زبان کرمانجی - کردی شمال خراسان

درد ملت (به کردی: "ژانی گه‌ل) (به انگلیسی: Jani Gal) نام رمانی است اثر نویسنده و سیاست‌مدار کرد، ابراهیم احمد. این رمان توسط محمد قاضی و احمد قاضی زیر عنوان درد ملت از کردی سورانی به فارسی ترجمه و در ۱۹۸۰ در ایران به چاپ رسید.

ابراهیم احمد این رمان را در سال ۱۹۵۶ نوشت ولی تا سال ۱۹۷۲ به صورت کتاب به چاپ نرسیده بود. در ۱۹۶۹ بخش‌هایی از آن در روزنامه کردی رزگاری در سلیمانیه منتشر شده بود. ابراهیم احمد این رمان را به جنگجویان الجزایر تقدیم کرده بود.

رمان درد ملت به ترکی و فرانسوی هم ترجمه شده و در سال ۱۹۹۲ نسخه کرمانجی آن هم در استکهلم به چاپ رسید.

روستای جابان (Caban) در غرب روستای کرمانج‌نشین سربندان (Serbendan) دماوند واقع شده و مردم آن به زبان کردی کرمانجی صحبت می کنند. نسل آنها به کرمانج‌های قوچان قدیم برمی‌گردد که در زمان کریم‌خان زند از چناران در استان خراسان رضوی به این منطقه مهاجرت کردند.

ایسنا: شاید برای شما هم پیش آمده باشد که از خود بپرسید چرا به «تخمه ژاپنی» می‌گوییم «تخمه ژاپنی»؛ این در حالیست که برخی پژوهشگران معتقدند نام اصلی این تخمه چیز دیگریست و استفاده از این لفظ تنها بر اثر یک شباهت و اشتباه شنیداری پیش آمده است.

ژاپن یا جابان
به گزارش برخی منابع اینترنتی در لغت‌نامه دهخدا آمده است: «جابانی» نام محلی است که در آنجا شاه اسماعیل با فرخ یسار جنگ کرده است. (تاریخ ادبیات ایران ادوارد برون ص ۶۵).

روستای جابان در غرب روستای کرمانج‌نشین سربندان دماوند واقع شده و مردم آن به زبان کردی کرمانجی صحبت می‌کنند. نسل آن‌ها به کرمانج‌های قوچان قدیم برمی‌گردد که در زمان کریم‌خان زند از چناران در استان خراسان رضوی به این منطقه مهاجرت کردند.

1- دستور زبان کردی کرمانجی، نوشته دکتر ژویس بلو و ویسی باراک/ چاپ دانشگاه سوربن پاریس / ترجمه از فرانسه به فارسی
1- Rêzimana Kurdîya Kurmancî ,Joyce Blau û Veysî Barak/ Zanîngeha Sorbonne`ê, Parîs,Werger ji Fransî bi Farsî,2007 ,lînka wê

2- اعلامیه جهانی حقوق بشر ( کردی – فارسی )/ چاپ نگاه سبز/تهران/1381
2- Danezana Gerdûniya Mafên Mirov / Kendal Nezan / Werger bi Farsî/ Weşanxaneya Nigahê Sebz/Tehran 2003

3- ماهی سیاه کوچولو/صمد بهرنگی / چاپ روناهی/ دیاربکر ( آمد )ترکیه / 1388 / ترجمه از فارسی به کردی
3- Masî Reş ê Biçûk / Semed Bêhrengî / Werger ji Farsî bi Kurdiya Kurmancî /Weşanxaneya Ronahî/ Amed/ 2008

4- یک هلو، هزار هلو / صمد بهرنگی/ آماده چاپ / 1388 / ترجمه از فارسی به کردی کرمانجی
4- Xoxek û hezar xox /Semed Bêhrengî/ Werger ji Farsî bi Kurdiya Kurmancî /amade bo çap

5- داستان کوتاه های صادق چوبک (همراه،یحیی،دزد قالپاق،چشم شیشه ای) / 1388 - ترجمه از فارسی به کردی کرمانجی
5- Kurteçîrokên Sadiq Çûbek (Hevrê,Yehya,Dizê Qalpaxan,Çavê Şûşeyî)Werger ji Farsî bi Kurdiya Kurmancî /2008 . Lînkên wan

6- فرهنگ تصویری انگلیسی-فرانسه-کردی کرمانجی/ 1390 / ترجمه از انگلیسی و فرانسه به کردی

7- فرهنگ کردی کرمانجی - فارسی/ با همکاری شهناز عمرزاده،هاشم محمودی،ناصر عجمی، افسون یوسفی،کژال پاداش،محسن قلی زاده - به زودی چاپ خواهد شد

8- ضرورت تاملی نو بر زبان کردهای ترکیه / دکتر کلمانس اسکالبر یوجل / دانشگاه اگزتر / 1390 / ترجمه از فرانسه به کردی کرمانجی

9- کدامیک بهتر است: الفبای لاتین یا عربی؟ / نوشته به کردی کرمانجی / 1390

10- کرمانجی و سورانی: دو زبان مستقل یا دو لهجه از یک زبان واحد؟ / نوشته به کردی کرمانجی / 1390

11- زبان استاندارد / نوشته به کردی کرمانجی / 1387

12- زبان کشی: هولوکاست زبانی / نوشته به کردی کرمانجی / 1387

13- چرا کرمانجی در کردستان عراق رسمی نمی شود؟ / نوشته به کردی کرمانجی / 1387

کردی کرمانجی زبان حدود 80 درصد کل کردهاست که بیشترین تعداد آنها در ترکیه و بقیه نیز در سوریه، بخشی از عراق، خراسان، بخش شمالی آذربایجان غربی و ... زندگی می کنند. مرکز آمار ترکیه به صورت رسمی حدود یک ماه پیش آمار کل کردهای آن کشور را 23 میلیون اعلام کرد اما منابع غیر رسمی تعداد را بیشتر یعنی 30 میلیون می دانند.

کردهای قفقاز نیز از زمان انقلاب 1917 بلشویک های شوروی از آموزش به زبان مادری بهره مند بوده اند. آنها تا زمان آغاز کار استالین از الفبای لاتینی استفاده می کردند. استالین الفبای سیریلیک را بر آنها تحمیل نمود. با مرگ استالین اوضاع بهتر شد.

پس از سقوط شوروی اوضاع کردها بدتر شد. اما در حال بهبود می باشد. کردهای قفقاز در روسیه، گرجستان، قزاقستان، قرقیزستان، ترکمنستان، آذربایجان، اوکراین و ارمنستان زندگی می کنند. ارمنستان از دیرباز مرکز فعالیت فرهنگی کردهای قفقاز بوده است.

دولت ارمنستان الفبای لاتینی را به عنوان الفبای رسمی کردهای کرمانج پذیرفته و کتب درسی اجباری آنها را از دیروز به صورت رسمی در اختیار مدارس قرار داده است. تصاویر کتاب ها را در بالا آمده مشاهده می کنیم. این کتاب ها را علی خان ممه نویسنده و شاعر کرد کرمانج ارمنستان و تنها برنده معتبرترین جایزه ملی ارمنستان نوشته است.

منبع: دبستان

یک زن کرد کرمانج برای اولین بار عضو سازمان فضانوردی آمریکا شد. زینب کوربان اهل کردستان ترکیه است. وی در 9 سالگی به انگلستان رفته و به گفته خودش همیشه آرزو می کرد روزی فضانورد شود و حال زمینه تحقق آرزویش فراهم شده است.

زینب کوربان در مصاحبه ای ضمن اشاره به توانمندی زنان کرمانج می گوید: به زبان مادری ام افتخار می کنم و برای مقابله با سیاست های ضد کردی ترکیه باید جامعه جهانی را آگاه کرد. زینب کوربان کردی را خیلی سلیس و روان می نویسد، می خواند و صحبت می کند. وی استاد برجسته دانشگاه آکسفورد انگلستان نیز است.

آلبوم رقص های شمال خراسان کاری از محصولات موسسه ی فرهنگی و هنری ماهور می باشد و توسط هنرمندان زیر از منطقه ی نیشابور و سبزوار اجرا شده است:

سرنا: حشمت سعادتی، قشمه: محمد‌عاشق قره‌خانی، خواننده: عبدالعلی دامنجانی، دهل٬ کمانچه: قربان باقری

گردآوری و تحقیق: منصوره ثابت‌زاده

آهنگ های این مجموعه عبارتند از: آقام حنا می بنده، آلاگوز، اصغر جان، امشب حنا می بندیم، بازی های قرسه ای (قشمه و دهل)، بازی های قرسه ای (سرنا و دهل)، باسکه و سماغ، جان مه، داماد لباس می پوشه، دوچوبه، لارک (لارکێ جان) (مشاهده ی متن آهنگ و دانلود)، لای لای گل باغم، ماد(ت) ماتی، مجسمه، مگری مگری

دردوره راهنمایی، درمدرسه شهید چمران شیروان پشت میزهای چوبی مدرسه نشسته بودیم  که معلم ورزش وارد کلاس شود. آقای قویدل کتابی دردست داشت. وقتی کنجکاوتر شدم عنوان کتاب“حرکت تاریخی کرد به خراسان” بود.باحیرت وتعجب خیره درجلد کتاب بودم وخیلی دوست داشتم دردوم راهنمایی آن کتاب راتاآخر بخوانم.چراکه درکتابخانه مدرس چمران هیچ اثری از کتاب های کردی نبود.

آقای قویدل اصالتا از نامانلو بود وبرا یمان  توضیح داد که این جلد دوم کتاب آقای کلیم الله توحدی است  او این کتاب را با زحمات فراوان نوشته است. ازآن زمان دربرابر شکوه نام استاد توحدی حس غرور و افتخاری مرا پر پرواز و روح زندگی می بخشید.

مهمترین نقاط اسکان آنها، شهرهای قوچان، بجنورد، اسفراین، شیروان، چناران، درگز، کلات، آشخانه، مانه، سملقان، فاروج، باجگیران و با درصد کمتر در شهرهایی مانند مشهد، سبزوار، گرگان، تهران و کرج می باشد. مردم این ناحیه به گویش کرمانجی که شاخه ای از زبان کردی است، تکلم می کنند که امروزه این گویش و ادبیات شفاهی آن به علت عدم توجه و نداشتن رسم الخط و مکتوب نشدن، در معرض آسیب جدی است. به طوری که در سال های اخیر و با رشد مهاجرت و پدیده شهرنشینی، تکلم به این گویش کم کم تضعیف شده و مردم تمایل کمتری به کاربرد آن در زندگی روزمره و نیز آموزش آن به فرزندانشان دارند.

شواهد و قرائن از این حکایت دارند که گویش کرمانجی در معرض خطر است و رفته رفته به سوی فراموشی پیش می رود، چه باید کرد؟ ما در این فرصت، قصد داریم این پدیده را از بعد جامعه شناسانه بررسی نموده و عوامل آن را از بعد درونی، اجتماعی، فرهنگی و ارزشی تحلیل نماییم. در ادامه مطلب سعی می شود به مهمترین عوامل این پدیده در این منطقه و در بین کردان شمال خراسان پرداخته شود.

الفبای زبان کُردی (حروف لاتینی)
همانطور که می دانیم الفبای لاتینی برای تمامی لهجه های زبان کُردی (کُرمانجی، سورانی، زازاکی، هورامی، گورانی، لورانی) یکی است یعنی اینکه تمامی لهجه های زبان کُردی می توانند براحتی و بی کم و کاست از این الفبا برای نوشته های کُردی خود استفاده کنند.

در اینجا به عزیزان کُرد که به لهجه های هورامی و گورانی و کرمانشاهی/کلهری و لورانی گپ می زنند توصیه می کنم که حتما این الفبا را یاد گرفته و آن را همچنین در دسترس دوستان هم لهجه ای خود نیز قرار دهند. یادگیری الفبای کُردی لانینی بسیار بسیار آسان و ساده است چونکه الفبای کُردی لاتینی مثل الفبای کُردی با حروف عربی دارای علایم و اضافاتی مثل کسره، ضمه و ... نیست و همچنین مثل زبان فارسی دارای چند حرف با یک تلفظ (ه ح ... ، ط ت ... ، ...) نیست، این یعنی اینکه با الفبای کُردی لاتینی شما می توانید همانطور که تلفظ می کنید با همان حرف الفبا خاص آن نیز بنویسید. بنابر این یادگیری الفبای کُردی لاتینی بسیار بسیار ساده و فوق العاده روان و راحت است.

بدون شک زبان وقتی می میرد، آخرین نفری که بدان سخن می گوید، بمیرد!. یا شاید وقتی بمیرد که دوم نفری بدان تکلم می کند بمیرد، زیرا دیگر آن وقت کسی وجود ندارد تا بدان زبان سخن بگوید.

مردن یک زبان چیزی طبیعی نیست. در طول تاریخ، جوامع بسیاری وجود داشته و از میان رفته اند و با از بین رفتن این جوامع، زبان آنان نیز باقی نمانده است. برای مثال: هیتیتی آن زمانی به خاموشی گرایید که تمدنی از انجیل کهن اطراف آنرا گرفت و در آن حل و نماند.

اما آنچه در این روزگار کنونی اتفاق می افتد در مقایسه با گذشته بسیار ساده تر است. اکنون زبانها به صورتی گسترده رو به زوال نهاده اند و نمی مانند. از 6000 و اندی از زبانهایی که امروز در دنیا وجود دارند، چیزی نمانده است که نزدیک به نیمی از آنان از میان بروند. این بدین معناست، از 3000 زبان در 1200 ماه و هر دوهفته یک زبان در دنیا می میرد و محو می شود.

باز هم به سال نو رسیدیم و این یعنی توانستیم گردش دوران و بازی عجیب روزگار را ببینیم. یعنی اتفاقات بزرگی که گذشت را نظاره گر بودیم. یعنی اقبال این را داشتیم که زیبایی ها را ببینیم همانگونه که تلخی ها و زشتی ها را فراموش می کردیم. یعنی یک سال دیگر هم در کنار هم بودیم … امیدوارم سال خوب و خوشی پیش رو داشته باشید

زبانشناسان کرد پس از چهار روز بحث و گفتگو در کنفرانسی که تحت عنوان کنفرانس زبانشناسی کوردی در هولیر برگزار شده بود به نتایج ارزشمندی دست یافتند و سرانجام در بیانیه پایانی خود از میان پیشنهادات مطرح شده برای ارتقای زبان کوردی، بر موارد زیر تاکید کردند:

دلێ منو ناسه‌کنه‌ ژ وێ غه‌مێ وێ که‌ده‌رێ، ژ وێ ژانێ
گازییه‌ک من ژ یه‌زدانێ مه‌زنه‌، ئا دنێ ژ پێغه‌مبه‌رێ ئاخر زه‌مانه‌
گازییا من یا دنێ بوَ مێرخاسێن گه‌رمییان‌و کووستانه‌
گازییا دن بوَ پیر سلێمانێ بانه‌
گازییه‌ک من بوَ سولتان  سه‌مه‌دێ مالخێتی دکر ل ده‌شتا ئورمیێ‌و که‌ونه‌ لاجانه‌
گازییه‌ک بوَ سولتان با یه‌قوبێ  مالخێتی دکر، ل چیایێ فه‌ره‌نگێ ل هه‌مبه‌ر گرێ کۆزه‌گرانه‌
گازییه‌ک ژ بوَ شێخ مارفێ مالخێتی دکر ل ده‌شتا محه‌ممه‌د پاشا به‌رامه‌بر گرێ کوزه‌گرانه‌
گازییه‌ک دن  ل به‌ر سجاج سپی ل چوَمه‌لانه‌

شعر زیر یکی از شاهکارهای ماندگار کوردها می باشد که سینه به سینه از زمان شاه عباس و فاجعه دمدم که امیرخان برادوستی از امیرنشینان کورد کورمانج ارومیه در مقابل  شاه عباس صفوی به پا خواست و نامش برای همیشه به تاریخ ملت کُرد پیوست، نقل شده است.
این شعر به چندین لهجه کوردی سروده شده است و همچنین چندین نویسنه کورد از جمله "عرب شه موو" آن را بصورت رمانی حماسی به رشته تحریر در آورده اند. تغییر دمگرافی شهرهای ارومیه و ماکو همزمان بعد از واقعه دمدم بوده است و اکثر کوردهای کرمانج خراسان و خلخال پس از این واقعه از مناطق آذربایجان غربی به خراسان تبعید شدند. این ابیات توسط یکی از پیرمردهای منطقه ارومیه که وی نیز از کس دیگری شنیده است ماندگاری پیدا کرده است. به این امید که این بیت توسط ما حفظ شود.

از روی این کتاب شما می توانید نامهای اصیل کردی را برای نوزادان خود (دختر و پسر) انتخاب کنید. اگر چنانچه معنی بعضی از آنها را نمی دانید شما می توانید معنی آنها را براحتی در کتابهای فرهنگ لغت کرمانجی - کرمانجی بیابید.

لینک دانلود

کتاب شعر کردی کلهری به نام په ژاره (قابل دسترس در کتابفروشی های استان کرمانشاه و ایلام)
اثری از: صید محمد پرور

چند بیت از سروده های ایشان در شعر بووسا نه وان
ره د کردم یه ی رووژ له لای بووسانی
چه وم که فت له کار بووسانه وانی
پیره مه ردی دیم له بان نوی
چوماخ و چووخیگ ناو"ده وه ر قه وی
ئه وه ل له منا بردیه سه و خه وی
نه هووشی مه نو"د نه سوومای چه وی
هه م رقیا له پا،هه م له رزی له ده س
بیلی وه پی بو" که فتو"د له نه فه س
ئاویاری کردو"د سه د دغای به دبوو
چه وی نو"د که نو"د یاره ما وه کوو!

چند بیت دیگر از سروده های ایشان در شعر کوردی له کیس چی
کوردی له کیس چی وه مفت و ئاسان
باوگ بو" وه (ئاقا) ، دالگ وه (مامان)
ره سم قه دیمه ی باپیر چی وه باد
وه و" بو" وه (عه روس) ، زاوا وه (داماد)
مه مووژن ئه وه ز، بو" وه ( زن عه موو )
(عه موو) نانه و شوون جیه گه ی مه موو

احمد کایا (1957-2000)، خواننده کوردتبار اهل ترکیه بود. او بنیانگذار سبک اعتراض‌خوانی در موسیقی کشور ترکیه‌ است، او به هر دو زبان ترکی و کردی آواز می‌خواند.

احمد کایا  (ترانه سرا/خواننده/آهنگساز/نوازنده) در سال 1957 در شهر مالاتیای کشور ترکیه به دنیا آمد. در یک خانواده کردتبار شش نفره. پدر او کارگر کارخانه نساجی بود. بعد از چند سال خانواده با رویای یک زندگی بهتر به استانبول می کوچند و در محله فقیر نشین کوجامصطفاپاشا ساکن می شوند. کایا در همان کودکی علاقه وافری به باقلاما (نوعی ساز ترکی همانند تار) نشان می داد و در ضمن طبع شاعری هم داشت. از اولین اشعار او در سن 5 سالگی که در مدح برادر بزرگتر خود یاشار سروده بود این است: فولکسی خواهم خرید نامش را یاشار خواهم گذاشت

روزی پدر در روز تولدش باقلامایی برای او تهیه کرد که پول آن را با چند روز اضافه کاری بدست آورده بود. کایا در سن 9 سالگی اولین برنامه رسمی تکنوازی باقلامای خود را در روز جهانی کارگر اجراء کرد. پدرش با کوچ به استانبول چندان به هدفش نرسید و شغلی نازل تر مثل شستشوی ماشینهای نمایشگاه نصیبش شد. احمد هنگام بازگشت از دبستان پدر را در حال حمالی برای ترک زبانها می دید و با خود می گفت وقتی بزرگ شدم یک نمایشگاه می خرم تا پدرم ارباب خود باشد. اما این رویایی بیش نبود و پدر با مرگش آنها را با کوله باری از درد و تنهایی رها کرد.

عثمان فرزند مئمن عزیز میرزا ملقب به عثمان کیمنه یی. این هنرمند در سال 1936 در روستای کیمنه از توابع هورامان تخت در کوردستان ایران از خانواده ای هنرپرور دیده به جهان گشود او از بچه گی عاشق هنر ترانه خواندن بوده و در 1960 به بعد نام و آوازه اش پیچید، در 1965 چند ترانه ضبط کردند و در رادیو کرمانشاه در چندین برنامه رادیوئی حضور داشته اند، در 1970 در آهنگی بزرگ در کوردستان ایران شرکت کرده اند و دستگیر شدند، در سال 1982 چند ترانه ای در خصوص شهید کردن جمعی اهالی شهر حلبچه که به هییروشیمای کوردستان مشهور است، خوانده اند و به تلوزیون کوردی کرکوک هدیه کرده اند.
هنرمند نامبرده ده ها ترانه ضبط شده دارند و بارها از ایشان تقدیر شده و جوایز و لوایحی نیز دریافت کرده اند، عثمان توانسته است خدمتی شایان به هنر موسیقی کوردی بخصوص گویش هورامی بنمایند و کسانی که او را شناخته اند و می شناسند او را خواننده ای اسطوره ای می نامند و در هورامان هم به بلبل هورامان که منطقه ای زیبا و دیدنیست، میشناسند.
حنجره ایشان بر اثر مرضی غیر منتظره دچار اختلال شد و الان دیگر نمی توانند مثل گذشته هنرنمایی کنند، عثمان با استاد محمدرضا شجریان رابطه ای نزدیک دارند و بعد از مریض شدن ایشان، استاد شجریان برای عیادتش به شهر مریوان آمدند.
مهمترین شاهکارهای ترانه ای ایشان در زمینه "سیاچمانه" می باشد.

فراخوان اولین فستیوال دانشجویی شعر کوردی
به مناسبت انتشار اولین دیوان شعر کوردی دانشجویان کورد دانشگاههای ایران
(دیوان هاوپه یمانی خوئندکاران)

فهرست کتابهای مرتبط با زبان و ادبیات کوردی که در نمایشگاه کتاب 1390 تهران دیدم و خریدم را برای دوستان لیست می کنم. هدف اصلی من از خرید اغلب این کتابها، حمایت از نویسندگان آن بوده است و امیدوارم اعضای گروه هم با توجه به وسع مالی خود به حمایت از نویسندگان بپردازند.
مبلغ کل خرید با تخفیف حدود 60000 تومان شد. کتابهای دیگری نیز درباره شعرا و تاریخ کورد و کوردستان بود که حجم خرید را بالا می برد! اما مطمئن باشید اغلب کتابهای مرتبط با زبان کوردی را فهرست کرده ام.

درباره چیکسای
قالب شعر: مثنوی
تعداد ابیات: 446 بیت
شروع کار: از سال 1381
اشعار کتاب از هفت فراز (قسمت) تشکیل شده اند. در این مجموعه جان مایه های بومی، فولکلور و دغدغه های فرهنگی کرمانج مطرح شده است. کلکسیونی از واژه های قدیمی و کهن فارسی و فراموش شده کرمانجی در این مجموعه به کار گرفته شده اند. چیکسای با سه خط الراس کرمانجی، لاتین و ترجمه فارسی منتشر شده است، و دارای 1500 واژه است که این واژه نامه در داخل مجموعه به کار گرفته شده است. قطع کتاب خشتی همراه با 68 دقیقه دکلمه و موسیقی کرمانجی است، فرم آن نیز کلاسیک و قدیمی است.

دوست ندارم مثل همه از خدا بخواهم که توی زندگی هيچ غمی نباشد، چرا که شادی ها در کنار غمهاست که معنا پيدا ميکند و زيبا ميشود. تنها از خدا ميخوام قدرت درک حضورش رو توی لحظه های زندگی به همه مخلوقاتش عطا کند، که آن وقت است که هيچ مشکلی توان شکستن ما رو ندارد. سال نو با ديد نو به زندگی و فرصتی دوباره برای بهتر زيستن بر شما و خانواده تان خجسته باد.