Gekkota
 | Bu madde veya sayfa başka bir dilden kötü bir biçimde tercüme edilmiştir. Sayfa makine çevirisi veya dilde yetkinliği bulunmayan bir çevirmen tarafından oluşturulmuş olabilir. (Kasım 2021) |
| Gekkota | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | |||||||||
Biyolojik sınıflandırma  | |||||||||
| |||||||||
| Familyalar | |||||||||
| Pygopodidae Carphodactylidae Diplodactylidae Eublepharidae Sphaerodactylidae Gekkonidae Phyllodactylidae | |||||||||
Gekkota, Antarktika hariç, her kıtada bulunan ve geniş bir dağılıma sahip, küçük ve çoğunlukla etçil keler infra takımıdır. Dünyanın her yerinde sıcak iklimlerde bulunur. Grup üyelerinin boyları 16 ile 60 cm arasında değişir.
Gekkotanlar, türden türe farklılık gösteren seslendirmeleriyle kertenkeleler arasında benzersizlerdir. Gekogiller familyasındaki kertenkelelerin çoğu sosyal etkileşimlerinde cıvıldama veya tıklama sesleri kullanır; Gekko geko yüksek sesle çiftleşme çağrılarıyla bilinir ve diğer bazı türler alarma geçtiğinde veya tehdit edildiğinde tıslama sesleri çıkarabilir. Dünya çapında yaklaşık 1500 farklı türle en çeşitli keler grubudur.[1] Yeni Latince gekko ve İngilizce gecko adı, bazı türlerin taklit sesler çıkardığı Endonezyaca - Malayca gēkoq'dan gelir.[2]
Eublepharidae familyasındaki türler dışındaki tüm gekoların göz kapakları yoktur; bunun yerine, göz küresinin dış yüzeyinde şeffaf bir zar olan kornea bulunur. Her irisin içinde, daha fazla ışık almak için karanlıkta genişleyen sabit bir mercekleri vardır.
Gözlerini kırpamadıkları için, göz kapakları olmayan türler genellikle kendi kornealarını toz ve kirden arındırmaları gerektiğinde, onları temiz ve nemli tutmak için yalarlar.[3]
Gece türlerinin mükemmel gece görüşü vardır; düşük ışıkta renk görüşleri, insan renk görüşünden 350 kat daha hassastır.[4] Gece kertenkeleleri, göz çubuklarını kaybeden günlük türlerden evrimleşti. Bu nedenle geko gözü, boyut olarak artan konilerini hem tek hem de çift olmak üzere farklı türlere dönüştürdü. Üç farklı fotopigment korunmuştur ve UV, mavi ve yeşile duyarlıdır. Ayrıca, en az iki farklı derinlik için keskin bir görüntü oluşturmalarına izin veren çok odaklı bir optik sistem kullanırlar.[5][6] Çoğu geko türü gece yaşarken, bazı türler gün boyu aktiftir ve gün boyunca birbirlerinden bağımsız olarak birçok kez evrimleşmiştir.[7]
Çoğu kertenkele gibi, gekolar da savunma sırasında kuyruklarını kaybedebilir, bu işlem ototomi olarak adlandırılır.[8] Pek çok tür, pürüzsüz ve dikey yüzeylere tırmanmalarına ve hatta iç mekan tavanlarından kolaylıkla geçmelerine olanak tanıyan özel ayak pedleriyle tanınır. Kertenkeleler, dünyanın sıcak bölgelerinde yaşayan ve birkaç türün evlerini insan yaşam alanları içinde yaptığı çok iyi bilinir. Bunlar (örneğin ev kertenkelesi) iç mekan hayvanat bahçesinin bir parçası haline gelir ve güveler ve sivrisinekler de dahil olmak üzere böceklerle beslendikleri için genellikle memnuniyetle karşılanırlar. Çoğu kertenkelenin aksine, kertenkeleler genellikle geceleyin hareketlenir.[7]
En büyük tür olan Hoplodactylus delcourti, yalnızca Fransa'nın Marsilya kentindeki bir müzenin bodrum katında bulunan tek bir doldurulmuş örnekten biliniyor. Bu geko 600 milimetre (24 inç) uzunluğundaydı ve muhtemelen yerli ormanlarda yaşadığı Yeni Zelanda'ya özgüydü. Büyük olasılıkla, 19. yüzyılın sonlarında, Avrupa sömürgeleştirmesi sırasında ülkeye sıçanlar ve kaktüsler gibi yeni istilacı türler getirildiğinde, bu adaların yerel faunasının çoğuyla birlikte yok edildi. En küçük geko Jaragua sphaero, yalnızca 16 milimetre (0.63 inç) uzunluğundadır ve 2001 yılında Hispaniola kıyılarındaki küçük bir adada keşfedilmiştir.[9]
Ortak özellikler
[değiştir | kaynağı değiştir]
Diğer sürüngenler gibi gekkotanlar da ektotermiktir[10] ve çok az metabolik ısı üretirler. Esasen, bir kertenkelenin vücut ısısı bulunduğu ortama bağlıdır. Ayrıca, hareket, beslenme, üreme vb. gibi ana işlevlerini yerine getirmek için kertenkelelerin nispeten yüksek bir sıcaklığa sahip olması gerekir.[10]
Deri değiştirme
[değiştir | kaynağı değiştir]Tüm gekkotanlar, zamanlama ve yöntem bakımından farklılık gösteren türlerle oldukça düzenli aralıklarla derilerini değiştirirler. Leopar kertenkelelerin derileri yaklaşık iki ila dört haftalık aralıklarla değişir. Nem varlığı deri değiştirmeye yardımcı olur. Kertenkele deri değiştirmeye başladığında kendi gevşek derisini vücudundan ayırıp yiyip süreci hızlandırır.[11] Genç kertenkeleler için deri değiştirme daha sık, haftada bir gerçekleşir, ancak tamamen büyüdüklerinde her ay ya da iki ayda bir deri değiştirirler.[12]
Yapışma yeteneği
[değiştir | kaynağı değiştir]
Geko türlerinin yaklaşık % 60'ı, sıvı veya yüzey gerilimi kullanılmadan çoğu yüzeye yapışmalarına izin veren yapışkan parmak pedlerine sahiptir. Bu tür yastıklar, geko evrimi sırasında defalarca kazanılmış ve kaybedilmiştir.[13] Yapışkan ayak pedleri, yaklaşık 11 farklı geko soyunda bağımsız olarak gelişti ve en az 9 soyda kayboldu.
Kertenkele ayak yastıklarındaki spatula-şekilli kıl (İngilizce: setae) düzenli lameller, yüzey ile β-keratin lameller/kıl/spatula yapılar arasında van der Waals kuvvetleri (zayıf kimyasal kuvvetlerin en zayıfı) sağlar.[14][15] Bu van der Waals etkileşimleri sıvı içermez; Teoride, sentetik kıl kümelerinden yapılmış bot, Uluslararası Uzay İstasyonu'nun yüzeyine bir oturma odası duvarına olduğu kadar kolayca yapışır, ancak yapışma neme göre değişiklik gösterir.[16][17]
Yakın zamanda yapılan bir araştırma, geko yapışmasının aslında Van der Waals veya kılcal kuvvetlerle değil, elektrostatik etkileşim (temas elektrifiklenmesinin neden olduğu) tarafından belirlendiğini göstermektedir.[18]
Kertenkelelerin ayaklarındaki setalar da kendi kendini temizler ve genellikle birkaç adımda tıkanan kirleri temizler.[19][20][21] Yüzey enerjisi çok düşük olan teflon[22] kertenkelelerin yapışması diğer birçok yüzeye göre daha zordur.
Geko yapışması tipik olarak hidrofobik yüzeylerde bile daha yüksek nem[16][17][23][24],[25] ancak suya tam daldırma koşulları altında azalır. Suyun bu sistemdeki rolü tartışılmaktadır, ancak son deneyler hem seta hem de yüzeyde moleküler su katmanlarının (su molekülleri çok büyük bir dipol moment taşır) varlığının her ikisinin de yüzey enerjisini artırdığını kabul etmektedir. bu nedenle bu yüzeylerin temas etmesindeki enerji kazancı artar, bu da geko yapışma kuvvetinin artmasına neden olur. Ayrıca b-keratinin elastik özellikleri su alımıyla değişir.
Geko ayak parmakları " çift eklemli " görünmektedir, ancak bu yanlış bir isimdir ve uygun şekilde dijital hiperekstansiyon olarak adlandırılır.[26] Geko ayak parmakları, insan parmaklarından ve ayak parmaklarından ters yönde aşırı genişleyebilir. Bu, ayak parmaklarını yüzeylerden içe doğru uçlardan soyarak van der Waals kuvvetinin üstesinden gelmelerine olanak tanır. Temelde, bu soyma hareketiyle, kertenkele spatulayı yüzeyden spatula ile ayırır, bu nedenle her spatula ayırma için sadece bir miktar kuvvet gereklidir. (İşlem, bir yüzeyden Scotch Bandı çıkarmaya benzer.)
Kertenkelelerin ayak parmakları çoğu zaman tam çekici yeteneklerinin çok altında çalışır çünkü yüzey pürüzlülüğüne ve dolayısıyla o yüzeyle temas halinde olan seta sayısına bağlı olarak hata payı büyüktür.
.jpg)
Küçük van der Waals kuvvetinin kullanılması çok geniş yüzey alanları gerektirir; bir kertenkelenin ayak tabanının her milimetrekaresi yaklaşık 14.000 saç benzeri seta içerir. Her setanın çapı 5 μm'dir . İnsan saçı 18 ila 180 μm arasında değişir, bu nedenle insan saçının enine kesit alanı 12 ila 1300 setaya eşittir. Her seta sırayla 100 ile 1.000 arasında spatula ile uçlandırılır.[19] Her bir spatula 0.2 μm uzunluğundadır (metrenin beş milyonda biri) veya görünür ışığın dalga boyunun hemen altındadır.[27]
Tipik olgun 70 gram (2,5 oz) setae kertenkele 133 kilogram (293 lb) ağırlık taşıyabilir :[28][29] her bir spatula 5 ila 25 nN arasında bir yapışma kuvveti uygulayabilir.[23][30] Bir spatulanın yapışma kuvvetinin tam değeri, yapıştığı substratın yüzey enerjisine göre değişir. Son çalışmalar[25][31] ayrıca Van der Waals kuvvetleri gibi uzun menzilli kuvvetlerden türetilen yüzey enerjisinin bileşeninin en dıştaki atomik katmanların altındaki malzemenin yapısına bağlı olduğunu göstermiştir (100'e kadar). yüzeyin altında nm); bunu hesaba katarak yapışma mukavemeti çıkarılabilir.
Setalar dışında, vücutlarında doğal olarak üretilen yağlı maddeler olan fosfolipidler de devreye girer.[32] Bu lipitler, kümeleri yağlar ve gekonun bir sonraki adımdan önce ayağını ayırmasına izin verir.
Geko yapışmasının kökeni muhtemelen ayak parmaklarının alt tarafındaki epidermiste yapılan basit değişiklikler olarak başlamıştır. Bu, yakın zamanda Güney Amerika'daki Gonatodes cinsinden keşfedildi.