مقدمات نصاب تعلیمی
جایگاه برنامهریزی در تعلیم و تربیت
تعلیم و تربیت در همهی اعصار و نسلها، مهمترین کار بشر در زندگی بوده است؛ در هر زمان با توجه به شرایط فکری، فلسفی و اجتماعی حاکم به نوع خاصی از مفهوم آن توجه میشده است. از آنجا که عوامل و مؤلفههای گوناگون در نوع برداشت از این مقوله تأثیر داشته، در طول زمان تغییرات قابل توجهی در این خصوص به وجود آمده است. فلاسفه و سایر متفکران، هر یک به تناسب نظریهی مورد قبول خویش، تربیت را به گونهای تصور و تعریف کردهاند. آن که بیشتر به جنبههای فردی وجود آدمی میاندیشد آن را کوششی در جهت غنی کردن رغبتهای فردی معرفی میکند و آن که به جنبههای اجتماعی توجه دارد تربیت را فن اجتماعی بار آوردن افراد قلمداد کرده است.
ویژگیهای تعلیم و تربیت
الف) تربیت به «انسان» اختصاص دارد. آنچه در مورد حیوانات گفته و اعمال میشود نوعی «عادت دادن»، «دستآموز کردن» و امثال اینهاست.
ب) تربیت جنبهی تعاملی و پویا دارد. تربیت صرفاً از سوی معلم به سوی فراگیرنده نیست، بلکه رشد بر اثر تأثیر متقابل و روابط پویا حاصل میشود و معلم نیز مانند دانشآموز از آن بهرهمند میشود.
ج) در تربیت «جوشش از درون» به وقوع میپیوندد نه «انتقال از بیرون»، مربی باید موقعیت مناسب را فراهم سازد تا متربی از درون بجوشد و در فرآیندی پویا خود را تغییر دهد.
د) تربیت هدفدار است. اگر هدف تعیین نشود – یا در تعیین آن اصول علمی رعایت نشود – تعلیم و تربیت از مدار اصلی خود خارج میشود.
هـ) تعلیم و تربیت را نمیتوان پیشبینی کرد. تعلیم و تربیت برخلاف «شرطیشدن» است که آثار آن را میتوان پیشبینی کرد.
و) تعلیم و تربیت مقولهای چندوجهی و چندعاملی است. پس نمیتوان برای آن یک عامل را تعریف کرد و نتایجش را ثابت و بدون اشکال فرض کرد.
ز) هیچ بُعدی از ابعاد تربیت بدون حمایت و ارتباط با سایر ابعاد محقق نمیشود. اصولاً رشد او بدون ارتباط مؤثر ابعاد وجودش قابل تصور و عملی نیست. گاهی گفته میشود که اگر یک بُعد وجود رشد کند ولی سایر ابعاد رشد نکنند، انسان یکبُعدی تربیت میشود. گفتنی است که چنین فرایندی در عالم واقع انجامپذیر نیست. زیرا در این حالت، آنچه در یک بُعد اتفاق میافتد تربیت نیست.
ح) تعلیم و تربیت مقولهای «اجتماعی» است. به این معنا که هیچ فردی بدون روابط انسانی و اجتماعی با دیگران تربیت نمیشود. حداقل باید دو نفر (مربی و متربی) حاضر باشند تا تعامل تربیتی انجام گیرد.
ط) تربیت واقعی محصول خیزش همهی قابلیتها و امکانات وجودی است. بنابراین برای تربیت فراگیرنده باید از استعدادها، تواناییها و احساسات او مدد گرفت؛ اصولاً تربیت اصیل و ماندگار از طریق بسیج درونی اتفاق میافتد.
ی) تعلیم و تربیت به تدریج و در توالی زمانی منطقی شکل میگیرد. جهش و رویداد ناگهانی، در این کار اتفاق نمیافتد.
ک) تعلیم و تربیت محور همهی فعالیتهای زندگی است و در همهی ابعاد زندگی اثر میگذارد. بنابراین اگر نتایج آن مثبت باشد، تأثیرات مثبت و اگر منفی باشد، تأثیرات منفی به وجود خواهد آمد.
اهمیت و ضرورت تعلیم و تربیت
انسان طوری آفریده شده است که علاوه بر بعد جسمانی، بعد معنوی و روحانی نیز دارد و باید در مسیر حیات به کمال برسد، رسیدن به کمال یکی از ضرورتهای زندگی و مهمترین هدف تربیتی او به شمار میرود. انبیای الهی و کتابهای آسمانی را خداوند برای انسانسازی و تربیت انسانها مأمور کرده است.
دوکتور محمدحیدر یعقوبی در رشته نصاب تعلیمی (برنامه درسی) از دانشگاه خوارزمی ایران هستم. مدرک ماستری در تعلیم و تربیه را از اولین دوره ماستری پداگوژی در پوهنتون تعلیم و تربیه کابل-افغانستان در سال 1388 گرفتم و استاد پوهنتون(دانشگاه) بامیان از سال 1383 الی 1390 بودم و از سال 1390 الی میزان 1391 با دانشگاه کاتب و پیام نور همکاری داشتم. آرزویم شادبودن انسانهاست و موفقیتشان.
