDP)" (në spanjisht). Hdr.undp.org. Arkivuar nga origjinali më 15 maj 2011. Marrë më 17 prill 2011.
↑ PricewaterhouseCoopers (11 shkurt 2009). "Emerging market city economies set to rise rapidly in global GDP rankings says PricewaterhouseCoopers LLP" (në anglisht). UK Media Centre. Arkivuar nga origjinali më 4 maj 2011. Marrë më 27 dhjetor 2009.
↑ "Emporis" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 17 mars 2008. Marrë më 9 janar 2009.
↑ Furness, Charlie (prill 2008). "Boomtown". Geographical (në anglisht). 80 (4): 36–45. 0016741X.
↑ "Economía reciente, 1990–2005" [Ekonomia e fundit, 1990–2005] (në spanjisht). Mexico City: Borough of Iztapapala. Arkivuar nga origjinali më 22 korrik 2011. Marrë më 10 mars 2011.
↑ Sergio Peña (1999). "Informal Markets: Street Vendors in Mexico City" (PDF) (në anglisht). Florida State University. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 4 mars 2016. Marrë më 12 shkurt 2016.
↑ "Reporte Temático No. 2: Comercio Ambulante" (PDF) (në spanjisht). Cámara de Diputados (Mexico), Centro de Estudios Sociales y de Opinión Pública. qershor 2005. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 13 prill 2014. Marrë më 9 prill 2014.
↑ "Tianguis de la San Felipe: no podrás recorrerlo en un día" (në spanjisht). Máspormás. 23 janar 2017. Arkivuar nga origjinali më 21 gusht 2017. Marrë më 21 gusht 2017.
↑ "Calles con vocación" (PDF). Km.cero (në spanjisht): 7. nëntor 2011. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 22 maj 2014. Marrë më 9 prill 2014.
↑ Alfonso Valenzuela (2007). "Santa Fé (México): Megaproyectos para una ciudad dividida". Cuadernos Geográficos (në spanjisht) (40). University of Granada, Spain: 53–66. ISSN 0210-5462. Arkivuar nga origjinali më 31 korrik 2020. Marrë më 18 nëntor 2019.
↑ "CDMX, una de las urbes con más museos en el mundo". El Universal (në spanjisht). 17 maj 2016. Arkivuar nga origjinali më 16 tetor 2019. Marrë më 11 tetor 2019.
↑ "Mexico City's Airport System Integration Hits Snags". Mexico Business (në anglisht). 21 mars 2024. Marrë më 30 shtator 2026.
↑ Pública, Agencia Digital de Innovación. "Mexico City International Airport (AICM) – Mexico City" (në anglisht). Marrë më 30 shtator 2026.
↑ "¿Quién es Felipe Ángeles y por qué el aeropuerto se llama así? (Kush ishte Felipe Ángeles dhe pse aeroporti quhet kështu?)" (në spanjisht). El Universal (Mexico City). 2 tetor 2021. Arkivuar nga origjinali më 8 tetor 2022. Marrë më 21 qershor 2022.
↑ Pública, Agencia Digital de Innovación. "Felipe Ángeles International Airport – Mexico City" (në anglisht). Marrë më 30 shtator 2026.
↑ "CONNECTIVITY – AIT" (në anglisht). 4 gusht 2026. Marrë më 30 shtator 2026.
↑ Suárez, Gerardo (15 prill 2019). "Presentan imagen para el Sistema de Movilidad Integrada de la CDMX (Prezantohet imazhi për Sistemin e Mobilitetit të Integruar të CDMX)". El Universal (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 6 qershor 2022. Marrë më 23 tetor 2021.
↑ "World Metro Figures: Statistics Brief" (PDF) (në anglisht). UITP. tetor 2015. fq. 2. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 29 qershor 2016. Marrë më 18 qershor 2016.
↑ Pública, Agencia Digital de Innovación. "Traveling by Light Rail". Mexico City (në anglisht). Marrë më 31 maj 2026.
↑ "Líneas del Tren Suburbano CDMX". Suburbano (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 15 maj 2026. Marrë më 31 maj 2026.
↑ Transportes, Secretaría de Infraestructura, Comunicaciones y. "Tren 'Felipe Ángeles', en su tramo AIFA-Pachuca, transportará diariamente a 107 mil pasajeros". gob.mx (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 1 korrik 2026. Marrë më 31 maj 2026.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Emra të shumëfishtë: lista e autorëve (lidhja)
↑ Transportes, Secretaría de Infraestructura, Comunicaciones y. "Compañía de los Ferrocarriles Nacionales de México". gob.mx (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 1 korrik 2026. Marrë më 31 maj 2026.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Emra të shumëfishtë: lista e autorëve (lidhja)
↑ República, Presidencia de la. ""La honestidad da resultados": Presidenta Claudia Sheinbaum destaca que en su gobierno se harán por lo menos 2 mil 377 km de trenes públicos". gob.mx (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 21 maj 2026. Marrë më 31 maj 2026.
↑ República, Presidencia de la. ""Vamos a cumplir": Presidenta Claudia Sheinbaum supervisa el avance del 8% en la construcción del Tren México-Querétaro". gob.mx (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 1 korrik 2026. Marrë më 31 maj 2026.
↑ "Mexico City Bus Rapid Transit | Department of Economic and Social Affairs". sdgs.un.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 1 korrik 2026. Marrë më 31 maj 2026.
↑ Cisneros, Stefany (22 korrik 2024). "Mexibús, mapa, horarios y líneas – México Desconocido". México Desconocido (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 24 korrik 2025. Marrë më 31 maj 2026.
↑ "First 'Interstate' trolleybus opened in Mexico". Urban Transport Magazine (në anglisht). 25 maj 2025. Arkivuar nga origjinali më 20 maj 2026. Marrë më 31 maj 2026.
↑ Vilela, Antonio (14 tetor 2024). "Mexico City's RTP Adds 50 Electric Vehicles". Latam Mobility (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 15 maj 2026. Marrë më 31 maj 2026.
↑ Agencia Digital de Innovación Pública. "Intercity Buses – Mexico City" (në anglisht). Marrë më 29 shtator 2026.
↑ "Estas son las 4 terminales de autobús de la CDMX y sus ubicaciones". El Heraldo de México (në spanjisht). Marrë më 29 shtator 2026.
↑ Tam, Alphonse (9 tetor 2024). "Mexico City's Cablebús Shows Us the Potential of Urban Cable Cars". Institute for Transportation and Development Policy – Promoting sustainable and equitable transportation worldwide (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 1 korrik 2026. Marrë më 31 maj 2026.
↑ "¿Cuántos autos circulan en la CDMX diariamente?". El Economista (në spanjisht). Notimex. 22 shtator 2016. Arkivuar nga origjinali më 4 nëntor 2022. Marrë më 6 prill 2022.
↑ "Actualización Del Programa Hoy No Circula (Përditësimi i programit «Hoy No Circula»)" (PDF) (në spanjisht). Gobierno Del Distrito Federal, Secretaría Del Medio Ambiente, Dirección General De Gestión Ambiental Del Aire, Dirección De Instrumentación De Políticas. fq. 19. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 23 shtator 2013. Marrë më 21 shtator 2013.
↑ "Mexican Emission Standards based on Federal Tier I Light-duty Vehicles up to 6000 lbs. GVWR" (PDF). meca.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 23 shtator 2013. Marrë më 6 qershor 2016.
↑ "Programa de Verificación Vehicular. Segundo semestre de 2013. (Programi i verifikimit të automjeteve. Semestri i dytë i 2013)" (në spanjisht). Gobierno del Distrito Federal, Secretaría del Medio Ambiente. Arkivuar nga origjinali më 5 mars 2016. Marrë më 12 shkurt 2016.
↑ Pública, Agencia Digital de Innovación. "Iconic Streets – Mexico City" (në anglisht). Marrë më 30 shtator 2026.
↑ "El segundo piso de Periférico cumple 20 años (Kati i dytë i Periférico mbush 20 vjet)". El Universal (në spanjisht). Marrë më 29 shtator 2026.
↑ Jesús de León Torres (shtator 2013). "Nuevas estaciones de EcoBici (Stacione të reja të EcoBici)". km0 (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 6 gusht 2017. Marrë më 20 tetor 2013.
↑ "Untitled Document". df.gob.mx (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 12 nëntor 2014. Marrë më 18 maj 2015.
↑ ""Ciclovía Reforma", Transeunte" (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 21 tetor 2013. Marrë më 20 tetor 2013.
↑ "The Blue House – Frida Kahlo Museum". www.museofridakahlo.org.mx (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2 tetor 2018. Marrë më 2 tetor 2018.
↑ Tuckman, Jo (2 mars 2011). "Mexican billionaire's new museum gives The Thinker much to ponder". The Guardian (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 4 nëntor 2021. Marrë më 30 tetor 2021.
↑ "Ciudad de México.- atractivos turísticos" (në spanjisht). Mexicocity.com.mx. Arkivuar nga origjinali më 25 shkurt 2009. Marrë më 17 prill 2010.
↑ "El Dalai Lama inaugura la exposición: Tíbet. Recuerdos de la patria perdida | La Crónica de Hoy". www.cronica.com.mx (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 8 mars 2021. Marrë më 1 qershor 2020.
↑ "Mexico City Philharmonic" (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 2 dhjetor 2008.
↑ "Philharmonic Orchestra of the National Autonomous University of Mexico" (në spanjisht). Musicaunam.net. Arkivuar nga origjinali më 22 prill 2007. Marrë më 17 prill 2010.
↑ "Minería Symphony Orchestra" (në spanjisht). Sinfonicademineria.org. Arkivuar nga origjinali më 5 korrik 2008. Marrë më 17 prill 2011.
↑ Dgdc-Unam. "Universum, Museo de las Ciencias" (në spanjisht). Universum.unam.mx. Arkivuar nga origjinali më 12 prill 2010. Marrë më 17 prill 2010.
↑ "University Museum of Contemporary Art" (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 20 dhjetor 2014.
↑ Pilcher, Jeffrey M. Planet Taco: A Global History of Mexican Food (në anglisht). fq. 94.
↑ Canavan, Hillary Dixler (20 qershor 2023). "The World's 50 Best Restaurants 2023: The Full List of Winners". Eater (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 5 tetor 2023. Marrë më 17 maj 2024.
↑ Restaurant, The World's 50 Best Restaurant Awards: 2014 Arkivuar 21 maj 2021 tek Wayback Machine
↑ "The World's 50 Best Restaurants 1–50 2019". theworlds50best.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 25 tetor 2019. Marrë më 1 tetor 2019.
↑ Stone, Sam (15 maj 2024). "These Are Mexico's First Michelin-Starred Restaurants, 2024". Bon Appétit (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 23 maj 2024. Marrë më 18 maj 2024.
↑ "Publicaciones periódicas en Ciudad de México". Sistema de Información Cultural (në spanjisht). Gobierno de Mexico. Arkivuar nga origjinali më 31 korrik 2020. Marrë më 14 mars 2020.
↑ "Latin American & Mexican Online News". Research Guides (në anglisht). US: University of Texas at San Antonio Libraries. Arkivuar nga origjinali më 7 mars 2020.
↑ Becerra, Martín; Mastrini, Guillermo (2017). "Concentración y convergencia de medios en América Latina". Communiquer (në spanjisht). 20 (20): 104–120. doi:10.4000/communiquer.2277. hdl:11336/76220.
↑ "Azteca Uno – Transmisión EN VIVO". aztecauno.com (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 3 prill 2019. Marrë më 5 prill 2019.
↑ TIM, Televisa. "Home". Televisa (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 8 prill 2019. Marrë më 5 prill 2019.
↑ "FIFA announces hosts cities for FIFA World Cup 2026™" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 28 dhjetor 2022. Marrë më 28 dhjetor 2022.
↑ "Estadio Diablos: la integración comunitaria". México Design (në spanjishte meksikane). 5 prill 2019. Arkivuar nga origjinali më 8 prill 2019. Marrë më 8 prill 2019.
↑ "NFL regular-season-record crowd of 105,121 sees Giants-Cowboys". NFL.com (në anglisht). Associated Press. Arkivuar nga origjinali më 8 janar 2017. Marrë më 2 janar 2015.

Burimet

Lida, David (2008), First Stop in the New World: Mexico City, the Capital of the 21st Century (në anglisht), New York: Riverhead Books, ISBN 978-1-59448-378-3

Lidhje të jashtme

Qyteti i Meksikës në OpenStreetMap
Qeveria e Qytetit të Meksikës (në anglisht)

[11] Në spanjishten gadishullore përdoret gjithashtu varianti drejtshkrimor Méjico përkrah México. Sipas Diccionario panhispánico de dudas të Akademisë Mbretërore Spanjolle dhe Shoqatës së Akademive të Gjuhës Spanjolle, varianti me J është i saktë; megjithatë, rekomandohet varianti me X, pasi është ai që përdoret në spanjishten meksikane.

[15] spanjisht: Ciudad de México, lit. 'Qyteti i Meksikës',^[a]^[11] lokalisht [sjuˈða(ð) ðe ˈmexiko] ^ⓘ, shkurtuar CDMX
Nahuatl qendror [en]: Mexihco Hueyaltepetl^[12] shqiptimi Nahuatl: [meːˈʃiʔko wejaːlˈtepeːt͡ɬ]
Maja jukateke [en]: u noj kaajil México^[13]
Otomi [en]: 'Monda^{[nevojitet citimi]}

[mwCOc] Nahuatl qendror [en]: Mexihco Hueyaltepetl^[12] shqiptimi Nahuatl: [meːˈʃiʔko wejaːlˈtepeːt͡ɬ]

[mwCP0] Maja jukateke [en]: u noj kaajil México^[13]

[mwCQs] Otomi [en]: 'Monda^{[nevojitet citimi]}

[24] Kuito, kryeqyteti i Ekuadorit, është kryeqyteti tjetër i tillë.

[1] "Presenta gobierno capitalino Himno de la Ciudad de México, primero en la historia en ser compuesto por una mujer". Secretariat of Culture of Mexico City (në spanjisht). 20 qershor 2024. Arkivuar nga origjinali më 24 qershor 2024. Marrë më 23 qershor 2024.

[2] "Secretaría de Relaciones Exteriores – México" (në spanjisht). Sre.gob.mx. Arkivuar nga origjinali më 20 prill 2011. Marrë më 17 prill 2011.

[3] "De la Colonia / 13 agosto de 1521: rendición de México-Tenochtitlan" (në spanjisht). Redescolar.ilce.edu.mx. Arkivuar nga origjinali më 1 korrik 2008. Marrë më 17 prill 2011.

[4] "Conmemora la Secretaría de Cultura el 185 Aniversario del Decreto de Creación del Distrito Federal" (në spanjisht). Cultura.df.gob.mx. Arkivuar nga origjinali më 22 korrik 2011. Marrë më 17 prill 2011.

[Guardian_–_MexicoRenamesFederalDistrictToMexicoCity-5] 1 2 Agren, David (29 janar 2015). "Mexico City officially changes its name to – Mexico City". The Guardian (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 24 prill 2020. Marrë më 30 janar 2016.

[6] "Resumen" (në spanjisht). Cuentame INEGI. Arkivuar nga origjinali më 30 janar 2010. Marrë më 20 tetor 2010.

[7] "Relieve" (në spanjisht). Cuentame INEGI. Arkivuar nga origjinali më 2 mars 2011. Marrë më 20 tetor 2010.

[inegi_pop_2020-8] 1 2 3 4 "Censo Población y Vivienda 2020". inegi.org.mx (në spanjisht). INEGI. 25 janar 2021. Arkivuar nga origjinali më 14 shkurt 2022. Marrë më 27 janar 2021.

[mex-9] "Indicadores Regionales de Actividad Económica 2025" (PDF). Citibanamex (në spanjisht). maj 2025. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 30 qershor 2025. Marrë më 24 maj 2025.

[10] Guillermina, Rodríguez (maj 2025). "Indicadores Regionales de Actividad Económica" (PDF) (në spanjisht). Banamex. fq. 45. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 30 qershor 2025. Marrë më 7 gusht 2025.

[12] "México" në Diccionario panhispánico de dudas nga Akademia Mbretërore Spanjolle dhe Shoqata e Akademive të Gjuhës Spanjolle, Madrid: Santillana. 2005. ISBN 978-8-429-40623-8.

[13] "IHUEYTLANAHUATIL MEXIHCO HUEYALTEPETL "His great tlanahatil" [Mbretëria e Qytetit të Meksikës] (PDF) (në Nahuatl dhe spanjisht). Përkthyer nga Aguilar Domínguez, Fausto. Qeveria e Qytetit të Meksikës. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 31 janar 2024. Marrë më 31 janar 2024.

[14] "U NOJ A'ALAMAJT'AANIL U NOJ KAAJIL MÉXICO" [Kushtetuta e Shtetit të Meksikës] (PDF) (në Yucatec Maya dhe spanjisht). Përkthyer nga Sánchez Chan, Feliciano. Qeveria e Qytetit të Meksikës. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 28 shkurt 2024. Marrë më 31 janar 2024.

[16] "Artículo 44" (PDF) (në spanjisht). Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 17 janar 2020. Marrë më 14 maj 2010.

[17] "The 2008 Global Cities Index". Foreign Policy (në anglisht). 2008. Arkivuar nga origjinali më 10 janar 2010. Marrë më 27 dhjetor 2009.

[18] "World Cities 2024". GaWC (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 10 janar 2025. Marrë më 23 prill 2025.

[19] Blouet, Brian W.; Blouet, Olwyn M. (2009). OECD Reviews of Regional Innovation OECD Reviews of Regional Innovation: 15 Mexican States 2009 (në anglisht). OECD Publishing. fq. 418, 299. ISBN 978-92-64-06012-8.

[20] Kombet e Bashkuara (2019). "World Urbanization Prospects 2018" (PDF) (në anglisht). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 11 shkurt 2020. Marrë më 10 tetor 2021.

[21] Global MetroMonitor | Brookings Institution Arkivuar 2013-06-05 tek Wayback Machine. Brookings.edu. Marrë më 12 prill 2014.

[GDP-22] "Key Economic Facts and Figures". Mexico City Experience (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 26 prill 2010. Marrë më 19 gusht 2010.

[23] Parish Flannery, Nathaniel (23 dhjetor 2013). "Mexico City Is Focusing on Tech Sector Development". Forbes (në anglisht). Marrë më 27 dhjetor 2013.{{cite magazine}}: Mirëmbajtja CS1: Shërbim arkivimi i vjetruar (lidhja)

[gobdf-25] 1 2 Qeveria e Distriktit Federal. "Historia de la Ciudad de México". df.gob.mx (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 19 dhjetor 2009. Marrë më 27 dhjetor 2009.

[UN-26] Kombet e Bashkuara. "Mexico City, Mexico" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2 maj 2010. Marrë më 27 dhjetor 2009.

[27] Daniel C. Schechter, Josephine Quintero. Lonely Planet Mexico City, City Guide [With Pullout Map]. Botimi i tretë. Lonely Planet, 2008. f. 288 (f. 20–21). ISBN 978-1-74059-182-9.

[28] Gallo, Rubén (6 prill 2021). "A Chronicle of Mexico City and Its Multitudes". The New York Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 8 janar 2023. Marrë më 7 janar 2023.

[29] Lopez Torregrosa, Luisita (27 prill 2017). "My Mexico City is everyone's now". The Seattle Times (në anglisht). Qyteti i Meksikës. Arkivuar nga origjinali më 8 janar 2023. Marrë më 7 janar 2023.

[30] "Mexico's Quintana Roo state decriminalises abortion". Al Jazeera (në anglisht). 26 tetor 2022. Arkivuar nga origjinali më 6 janar 2023. Marrë më 7 janar 2023.

[31] Linares, Albinson (21 tetor 2021). "These people want to die. Will their countries allow euthanasia?". NBC News (në anglisht). Telemundo. Arkivuar nga origjinali më 8 janar 2023. Marrë më 7 janar 2023.

[32] Malkin, Elisabeth (21 korrik 2009). "Express Route to Divorce Has Familiar Delays". The New York Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 8 janar 2023. Marrë më 7 janar 2023.

[Guardian_–_MexicoCityLegalisesSameSexMarriage-33] 1 2 "Mexico City legalises same-sex marriage". The Guardian (në anglisht). Associated Press. 22 dhjetor 2009. Arkivuar nga origjinali më 8 nëntor 2022. Marrë më 7 janar 2023.

[34] Hogue, Tom (25 qershor 2023). "Mexico City holds mass celebration for same-sex weddings, gender ID changes". Reuters (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 15 nëntor 2023. Marrë më 15 nëntor 2023.

[Federal_District_Now_Officially-35] 1 2 3 Richards, Tony (30 janar 2016). "Federal District is now officially Mexico City: The change brings more autonomy for the country's capital". Mexico News Daily (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 21 korrik 2017. Marrë më 11 korrik 2017.

[36] "From DF to CDMX, Mexico City changes name, status". Inquirer News (në anglisht). Agence France-Presse. 30 janar 2016. Arkivuar nga origjinali më 11 prill 2022.

[UN2-37] 1 2 "La Ciudad de México no será estado, sino entidad federal autónoma". Diario de México (në spanjisht). 28 janar 2016. Arkivuar nga origjinali më 4 mars 2016. Marrë më 29 shkurt 2016.

[38] Oxford Spanish-English Dictionary (në anglisht). 1994.

[FOOTNOTELida200815-39] 1 2 Lida 2008, f. 15.

[FOOTNOTELida200816-40] Lida 2008, f. 16.

[41] Diccionario Porrúa. Historia, Biografía y Geografía de México (në spanjisht). Vëll. II (bot. 5th). Mexico City: Editorial Porrúa, S.A. 1986. fq. 1638.

[42] Alberto Dallal. "La Ciudad de México: el espectáculo más grande del mundo". Revista elektronike Imágenes e Institutit të Kërkimeve Estetike të Universitetit Kombëtar Autonom të Meksikës (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 9 nëntor 2019. Marrë më 19 nëntor 2019.

[43] Ramón Gutiérrez del Mazo (intendenti i Meksikës: 1811–1821) (1811). La muy noble, muy leal, insigne é imperial ciudad de México, cabeza de los reynos y provincias de Nueva España y en si nombre los señores presidente y vocales que componen la Real Junta de Policía de esta Córte con anuencia del Exmo. Sr. virey de este reyno hacemos saber al piadoso vecindario lo que sigue (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 18 tetor 2023. Marrë më 19 tetor 2020.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Emra shifrorë: lista e autorëve (lidhja)

[44] Dëshmia përbëhet nga një varrim në rastin e parë dhe nga ashkla litike të lidhura me mbetjet e faunës së zhdukur. Ato vlerësoheshin rreth 10.000 vjet të vjetra. Cfr. Acosta Ochoa, 2007: 9.

[45] Gonzalez, Silvia; Jiménez-López, José Concepción; Hedges, Robert; Huddart, David; Ohman, James C; Turner, Alan; Pompa y Padilla, José Antonio (mars 2003). "Earliest humans in the Americas: new evidence from México". Journal of Human Evolution (në anglisht). 44 (3): 381. Bibcode:2003JHumE..44..379.. doi:10.1016/s0047-2484(03)00004-6. PMID 12674097.

[46] "El ADN de La Mujer del Peñón confirma el origen asiático del hombre americano". www.cronica.com.mx (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 12 tetor 2013. Marrë më 28 shtator 2019.

[47] Karen Mutton (2011). Scattered Skeleton in Our Closet (në anglisht). Adventures Unlimited Press. ISBN 978-1-935487-41-8. Arkivuar nga origjinali më 18 tetor 2023. Marrë më 19 tetor 2020.

[48] David Epstein (2 janar 2005). "First Americans May Have Come From Australia". Discover (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 18 tetor 2020. Marrë më 17 tetor 2020.

[49] Chisholm, Hugh, red. (1911). "Mexico City" . Encyclopædia Britannica (në anglisht). Vëll. 18 (bot. 11th). Cambridge University Press. fq. 346. The City of Mexico dates, traditionally, from the year 1325 or 1327

[50] Berdan, Frances F. (1982). The Aztecs of Mexico: An Imperial Society (në anglisht). New York: Holt, Rinehart and Winston. fq. 10–14.

[Frances_F._Berdan_1982,_p._14-51] 1 2 Berdan, Frances F. (1982). The Aztecs of Mexico: An Imperial Society (në anglisht). New York: Holt, Rinehart and Winston. fq. 14.

[Ciudad_Mexico-52] 1 2 3 4 5 "Historia de la Ciudad de México" (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 1 maj 2019. Marrë më 14 tetor 2008.

[Marroqui-53] 1 2 3 4 5 Marroqui, Jose Maria (1969). La Ciudad de Mexico (në spanjisht). Mexico City: Ayuntamiento del Distrito Federal. fq. 21–25.

[pbs1-54] "Conquistadors – Cortés. November 1519, The Most Beautiful Thing in the World" (në anglisht). PBS. Arkivuar nga origjinali më 26 prill 2019. Marrë më 17 prill 2011.

[pbs2-55] "Conquistadors – Cortés. November, 1519 – Montezuma Arrested" (në anglisht). PBS. Arkivuar nga origjinali më 18 prill 2019. Marrë më 17 prill 2011.

[pbs4-56] "Conquistadors – Cortés. June 1520 – Massacre at Tenochtitlán" (në anglisht). PBS. Arkivuar nga origjinali më 22 prill 2019. Marrë më 17 prill 2011.

[pbs6-57] "Conquistadors – Cortés. December 1520 – Siege, Starvation & Smallpox" (në anglisht). PBS. Arkivuar nga origjinali më 28 maj 2019. Marrë më 17 prill 2011.

[pbs7-58] "Conquistadors – Cortés. The Last Stand: An Aztec Iliad" (në anglisht). PBS. Arkivuar nga origjinali më 20 prill 2019. Marrë më 17 prill 2011.

[Enc_Mex_2000-59] 1 2 3 4 5 6 7 Alvarez, Jose Rogelio (2000). "Mexico, Ciudad de". Enciclopedia de Mexico (në spanjisht). Vëll. 9. Encyclopædia Britannica. fq. 5242–5260.

[60] Toribio de Benavente Motolinia, Motolinia's History of the Indians of New Spain, përkthyer dhe redaktuar nga Elizabeth Adnros Foster. Wesport: Greenwood Press, (1950) 1973, fq. 41–42

[61] Edmundo O'Gorman, Reflexiones sobre la distribución urbana coloinal de la ciudad de México, Mexico 1938, fq. 16 e vazhdim.

[62] Magnus Mörner dhe Charles Gibson, "Diego Muñoz Camargo and the Segregation Policy of the Spanish Crown," Hispanic American Historical Review, vëll. 42, fq. 558 e vazhdim.

[63] Ida Altman, Sarah Cline dhe Javier Pescador, The Early History of Greater Mexico, Pearson 2003, fq. 246–249.

[64] Noble David Cook, Born to Die: Disease and New World Conquest, 1492–1650. New York: Cambridge University Press 1998.

[Hamnett_1998-65] Hamnett, Brian R. (1998). Concise History of Mexico (në anglisht). Port Chester, NY: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-58120-2.

[Ladd_1998-66] 1 2 Ladd, Doris M (1998). Artes deMexico Palacios de la Nueva España The Mexican Nobility (në spanjisht). Mexico City: Artes de Mexico y del Mundo. fq. 84–86. ISBN 978-968-6533-61-3.

[Iturbide-67] "Don Agustín de Iturbide" (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 11 prill 2004. Marrë më 20 tetor 2008.

[Countries_of_the_World-68] Weil, Thomas E. (1 janar 1991). "Mexico: Chapter 3B. Evolution of a Nation". Countries of the World (në anglisht). Bureau Development, Inc.

[69] Mody, Ashoka (1996). "Infrastructure Delivery". Countries of the World (në anglisht). World Bank Publications. fq. 187. ISBN 978-0-8213-3520-8.

[Cerro-70] "The Battle of Cerro Gordo". PBS (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 23 tetor 2007. Marrë më 18 tetor 2008.

[Storming_of_Chapultepec-71] "The Storming of Chapultepec (General Pillow's Attack)". PBS (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2 shtator 2017. Marrë më 18 tetor 2008.

[treaty-72] Richard Griswold del Castillo. "Treaty of Guadalupe Hidalgo". PBS (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 13 shkurt 2010. Marrë më 18 tetor 2008.

[73] "Album, Mexican Revolution" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 29 janar 2020. Marrë më 19 mars 2022.

[redescolar-74] "La Decena Trágica, febrero de 1913" (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 20 qershor 2013. Marrë më 19 tetor 2008.

[LaRosa_2005-75] LaRosa, Michael J., red. (2005). Atlas and Survey of Latin American History (në anglisht). M.E. Sharpe, Inc. fq. 118–125. ISBN 978-0-7656-1597-8.

[76] "Central University City Campus of the Universidad Nacional Autónoma de México (UNAM)" (në anglisht). UNESCO. Arkivuar nga origjinali më 29 tetor 2023. Marrë më 11 nëntor 2023.

[water-77] National Research Council Staff (1995). Mexico City's Water Supply: Improving the Outlook for Sustainability (në anglisht). Washington, DC: National Academies Press. fq. 4.

[78] Doyle, Kate (29 maj 2023). "TLATELOLCO MASSACRE: DECLASSIFIED U.S. DOCUMENTS ON MEXICO AND THE EVENTS OF 1968" (në anglisht). National Security Archive. Arkivuar nga origjinali më 3 shkurt 2023. Marrë më 30 maj 2023.

[Campus-79] Campus, Yunnven (19 shtator 2005). "A 20 años del sismo del 85" (në spanjisht). Mexico City: Televisa. Arkivuar nga origjinali më 22 shtator 2008. Marrë më 4 tetor 2008.

[haber-80] Haber, Paul Lawrence (1995). "Earthquake of 1985". Concise Encyclopedia of Mexico (në anglisht). Taylor & Frances Ltd. fq. 179–184.

[Porrua_Cuenca-81] 1 2 Diccionario Porrua de Historia, Biografia y Geografia de Mexico 6th ed. – Mexico, Cuenca de (në spanjisht). Vëll. 3. Qyteti i Meksikës: Editorial Porrua. 1995. fq. 2238. ISBN 978-968-452-907-6.

[case_study-82] "Mexico City: Opportunities and Challenges for Sustainable Management of Urban Water Resources" (në anglisht). dhjetor 2004. Arkivuar nga origjinali më 7 dhjetor 2008. Marrë më 25 nëntor 2008.

[National_Research-83] 1 2 3 4 National Research Council Staff (1995). Mexico City's Water Supply: Improving the Outlook for Sustainability (në anglisht). Washington, DC: National Academies Press. ISBN 978-0-309-05245-0.

[Yip_2002-84] 1 2 3 Yip, Maricela; Madl, Pierre (16 prill 2002). "Air Pollution in Mexico City" (në anglisht). University of Salzburg, Austria. fq. 16. Arkivuar nga origjinali më 14 shtator 2011. Marrë më 25 nëntor 2008.

[85] O'Hanlon, L. (22 prill 2021). "The Looming Crisis of Sinking Ground in Mexico City". Eos, Transactions, American Geophysical Union (në anglisht). John Wiley & Sons, Inc. Arkivuar nga origjinali më 2 prill 2022. Marrë më 24 mars 2022. The ground in Mexico City is sinking at a rate of almost 50 centimeters (20 inches) per year...

[86] New York Times: "Mexico City, Parched and Sinking, Faces a Water Crisis" nga Michael Kimmelman Arkivuar 2017-08-19 tek Wayback Machine 17 shkurt 2017 (në anglisht)

[87] Cooke, Julia (27 shkurt 2008). "Los Angeles and Mexico City: A Tale of Two Cities". laweekly.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 20 shtator 2017. Marrë më 20 shtator 2017.

[harvard-88] 1 2 "Coming up for air". Harvard Gazette (në anglisht). 28 tetor 2014. Arkivuar nga origjinali më 18 gusht 2015. Marrë më 16 dhjetor 2015.

[clean-89] 1 2 3 "Mexico City cleans up its reputation for smog" (në anglisht). 26 dhjetor 2008. Arkivuar nga origjinali më 23 shtator 2020. Marrë më 11 nëntor 2019.

[NY_Times_1987-12-13-90] 1 2 Larry Rother (13 dhjetor 1987). "Chapultepec Park: Mexico in Microcosm". The New York Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 18 nëntor 2019. Marrë më 18 nëntor 2019.

[91] "Historia del Bosque de Chapultepec (Historia e Pyllit të Chapultepec)" (në spanjisht). Qyteti i Meksikës: Dirección del Bosque de Chapultepec. Arkivuar nga origjinali më 14 nëntor 2010.

[92] Meade, Julie (2016). Moon Mexico City (në anglisht). Avalon Publishing. ISBN 978-1-63121-409-7. Arkivuar nga origjinali më 18 tetor 2023. Marrë më 18 nëntor 2019. Just west of Bellas Artes, the Alameda Central is the largest green space in the center of the city and the oldest public park in the Americas.

[93] "Three Kings Day in Mexico, a holiday in flux". LA Times Blogs – La Plaza (në anglisht). 6 janar 2011. Arkivuar nga origjinali më 28 dhjetor 2019. Marrë më 18 nëntor 2019. Consider the scene this week at the Alameda Central, the downtown Mexico City park historians describe as the oldest planned urban green space in the Americas.

[94] Lidia Arista (16 janar 2011). "5 parques representativos del DF (5 parqe ikonike të Qytetit të Meksikës)". El Universal (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 27 maj 2013. Marrë më 2 tetor 2013.

[95] "Historia del zoológico" (në spanjisht). 22 dhjetor 2015. Arkivuar nga origjinali më 22 dhjetor 2015. Marrë më 28 qershor 2018.

[96] "Colección animal" (në spanjisht). 22 dhjetor 2015. Arkivuar nga origjinali më 22 dhjetor 2015. Marrë më 28 qershor 2018.

[97] "Historia del zoológico" (në spanjisht). 4 tetor 2015. Arkivuar nga origjinali më 4 tetor 2015. Marrë më 28 qershor 2018.

[98] "Colección animal" (në spanjisht). 4 tetor 2015. Arkivuar nga origjinali më 4 tetor 2015. Marrë më 28 qershor 2018.

[99] "Historia del zoológico" (në spanjisht). 22 dhjetor 2015. Arkivuar nga origjinali më 22 dhjetor 2015. Marrë më 28 qershor 2018.

[100] "Colección animal" (në spanjisht). 22 dhjetor 2015. Arkivuar nga origjinali më 22 dhjetor 2015. Marrë më 28 qershor 2018.

[weatherspark-101] "Average Weather for Mexico City" (në anglisht). Weather Spark. Arkivuar nga origjinali më 5 nëntor 2016. Marrë më 29 tetor 2013.

[102] "CDMX rompe por segundo día consecutivo récord de calor; alcanza los 34.7° celsius". El Economista (në spanjisht). 25 maj 2024. Arkivuar nga origjinali më 26 maj 2024. Marrë më 26 maj 2024.

[Clima-CDMX-103] 1 2 3 Jáuregui Ostos, Ernesto (2000). El clima de la Ciudad de México (në spanjisht). México, D.F.: Instituto de Geografía de la UNAM. ISBN 978-968-856-819-4.

[104] "Snow in Mexico City". The Baltimore Sun (në anglisht). Baltimore, Maryland, SHBA. 13 shkurt 1907. fq. 2.

[105] "Snow Falls in Mexico City". The Baltimore Sun (në anglisht). Baltimore, Maryland, SHBA. fq. 1.

[106] "Snowfall Startles Mexico City". The New York Times (në anglisht). 15 mars 1940. fq. 3.

[107] "6 Die As Snow Storm Covers Mexico City". The New York Times (në anglisht). 12 janar 1967. fq. 13.

[DAMsxix-108] Escobar Ohmstede, Antonio (2004). Juan Manuel Pérez Zevallos (red.). Desastres agrícolas en México: Siglo XIX Tomo 2 (1822–1900) (në spanjisht). México, D.F.: Fondo de Cultura Económica (FCE); Centro de Investigaciones y Estudios Superiores en Antropología Social (CIESAS). ISBN 978-968-16-7188-4.

[109] "Program to improve air quality in the Metropolitan zone of the valley of Mexico – 2002. Secretaría del Medio Ambiente del Distrito Federal, SMA (2002) Programa para Mejorar la Calidad del Aire de la Zona Metropolitana del Valle de México, Gobierno del Distrito Federal" (PDF) (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 26 janar 2007.

[Lafragua_2003-110] Lafregua, J; Gutierrez, A; Aguilar E; Aparicio J; Mejia R; Santillan O; Suarez MA; Preciado M (2003). "Balance hídrico del Valle de Mexico" (PDF) (në spanjisht). Anuario IMTA. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 16 dhjetor 2008. Marrë më 1 dhjetor 2008.

[SMN_normales-111] "Estado de Ciudad de México-Estación: Tacubaya Central (OBS)". Normales Climatologicas 1991–2020 (në spanjisht). Servicio Meteorológico Nacional. Arkivuar nga origjinali më 25 gusht 2023. Marrë më 30 shtator 2025.

[SMN_extremes-112] "Extreme Temperatures and Precipitation for Tacubaya Central (OBS)" (në spanjisht). Servicio Meteorológico Nacional. Arkivuar nga origjinali më 15 tetor 2021. Marrë më 15 tetor 2021.

[WMO-113] "World Meteorological Organization Climate Normals for 1981–2010" (në anglisht). World Meteorological Organization. Arkivuar nga origjinali më 15 tetor 2021. Marrë më 15 tetor 2021.

[114] "76680: Mexico Central, D. F. (Mexico)". www.ogimet.com (në anglisht). 25 maj 2024. Arkivuar nga origjinali më 27 maj 2024. Marrë më 27 maj 2024.

[florecimiento-115] El Florecimiento de México (në spanjisht). Tipografía de Bouligny & Schmidt Sucs. 1906. fq. 24.

[116] "Mexico City Population". worldpopulationreview.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 6 janar 2014. Marrë më 6 janar 2014.

[santafe-117] Kunz, Gustavo (2014). "2.10". La constitución urbana y espacial de la ZEDEC Santa Fe: origen y desarrollo producto de la reestructuración urbana, y símbolo del proyecto neoliberal mexicano (PDF) (në spanjisht). Mexico City: Universidad Iberoamericana. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 6 maj 2023. Marrë më 26 nëntor 2025.

[thesis-118] 1 2 Sosa López, Oscar (2017). The Politics of Immediacy: Citizenship, Infrastructure and Sustainable Mobility in Mexico City (PDF) (Tezë) (në anglisht). Berkeley: University of California. fq. 17, 42. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 18 nëntor 2024. Marrë më 26 nëntor 2025.

[119] Vitz, Matthew (26 prill 2018). "A City on a Lake: Urban Political Ecology and the Growth of Mexico City" (PDF) (në anglisht). Duke University Press. fq. 8. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 3 dhjetor 2025. Marrë më 26 nëntor 2025.

[120] "The Hispanic Experience – Indigenous Identity in Mexico" (në anglisht). Houstonculture.org. Arkivuar nga origjinali më 4 gusht 2009. Marrë më 17 prill 2011.

[CONAPOzm2005-121] "Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2005" (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 6 maj 2009. Marrë më 22 shkurt 2009.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: BOT: Gjendja e adresës origjinale është e panjohur (lidhja). Marrë më 27 shtator 2008. "Delimitación de las zonas metropolitanas de México 2005" (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 6 dhjetor 2008. Marrë më 22 shkurt 2009.

[CONAPOProy2-122] "Consejo Nacional de Población, México; Proyecciones de la Población de México 2005–2050" (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 12 tetor 2007. Marrë më 12 tetor 2007. Popullsia totale e parashikuar e Qytetit të Meksikës dhe 60 bashkive të tjera të Zona metropolitana del Valle de México, sipas përcaktimit të vitit 2005. Marrë më 27 shtator 2008.

[Sintesis-123] 1 2 Síntesis de Resultados del Conteo 2005 (në spanjisht) Arkivuar 2007-02-09 tek Wayback Machine INEGI

[NetMigrationRateInStates_–_TasaDeMigraciónNeta-124] 1 2 "Tasa de emigración, inmigración y migración neta de las entidades federativas" (në spanjisht). Inegi.gob.mx. Arkivuar nga origjinali më 10 maj 2013. Marrë më 17 prill 2010.

[qro-mega-125] "Querétaro ya será parte de la megalópolis (Querétaro do të jetë pjesë e megalopolisit)" (në spanjisht). Diario de Querétaro. 25 tetor 2019. Arkivuar nga origjinali më 20 gusht 2023. Marrë më 20 gusht 2023.

[mega-came-126] Comisión Ambiental de la Megalópolis (shtator 2018). "La megalópolis de la ZMVM (Megalopolisi i Zonës metropolitane të Luginës së Meksikës)". Gobierno de Mexico (në spanjisht). Comisión Ambiental de la Megalópolis. Arkivuar nga origjinali më 20 gusht 2023. Marrë më 20 gusht 2023.

[127] Volumen y porcentaje de la población de 5 y más años católica por entidad federativa, 2010 (në spanjisht) Arkivuar 2012-05-07 tek Wayback Machine INEGI

[128] Mora Duro, Carlos Nazario (2019). "Agnostics and Atheists in Mexico". Encyclopedia of Latin American Religions (në anglisht). fq. 66–70. doi:10.1007/978-3-319-27078-4_369. ISBN 978-3-319-27077-7.

[129] Morgan, Ronald J. (2002). Spanish American Saints and the Rhetoric of Identity, 1600–1810 (në anglisht). Tucson: University of Arizona Press. fq. 143–169.

[130] Agren, David (30 shtator 2019). "Three new dioceses carved out of Archdiocese of Mexico". Crux (në anglisht). Catholic News Service. Arkivuar nga origjinali më 15 janar 2022. Marrë më 1 tetor 2019.

[131] "Población de 5 y más años hablante de lengua indígena por principales lenguas, 2005" (në spanjisht). INEGI. Arkivuar nga origjinali më 22 korrik 2011.

[132] "Panorama sociodemográfico de México". www.inegi.org.mx (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 26 janar 2021. Marrë më 6 tetor 2021.

[extranjeros-133] "Asociaciones de Inmigrantes Extranjeros en la Ciudad de México. Una Mirada a Fines del Siglo XX" (PDF) (në spanjisht). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 4 korrik 2009. Marrë më 17 prill 2010.

[134] "Los extranjeros en México, la inmigración y el gobierno ¿Tolerancia o intolerancia religiosa?" (PDF) (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 27 mars 2009. Marrë më 17 prill 2010.

[135] "Los árabes de México. Asimilación y herencia cultural" (PDF) (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 27 mars 2009. Marrë më 17 prill 2010.

[136] Carl Franz & Lorena Havens. "How Many Americans Live in Mexico?" (në anglisht). Peoplesguide.com. Arkivuar nga origjinali më 15 gusht 2007. Marrë më 17 prill 2010.

[137] "Private American Citizens Residing Abroad" (në anglisht). Overseasdigest.com. Arkivuar nga origjinali më 26 mars 2010. Marrë më 17 prill 2010.

[UNESCO_UIL-GNLC-138] "UNESCO Global Network of Learning cities – Mexico City, Mexico" (në anglisht). UNESCO Institute for Lifelong Learning. 2015 [2015]. Arkivuar nga origjinali më 4 janar 2026. Marrë më 2 qershor 2026.

[139] "Mexico City | Creative Cities Network". en.unesco.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 30 shtator 2023. Marrë më 2 qershor 2025.

[catalog.hathitrust.org-140] 1 2 Steck; Francis Borgia (1936). The first college in America: Santa Cruz de Tlatelolco. Achievement and influence of Santa Cruz de Tlatelolco (në anglisht). Washington DC. Arkivuar nga origjinali më 27 shtator 2019. Marrë më 10 tetor 2019.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Mungon shtëpia botuese te vendodhja (lidhja)

[141] Lourdes Arencibia Rodriguez (27 shtator 2017). "The Imperial College of Santa Cruz de Tlatelolco : The First School of Translators and Interpreters in Sixteenth-Century Spanish America1". The Imperial College of Santa Cruz de Tlatelolco. Regards sur la traduction | Perspectives on Translation (në anglisht). Les Presses de l'Université d'Ottawa | University of Ottawa Press. fq. 263–275. ISBN 978-0-7766-2620-8. Arkivuar nga origjinali më 2 dhjetor 2019. Marrë më 10 tetor 2019.

[MexDes-142] 1 2 Tavares Lopez, Edgar (shkurt 2008). "Ciudad Universitaria". México Desconocido (në spanjisht). 372: 90–92.

[143] "Times Higher Education Supplement, 2006" (në anglisht). Eluniversal.com.mx. Arkivuar nga origjinali më 9 gusht 2007. Marrë më 17 prill 2010.

[144] "University of California Mexico City" (në anglisht). Universityofcalifornia.edu. Arkivuar nga origjinali më qershor 13, 2011. Marrë më prill 17, 2011.

[145] "Federal Constitution of the United Mexican States (1824)" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 18 mars 2012.

[146] Boletín Mexicano de Derecho Comparado Arkivuar 2014-04-10 tek Wayback Machine. Juridicas.unam.mx. Marrë më 12 prill 2014.

[EncMex2003-147] Alvarez, Jose Rogelio (2003). "Distrito Federal". Enciclopedia de Mexico (në spanjisht). Vëll. IV. Sabeco International Investment Corp. fq. 2293–2314. ISBN 978-1-56409-063-8.

[df.gob.mx-148] 1 2 Statuti i Qeverisë së Distriktit Federal Arkivuar 2008-03-13 tek Wayback Machine

[149] Tavera Fenollosa, Ligia (3 mars 2016). "Eventful temporality and the unintended outcomes of Mexico's earthquake victims movement". përmbledhur nga Rossi, Federico M.; Bülow, Marisa von (red.). Social Movement Dynamics: New Perspectives on Theory and Research from Latin America (në anglisht). Routledge. ISBN 978-1-317-05370-5.

[150] "Constitución Política de la Ciudad de México" (PDF) (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 26 dhjetor 2018. Marrë më 16 shkurt 2019.

[151] "Constitución Política de la Ciudad de México" (PDF) (në spanjisht). 30 janar 2019. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 19 shkurt 2018. Marrë më 16 shkurt 2019.

[152] "Codigo Financiero Del Distrito Federal*" (PDF) (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 8 gusht 2007. Marrë më 17 prill 2010.

[153] Caistor, Nicholas (2019). Mexico City (në anglisht). London, England: Reaktion Books. ISBN 978-1-78914-110-8. Arkivuar nga origjinali më 18 tetor 2023. Marrë më 20 tetor 2021.

[154] "Mexico Bares Its Liberal Side, and More". NPR (në anglisht). 8 maj 2007. Arkivuar nga origjinali më 20 tetor 2021. Marrë më 20 tetor 2021.

[155] "Aprueba ALDF en lo general reforma sobre el aborto". El Universal (në spanjisht). 24 prill 2007. Arkivuar nga origjinali më 27 prill 2007. Marrë më 25 prill 2007.

[cdmxconst-156] 1 2 "Constitution of Mexico City" (PDF) (në spanjisht). Gobierno de la Ciudad de México. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 15 korrik 2022. Marrë më 8 shkurt 2021.

[census2020-157] "Censo de Población y Vivienda 2020 – SCITEL" (në spanjisht). INEGI. Arkivuar nga origjinali më 26 janar 2021. Marrë më 13 mars 2021.

[DISTRITO_FEDERAL-158] 1 2 3 "Panorama de la entidad (Panorama of the entity)" (PDF) (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 3 dhjetor 2012. Marrë më 19 shtator 2012.

[159] "Police say Giuliani helps cut Mexico City crime". San Diego Union-Tribune (në anglisht). 12 maj 2004. Arkivuar nga origjinali më 9 qershor 2004. Marrë më 15 shtator 2009.

[160] "Security central in Mexico City's makeover". The Globe and Mail (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 23 mars 2017. Marrë më 18 maj 2015.

[mueller-161] 1 2 3 "Punishing the informal". Digital Development Debates (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 14 shtator 2016. Marrë më 31 gusht 2016.

[162] Arturo Páramo (16 nëntor 2016). "Suma la ciudad 39 feminicidios". Excélsior (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 7 tetor 2019. Marrë më 7 tetor 2019.

[163] "Mujeres en la capital están luchando contra el acoso desenfrenado". Excélsior (në spanjisht). 12 maj 2016. Arkivuar nga origjinali më 7 tetor 2019. Marrë më 7 tetor 2019.

[164] "Así se vive el acoso en el Metro de la CDMX". Excélsior (në spanjisht). 9 mars 2017. Arkivuar nga origjinali më 7 tetor 2019. Marrë më 7 tetor 2019.

[Acuerdos-165] "Acuerdos interinstitucionales registrados por dependencias y municipios de Ciudad de México". sre.gob.mx (në spanjisht). Secretaría de relaciones exteriores. Arkivuar nga origjinali më 9 prill 2022. Marrë më 13 qershor 2020.

[166] "Ciudades Hermanas de Cusco". aatccusco.com (në spanjisht). Asociación de Agencias de Turismo del Cusco. Arkivuar nga origjinali më 29 mars 2022. Marrë më 13 qershor 2020.

[167] "Mexico City". chicagosistercities.com (në anglisht). Chicago Sister Cities International. Arkivuar nga origjinali më 10 qershor 2020. Marrë më 5 qershor 2020.

[168] "Städtepartnerschaft Mexiko-Stadt". berlin.de (në gjermanisht). 12 shtator 2023. Arkivuar nga origjinali më 26 shtator 2023. Marrë më 22 shtator 2023.

[169] "Mexico City CORPORATE FINANCE". Prudential Private Capital, Prudential Financial (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 12 gusht 2021. Marrë më 18 nëntor 2019.

[INEGI-170] 1 2 "Producto interno bruto por entidad federativa. Participación sectorial por entidad federative" (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 14 korrik 2007.

[171] "HDR 2006 | Spanish | Human Development Reports (HDR) | United Nations Development Programme (UNDP)" (në spanjisht). Hdr.undp.org. Arkivuar nga origjinali më 15 maj 2011. Marrë më 17 prill 2011.

[ukmediacentre.pwc.com-172] PricewaterhouseCoopers (11 shkurt 2009). "Emerging market city economies set to rise rapidly in global GDP rankings says PricewaterhouseCoopers LLP" (në anglisht). UK Media Centre. Arkivuar nga origjinali më 4 maj 2011. Marrë më 27 dhjetor 2009.

[emporis-173] "Emporis" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 17 mars 2008. Marrë më 9 janar 2009.

[furness-174] Furness, Charlie (prill 2008). "Boomtown". Geographical (në anglisht). 80 (4): 36–45. 0016741X.

[actecon-175] "Economía reciente, 1990–2005" [Ekonomia e fundit, 1990–2005] (në spanjisht). Mexico City: Borough of Iztapapala. Arkivuar nga origjinali më 22 korrik 2011. Marrë më 10 mars 2011.

[pena-176] Sergio Peña (1999). "Informal Markets: Street Vendors in Mexico City" (PDF) (në anglisht). Florida State University. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 4 mars 2016. Marrë më 12 shkurt 2016.

[177] "Reporte Temático No. 2: Comercio Ambulante" (PDF) (në spanjisht). Cámara de Diputados (Mexico), Centro de Estudios Sociales y de Opinión Pública. qershor 2005. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 13 prill 2014. Marrë më 9 prill 2014.

[178] "Tianguis de la San Felipe: no podrás recorrerlo en un día" (në spanjisht). Máspormás. 23 janar 2017. Arkivuar nga origjinali më 21 gusht 2017. Marrë më 21 gusht 2017.

[179] "Calles con vocación" (PDF). Km.cero (në spanjisht): 7. nëntor 2011. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 22 maj 2014. Marrë më 9 prill 2014.

[180] Alfonso Valenzuela (2007). "Santa Fé (México): Megaproyectos para una ciudad dividida". Cuadernos Geográficos (në spanjisht) (40). University of Granada, Spain: 53–66. ISSN 0210-5462. Arkivuar nga origjinali më 31 korrik 2020. Marrë më 18 nëntor 2019.

[181] "CDMX, una de las urbes con más museos en el mundo". El Universal (në spanjisht). 17 maj 2016. Arkivuar nga origjinali më 16 tetor 2019. Marrë më 11 tetor 2019.

[182] "Mexico City's Airport System Integration Hits Snags". Mexico Business (në anglisht). 21 mars 2024. Marrë më 30 shtator 2026.

[183] Pública, Agencia Digital de Innovación. "Mexico City International Airport (AICM) – Mexico City" (në anglisht). Marrë më 30 shtator 2026.

[184] "¿Quién es Felipe Ángeles y por qué el aeropuerto se llama así? (Kush ishte Felipe Ángeles dhe pse aeroporti quhet kështu?)" (në spanjisht). El Universal (Mexico City). 2 tetor 2021. Arkivuar nga origjinali më 8 tetor 2022. Marrë më 21 qershor 2022.

[185] Pública, Agencia Digital de Innovación. "Felipe Ángeles International Airport – Mexico City" (në anglisht). Marrë më 30 shtator 2026.

[186] "CONNECTIVITY – AIT" (në anglisht). 4 gusht 2026. Marrë më 30 shtator 2026.

[187] Suárez, Gerardo (15 prill 2019). "Presentan imagen para el Sistema de Movilidad Integrada de la CDMX (Prezantohet imazhi për Sistemin e Mobilitetit të Integruar të CDMX)". El Universal (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 6 qershor 2022. Marrë më 23 tetor 2021.

[188] "World Metro Figures: Statistics Brief" (PDF) (në anglisht). UITP. tetor 2015. fq. 2. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 29 qershor 2016. Marrë më 18 qershor 2016.

[189] Pública, Agencia Digital de Innovación. "Traveling by Light Rail". Mexico City (në anglisht). Marrë më 31 maj 2026.

[190] "Líneas del Tren Suburbano CDMX". Suburbano (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 15 maj 2026. Marrë më 31 maj 2026.

[191] Transportes, Secretaría de Infraestructura, Comunicaciones y. "Tren 'Felipe Ángeles', en su tramo AIFA-Pachuca, transportará diariamente a 107 mil pasajeros". gob.mx (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 1 korrik 2026. Marrë më 31 maj 2026.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Emra të shumëfishtë: lista e autorëve (lidhja)

[192] Transportes, Secretaría de Infraestructura, Comunicaciones y. "Compañía de los Ferrocarriles Nacionales de México". gob.mx (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 1 korrik 2026. Marrë më 31 maj 2026.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Emra të shumëfishtë: lista e autorëve (lidhja)

[193] República, Presidencia de la. ""La honestidad da resultados": Presidenta Claudia Sheinbaum destaca que en su gobierno se harán por lo menos 2 mil 377 km de trenes públicos". gob.mx (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 21 maj 2026. Marrë më 31 maj 2026.

[194] República, Presidencia de la. ""Vamos a cumplir": Presidenta Claudia Sheinbaum supervisa el avance del 8% en la construcción del Tren México-Querétaro". gob.mx (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 1 korrik 2026. Marrë më 31 maj 2026.

[195] "Mexico City Bus Rapid Transit | Department of Economic and Social Affairs". sdgs.un.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 1 korrik 2026. Marrë më 31 maj 2026.

[196] Cisneros, Stefany (22 korrik 2024). "Mexibús, mapa, horarios y líneas – México Desconocido". México Desconocido (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 24 korrik 2025. Marrë më 31 maj 2026.

[197] "First 'Interstate' trolleybus opened in Mexico". Urban Transport Magazine (në anglisht). 25 maj 2025. Arkivuar nga origjinali më 20 maj 2026. Marrë më 31 maj 2026.

[198] Vilela, Antonio (14 tetor 2024). "Mexico City's RTP Adds 50 Electric Vehicles". Latam Mobility (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 15 maj 2026. Marrë më 31 maj 2026.

[199] Agencia Digital de Innovación Pública. "Intercity Buses – Mexico City" (në anglisht). Marrë më 29 shtator 2026.

[200] "Estas son las 4 terminales de autobús de la CDMX y sus ubicaciones". El Heraldo de México (në spanjisht). Marrë më 29 shtator 2026.

[201] Tam, Alphonse (9 tetor 2024). "Mexico City's Cablebús Shows Us the Potential of Urban Cable Cars". Institute for Transportation and Development Policy – Promoting sustainable and equitable transportation worldwide (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 1 korrik 2026. Marrë më 31 maj 2026.

[202] "¿Cuántos autos circulan en la CDMX diariamente?". El Economista (në spanjisht). Notimex. 22 shtator 2016. Arkivuar nga origjinali më 4 nëntor 2022. Marrë më 6 prill 2022.

[203] "Actualización Del Programa Hoy No Circula (Përditësimi i programit «Hoy No Circula»)" (PDF) (në spanjisht). Gobierno Del Distrito Federal, Secretaría Del Medio Ambiente, Dirección General De Gestión Ambiental Del Aire, Dirección De Instrumentación De Políticas. fq. 19. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 23 shtator 2013. Marrë më 21 shtator 2013.

[204] "Mexican Emission Standards based on Federal Tier I Light-duty Vehicles up to 6000 lbs. GVWR" (PDF). meca.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 23 shtator 2013. Marrë më 6 qershor 2016.

[205] "Programa de Verificación Vehicular. Segundo semestre de 2013. (Programi i verifikimit të automjeteve. Semestri i dytë i 2013)" (në spanjisht). Gobierno del Distrito Federal, Secretaría del Medio Ambiente. Arkivuar nga origjinali më 5 mars 2016. Marrë më 12 shkurt 2016.

[206] Pública, Agencia Digital de Innovación. "Iconic Streets – Mexico City" (në anglisht). Marrë më 30 shtator 2026.

[207] "El segundo piso de Periférico cumple 20 años (Kati i dytë i Periférico mbush 20 vjet)". El Universal (në spanjisht). Marrë më 29 shtator 2026.

[208] Jesús de León Torres (shtator 2013). "Nuevas estaciones de EcoBici (Stacione të reja të EcoBici)". km0 (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 6 gusht 2017. Marrë më 20 tetor 2013.

[209] "Untitled Document". df.gob.mx (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 12 nëntor 2014. Marrë më 18 maj 2015.

[210] ""Ciclovía Reforma", Transeunte" (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 21 tetor 2013. Marrë më 20 tetor 2013.

[211] "The Blue House – Frida Kahlo Museum". www.museofridakahlo.org.mx (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2 tetor 2018. Marrë më 2 tetor 2018.

[212] Tuckman, Jo (2 mars 2011). "Mexican billionaire's new museum gives The Thinker much to ponder". The Guardian (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 4 nëntor 2021. Marrë më 30 tetor 2021.

[213] "Ciudad de México.- atractivos turísticos" (në spanjisht). Mexicocity.com.mx. Arkivuar nga origjinali më 25 shkurt 2009. Marrë më 17 prill 2010.

[214] "El Dalai Lama inaugura la exposición: Tíbet. Recuerdos de la patria perdida | La Crónica de Hoy". www.cronica.com.mx (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 8 mars 2021. Marrë më 1 qershor 2020.

[215] "Mexico City Philharmonic" (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 2 dhjetor 2008.

[216] "Philharmonic Orchestra of the National Autonomous University of Mexico" (në spanjisht). Musicaunam.net. Arkivuar nga origjinali më 22 prill 2007. Marrë më 17 prill 2010.

[217] "Minería Symphony Orchestra" (në spanjisht). Sinfonicademineria.org. Arkivuar nga origjinali më 5 korrik 2008. Marrë më 17 prill 2011.

[218] Dgdc-Unam. "Universum, Museo de las Ciencias" (në spanjisht). Universum.unam.mx. Arkivuar nga origjinali më 12 prill 2010. Marrë më 17 prill 2010.

[219] "University Museum of Contemporary Art" (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 20 dhjetor 2014.

[220] Pilcher, Jeffrey M. Planet Taco: A Global History of Mexican Food (në anglisht). fq. 94.

[221] Canavan, Hillary Dixler (20 qershor 2023). "The World's 50 Best Restaurants 2023: The Full List of Winners". Eater (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 5 tetor 2023. Marrë më 17 maj 2024.

[2014_awards-222] Restaurant, The World's 50 Best Restaurant Awards: 2014 Arkivuar 21 maj 2021 tek Wayback Machine

[223] "The World's 50 Best Restaurants 1–50 2019". theworlds50best.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 25 tetor 2019. Marrë më 1 tetor 2019.

[224] Stone, Sam (15 maj 2024). "These Are Mexico's First Michelin-Starred Restaurants, 2024". Bon Appétit (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 23 maj 2024. Marrë më 18 maj 2024.

[SIC-225] "Publicaciones periódicas en Ciudad de México". Sistema de Información Cultural (në spanjisht). Gobierno de Mexico. Arkivuar nga origjinali më 31 korrik 2020. Marrë më 14 mars 2020.

[226] "Latin American & Mexican Online News". Research Guides (në anglisht). US: University of Texas at San Antonio Libraries. Arkivuar nga origjinali më 7 mars 2020.

[227] Becerra, Martín; Mastrini, Guillermo (2017). "Concentración y convergencia de medios en América Latina". Communiquer (në spanjisht). 20 (20): 104–120. doi:10.4000/communiquer.2277. hdl:11336/76220.

[228] "Azteca Uno – Transmisión EN VIVO". aztecauno.com (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 3 prill 2019. Marrë më 5 prill 2019.

[229] TIM, Televisa. "Home". Televisa (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 8 prill 2019. Marrë më 5 prill 2019.

[230] "FIFA announces hosts cities for FIFA World Cup 2026™" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 28 dhjetor 2022. Marrë më 28 dhjetor 2022.

[231] "Estadio Diablos: la integración comunitaria". México Design (në spanjishte meksikane). 5 prill 2019. Arkivuar nga origjinali më 8 prill 2019. Marrë më 8 prill 2019.

[232] "NFL regular-season-record crowd of 105,121 sees Giants-Cowboys". NFL.com (në anglisht). Associated Press. Arkivuar nga origjinali më 8 janar 2017. Marrë më 2 janar 2015.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[b]

[7]

[8]

[9]

[10]

[b]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[c]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]

Authority control databases
International	ISNI VIAF FAST WorldCat
National	Germany United States France BnF data Japan Australia Czech Republic Spain Norway Croatia Chile Greece Argentina Poland Israel Catalonia
Geographic	MusicBrainz area
Academics	CiNii
Other	IdRef 2 NARA