Robert Ley

Robert Ley
alm. Robert Ley‎
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi	15 fevral 1890(1890-02-15)[…]
Doğum yeri	Almaniya
Vəfat tarixi	25 oktyabr 1945(1945-10-25)[…] (55 yaşında)
Vəfat yeri	Nürnberq Məhkəmə Həbsxanası[d], Nürnberq, Mərkəzi Frankoniya, Bavariya, Almaniyanın Amerika tərəfindən ələ keçirilmiş ərazisi[d], Almaniya
Vəfat səbəbi	asılma[d]
Partiya	Alman Nasional Sosialist Fəhlə Partiyası
Təhsili	Yena Universiteti, Bonn Universiteti, Münster Universiteti
Fəaliyyəti	siyasətçi, kimyaçı, pilot, yazıçı
Hərbi xidmət
Mənsubiyyəti	Üçüncü Reyx
Döyüşlər	Birinci Dünya müharibəsi, İkinci Dünya müharibəsi
Rütbəsi	leytenant
Təltifləri
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Robert Ley (15 fevral 1890^[…] – 25 oktyabr 1945^[…], Nürnberq Məhkəmə Həbsxanası^[d], Bavariya) — alman nasist siyasətçisi və 1933-cü ildən 1945-ci ilə qədər, yəni bütün mövcudluğu boyunca Alman Əmək Cəbhəsinin rəhbəri. O, həmçinin Nasist Partiyasında bir çox digər yüksək vəzifələr, o cümlədən qaulayter, reyxslayter və reyxsorqanizasiyalayter vəzifələrini icra etmişdir.

Reyn vilayətindən bir fermerin oğlu olan Robert Birinci Dünya müharibəsinin həm şərq, həm də qərb cəbhələrində döyüşmüş və II dərəcəli "Dəmir xaç" ordeni ilə təltif olunmuşdur. Müharibədən sonra o, kimya üzrə təhsilini davam etdirmiş, doktorluq dərəcəsi almış və "IG Farben" şirkətində qida kimyaçısı kimi çalışmışdır. Fransanın Rur bölgəsini işğal etməsindən sonra radikallaşan Ley 1925-ci ildə Nasist Partiyasına daxil olmuş və sonradan Cənubi Reynlandın (sonralar Reynland) qaulayteri olmuşdur. Vəzifə pillələri üzrə tədricən yüksələn Robert 1930-cu ildə Reyxstaqa seçilmiş və 1932-ci ildə Qreqor Ştrasseri əvəz edərək reyxsorqanizasiyalayter vəzifəsinə gətirilmişdir.

1933-cü ildə Hitler həmkarlar ittifaqlarının ləğvindən sonra yeni yaradılmış Alman Əmək Cəbhəsinin rəhbəri vəzifəsinə Roberti təyin etdi. Almaniyanın yenidən silahlanmasına yardım göstərməklə yanaşı, Robert həm də bir sıra proqramların, o cümlədən "Sevinc vasitəsilə güc" təşkilatının və "Volkswagen" şirkətinin yaradılmasına rəhbərlik etmişdir. İkinci Dünya müharibəsi başlandıqdan sonra Robertin nüfuzu azaldı: alman işçi qüvvəsinin rəhbəri kimi rolunu Fritz Todt (sonralar isə Albert Şpeer) öz üzərinə götürdü, onun alkoqolizmi isə get-gedə daha çox diqqət mərkəzində olmağa başladı. Buna baxmayaraq, Robert Hitlerin etimadını qorumağa davam etmiş və müharibənin son aylarınadək onun yaxın çevrəsinin tərkibində qalmışdır.

Müharibənin sonunda Robert Avstriya sərhədinə yaxın ərazidə ABŞ-nin paraşütçü-desant bölmələri tərəfindən əsir götürülmüşdür. O, 1945-ci ilin oktyabrında insanlıq əleyhinə cinayətlərə və müharibə cinayətlərinə görə Nürnberqdə mühakimə olunmasını gözləyərkən intihar etmişdir.

Həyatı

Robert Reyn vilayətinin Niderbreydenbax (indiki Nümbrextin bir hissəsi) kəndində fermer Fridrix Ley ilə həyat yoldaşı Emilinin (qızlıq soyadı Vald) 11 övladından yeddincisi olaraq dünyaya gəlmişdir. O, Yena, Bonn və Münster universitetlərində kimya sahəsində təhsil almışdır. O, 1914-cü ildə Birinci Dünya müharibəsi başlayanda könüllü olaraq orduya yazılmış, iki il 10-cu ağır artilleriya alayında xidmət etmiş və həm şərq, həm də qərb cəbhələrində döyüşmüşdür. 1916-cı ildə o, leytenant rütbəsinə yüksəldilmiş və 202 saylı artilleriya təyyarəçiləri dəstəsində hava artilleriya müşahidəçisi kimi hazırlıq keçmişdir. 1917-ci ilin iyulunda onun təyyarəsi Fransa üzərində vurulmuş və o, hərbi əsir götürülmüşdür. Onun qəzada travmatik beyin zədəsi aldığı ehtimal edilir; ömrünün sonuna qədər o, kəkələyərək danışmış və həddindən artıq içki içməsi ilə daha da güclənən qeyri-sabit davranış hallarından əziyyət çəkmişdir. O, II dərəcəli "Dəmir xaç" ordeni və gümüş "Yara" nişanı ilə təltif olunmuşdur.

Müharibədən sonra Robert 1920-ci ilin yanvarında əsirlikdən azad edilmiş, universitetə qayıtmış və həmin ilin sonlarında doktorluq dərəcəsi əldə etmişdir. O, nəhəng "IG Farben" şirkətinin Rur regionundakı Leverkuzen şəhərində yerləşən filialında qida kimyaçısı kimi işə götürülmüşdür. 1924-cü ildə Fransanın Rur bölgəsini işğal etməsindən qəzəblənən Robert ifrat millətçiyə çevrilmiş və Adolf Hitlerin Münxendəki "Pivə qiyamı" ilə əlaqədar keçirilən məhkəmə prosesində söylədiyi nitqi oxuduqdan qısa müddət sonra Nasist Partiyasına daxil olmuşdur. Robert Hitlerə sarsılmaz sədaqət nümayiş etdirdi və bu, Hitleri Robertin təkəbbürü, səriştəsizliyi və içkiyə meylliliyi barədə şikayətlərə məhəl qoymamağa vadar etdi.

Robertin yoxsul şəraitdə böyüməsi və əsasən fəhlə sinfindən ibarət olan Reynland partiya bölgəsinin rəhbəri kimi təcrübəsi onu partiyadakı ştrasserçi ünsürlərə rəğbət bəsləməyə yönəltmişdi, lakin partiyadaxili mübahisələrdə o, həmişə Hitlerin tərəfini tuturdu. Bu, ona partiyanın digər vəzifəli şəxslərinin, o cümlədən onu səriştəsiz sərxoş hesab edən partiya xəzinədarı Frans Ksaver Şvarsın düşmənçiliyindən qurtulmağa kömək etdi.

Nasist Partiyasında yüksəlişi

Robert 1925-ci ilin martında partiyaya qoyulan qadağanın götürülməsindən az sonra yenidən təsis edilmiş Nasist Partiyasına yenidən daxil olmuşdur (üzvlük nömrəsi 18 441). Həmin ay o, Cənubi Reynlandın (sonralar Reynlandın) qaulayter müavini təyin edilmiş və iyulun 17-də qaulayter vəzifəsinə yüksəldilmişdir. 1925-ci ilin sentyabrında o, Qreqor Ştrasserin təşkil etdiyi və rəhbərlik etdiyi, Almaniyanın şimal və qərb qaulayterlərindən ibarət qısamüddətli qrup olan Nasional Sosialist Əmək Birliyinin üzvü oldu; bu qrup partiyanın daha çox fəhlə sinfinə yönəlməsini müdafiə edirdi və partiya proqramına düzəlişlər etməyə uğursuz cəhd göstərmişdi. Lakin 1926-cı il yanvarın 24-də keçirilən görüşdə Robert başqaları ilə birlikdə Ştrasserin təklif etdiyi yeni proqram layihəsinə etiraz etmiş və layihə təxirə salınmışdır. Bundan qısa müddət sonra Bamberq konfransının ardınca Əmək Birliyi buraxıldı. 1928-ci ilin martında Robert Kölndə nəşr olunan, kəskin antisemit xarakterli nasist qəzeti olan "Westdeutscher Beobachter" (azərb. "Qərbi Almaniya Müşahidəçisi"‎) qəzetinin redaktoru və naşiri oldu. 1928-ci il mayın 20-də o, Prussiya Landtaqına seçilmiş, həmçinin Reyn əyalət parlamentinə təyin edilmişdir. O, ilk olaraq 1930-cu ilin sentyabrında 20-ci seçki dairəsindən (Köln-Aaxen) Reyxstaqa seçilmiş və bu yeri 1945-ci ilin mayınadək tutmuşdur. O, 1 iyun 1931-ci ildə bölgəsinin (qau) iki hissəyə bölünərək yeni rəhbərlərin təyin edildiyi tarixə qədər Reynlandın qaulayteri vəzifəsində qaldı.

1931-ci il oktyabrın 21-də Robert o vaxt partiya təşkilatının rəhbəri olan Ştrasserin müavini kimi Münhendəki partiya qərargahına gətirildi. Robert reyxsorganizasionsinspektor (azərb. Reyx təşkilat müfəttişi‎) titulunu daşıyırdı və müxtəlif qaulara yoxlama səfərləri edirdi. 1932-ci il iyunun 10-da Ştrasser tərəfindən növbəti təşkilati yenidənqurma aparıldıqdan sonra Robert qaulardan təxminən yarısına nəzarət edən iki Reyx müfəttişindən (alm. Reichsinspekteur‎) biri təyin edildi. Bundan əlavə, o, Bavariya üzrə landesinspektor (azərb. torpaq müfəttişi‎) vəzifəsini müvəqqəti icra edən təyin edildi və altı Bavariya qausuna birbaşa cavabdehlik daşıyırdı. Bu, Ştrasserin qaulara nəzarəti mərkəzləşdirmək üçün irəli sürdüyü qısamüddətli təşəbbüs idi. Lakin bu tədbirlər qaulayterlər arasında populyar deyildi və Ştrasser hakimiyyətdən getdiyi zaman ləğv edildi. Ştrasser 1932-ci il dekabrın 8-də partiyanın gələcək istiqaməti məsələsində Hitlerlə fikir ayrılığında olduğundan istefa verdi. Hitlerin özü reyxsorganizasionslayter (azərb. Reyx təşkilat rəhbəri‎) vəzifəsini öz üzərinə götürdü və Roberti qərargah rəisi ing. Stabschef təyin etdi. Reyxsinspektor (azərb. Reyx müfəttişi‎) və landesinspektor (azərb. torpaq müfəttişi‎) vəzifələri ləğv edildi. Hitler 1933-cü ilin yanvarında Reyx kansleri olduqda, Robert də onunla birlikdə Berlinə yola düşdü. 1933-cü il iyunun 2-də Robert Nasist Partiyasında ikinci ən yüksək siyasi rütbə olan reyxslayter (azərb. Reyx rəhbəri‎) rütbəsinə yüksəldilənlər arasında idi. Bunun ardınca 1933-cü il sentyabrın 14-də Prussiyanın nazir-prezidenti Herman Görinq onu yenidən təşkil olunmuş Prussiya Dövlət Şurasına təyin etdi. 1933-cü il oktyabrın 3-də Robert Hans Frankın Alman Hüququ Akademiyasına təyin edildi, 1934-cü il noyabrın 10-da isə Hitler nəhayət Roberti rəsmi olaraq reyxsorganizasionslayter (azərb. Reyx təşkilat rəhbəri‎) vəzifəsinə yüksəltdi. Robert bu vəzifələri nasist rejiminin süqutuna qədər icra etdi.

Əmək Cəbhəsinin rəhbəri

Alman Əmək Cəbhəsinin bayrağı

1933-cü ilin aprelinə qədər Hitler Nasist Partiyasının həmkarlar ittifaqı hərəkatını ələ keçirməsi barədə qərar verdi. 1933-cü il mayın 10-da Hitler Roberti yeni yaradılmış Alman Əmək Cəbhəsinin (alm. Deutsche Arbeitsfront‎) rəhbəri təyin etdi. Əmək Cəbhəsi mövcud nasist həmkarlar ittifaqı qurumunu, yəni Nasional-Sosialist Zavod Özəkləri Təşkilatını (alm. Nationalsozialistische Betriebszellenorganisation‎, NSBO), eləcə də əsas həmkarlar ittifaqı federasiyasını öz nəzarətinə keçirdi. Lakin Robertin inzibatçılıq qabiliyyəti olmadığından NSBO-nun rəhbəri, Nasist Partiyasının ştrasserçi qanadının üzvü Reynhold Muxov tezliklə Əmək Cəbhəsində hakim şəxsə çevrildi və Roberti kölgədə qoydu. Muxov Əmək Cəbhəsinin administrasiyasında təmizləmə aparmağa başladı; keçmiş sosial-demokratları və keçmiş kommunistləri vəzifələrdən uzaqlaşdırıb onların yerinə öz militantlarını təyin etdi.

NSBO özəkləri zavodlarda əmək haqqı və iş şəraiti məsələləri ətrafında təbliğat aparmağa davam edir, bununla da işəgötürənləri narahat edirdilər. İşəgötürənlər tezliklə Hitlerə və digər nasist liderlərinə şikayət etdilər ki, Əmək Cəbhəsi kommunistlərin vaxtilə olduğu qədər təhlükəlidir.

Hitler NSBO-nun sindikalist meyllərinə heç bir rəğbət bəsləmirdi və 1934-cü ilin yanvarında qəbul edilən yeni "Nasional əməyin nizamlanması haqqında" Qanun müstəqil fəhlə fabrik təşkilatlarını, hətta nasist təşkilatlarını belə faktiki olaraq ləğv etdi, əmək haqqı və iş şəraiti ilə bağlı məsələləri isə işəgötürənlərin üstünlük təşkil etdiyi Əmək Qəyyumlarının (alm. Treuhänder der Arbeit‎) ixtiyarına verdi. Təxminən bu vaxtlarda Muxov pivə evində baş verən dava zamanı öldü və Robertin Əmək Cəbhəsi üzərindəki nəzarəti bərpa olundu. NSBO tamamilə ləğv edildi, Əmək Cəbhəsi isə rejimin ehtiyaclarına, xüsusilə də silah sənayesinin kütləvi şəkildə genişləndirilməsinə xidmət etmək üçün işçi qüvvəsinin daha səmərəli yerləşdirilməsi və intizama salınması məqsədilə dövlətin bir qoluna çevrildi.

Vindzor hersoqu şahzadə Eduard Robert Leylə birlikdə SS qarovul dəstəsinin nəzərdən keçirərkən. 1937-ci il.

Əmək Cəbhəsinin rəhbəri kimi Robert, VIII Eduardın Britaniya taxtından imtina etməsindən bir neçə ay sonra, 1937-ci ildə Vindzor hersoqu şahzadə Eduardı və Vindzor hersoginyası Uollisi Almaniyaya səfərə dəvət etdi. Robert onları ev sahibi kimi qarşıladı və şəxsi müşayiətçiləri kimi çıxış etdi. Səfər zamanı Robertin alkoqolizmi nəzərə çarpdı və o, bir dəfə Vindzorların avtomobilini darvazaya çırpdı.

Hakimiyyəti möhkəmləndikdən sonra Robert ondan sui-istifadə etməyə başladı və bu, hətta nasist rejiminin standartlarına görə də gözə çarpacaq dərəcədə idi. Əmək Cəbhəsinin rəhbəri, reyxsorqanizasiyalayter və Reyxstaq deputatı kimi aldığı yüksək maaşlara əlavə olaraq, o, "Westdeutscher Beobachter" qəzetinin böyük gəlirlərini də mənimsəyir və Əmək Cəbhəsinin vəsaitlərini şəxsi məqsədləri üçün sərbəst şəkildə öz xeyrinə götürürdü. 1938-ci ilə qədər onun Köln yaxınlığında lüks malikanəsi, digər şəhərlərdə bir sıra villaları, avtomobil parkı, şəxsi dəmir yolu vaqonu və böyük incəsənət kolleksiyası var idi. O, vaxtını getdikcə daha çox "qadınbazlığa və ağır içkiyə həsr edirdi; hər ikisi çox vaxt ictimai yerlərdə utancverici səhnələrə səbəb olurdu".

1942-ci il dekabrın 29-da ikinci həyat yoldaşı İnqa Ursula Şpilker (1916–1942) sərxoş vəziyyətdə olan Robertlə davadan sonra özünü güllələyib öldürdü. Robertin tabeliyində olanlar ondan nümunə götürürdülər; nəticədə Əmək Cəbhəsi korrupsiyanın bədnam mərkəzinə çevrildi, bütün bunların xərcini isə alman işçilərin ödədiyi məcburi üzvlük haqları qarşılayırdı. Bir tarixçi bununla bağlı demişdir ki, "Əmək Cəbhəsi çox keçmədən Üçüncü Reyxin bütün böyük qurumları arasında bəlkə də ən korrupsioner qurum kimi şöhrət qazanmağa başladı. Bunun səbəbkarı kimi günahın böyük hissəsini Robert öz üzərinə götürməli idi".

Sevinc vasitəsilə güc

Hitler və Robert başa düşürdülər ki, həmkarlar ittifaqlarının sıxışdırılması və Əmək Qəyyumları sistemi vasitəsilə əmək haqqının artırılmasının qarşısının alınması, Almaniyanın yenidən silahlanmasını sürətləndirmək üçün məhsuldarlığın artırılmasına dair amansız tələblərlə birləşdikdə, fəhlə sinfində narazılığın yaranması üçün real təhlükə doğurur. 1933-cü ilin noyabrında əmək sahəsindəki narazılığın qarşısını almaq məqsədilə Alman Əmək Cəbhəsi fəhlə sinfinə və onların ailələrinə müxtəlif imtiyazlar və xidmətlər təqdim etmək üçün "Sevinc vasitəsilə güc" (alm. Kraft durch Freude‎, KdF) təşkilatını yaratdı. Bunlara həm Almaniyadakı kurortlarda, həm də xaricdəki "təhlükəsiz" ölkələrdə (xüsusilə İtaliyada) subsidiyalaşdırılmış tətillər daxil idi. Dünyanın ilk xüsusi tikilmiş kruiz laynerlərindən ikisi olan "Vilhelm Qustloff" və "Robert Ley" KdF üzvlərini Aralıq dənizi kruizlərinə aparmaq üçün inşa edilmişdi.

"Robert Ley" kruiz layneri. 1939-cu ilin mart ayı.

Digər KdF proqramlarına fabriklərdə və digər iş yerlərində konsertlər, opera və əyləncənin digər formaları, pulsuz bədən tərbiyəsi və gimnastika məşqləri, həmçinin futbol, tennis və yelkənli qayıqsürmə kimi idman növləri üzrə təlim və məşqçilik xidmətləri daxil idi. Bütün bunların xərcini Əmək Cəbhəsi ödəyirdi; 1937-ci ilə qədər bu ödənişlər ildə 29 milyon ℛ︁ℳ︁-ə çatırdı. Sonda isə xərclər fəhlələrin özləri tərəfindən ödənilən üzvlük haqları hesabına qarşılanırdı; halbuki işəgötürənlər də bu prosesdə iştirak edirdilər. KdF nasist rejiminin ən populyar proqramlarından biri idi və ən azı 1939-cu ilə qədər fəhlə sinfinin rejimlə barışdırılmasında mühüm rol oynadı.

Əmək Cəbhəsi və KdF-in ən iddialı proqramı "xalq avtomobili" olan Volkswagen idi; bu, əvvəlcə Hitlerin xahişi ilə avtomobil istehsalçısı Ferdinand Porşe tərəfindən həyata keçirilən layihə idi. Alman avtomobil sənayesi Volkswagenin 1000 ℛ︁ℳ︁ və ya daha az qiymətə satılması ilə bağlı Hitlerin tələbini yerinə yetirə bilmədikdə, layihəni Əmək Cəbhəsi öz üzərinə götürdü. Bu, Robertin köhnə sosialist meyllərini yenidən ön plana çıxardı. Onun dediyinə görə, partiya özəl sənayenin uğursuzluğa düçar olduğu yerdə işi öz üzərinə götürmüşdü; bunun səbəbi isə biznes sinfinin "uzaqgörən olmaması, bədxahlığı, qanunsuz qazanc güdməsi və axmaqlığı" idi. İndi Əmək Cəbhəsi üçün çalışan Porşe Falerslebendə yeni Volkswagen zavodu tikdi; böyük məbləğə başa gələn bu layihənin xərcləri qismən Əmək Cəbhəsinin yığılmış aktivlərinin talan edilməsi və Əmək Cəbhəsi üzvlərinin ödədiyi üzvlük haqlarının mənimsənilməsi hesabına ödənildi. Volkswagen alman işçilərinə hissəli ödənişlə satılırdı və ilk modellər 1939-cu ilin fevralında satışa çıxarıldı. Lakin müharibənin başlanması o demək idi ki, avtomobil üçün pul ödəmiş 340 000 işçidən heç biri maşını heç vaxt əldə etmədi.

Müharibə dövründəki rolu

Robert Ley nasistlərlə əməkdaşlıq edən, İkinci Dünya müharibəsi dövründə ölkənin Nasist Almaniyası tərəfindən işğalı zamanı Norveçin kukla hökumətinə rəhbərlik etmiş Vidkun Kvislinq ilə görüşərkən. 1942-ci ilin fevral ayı.

Almaniyanın Münhen şəhərindəki "Zum Löwen" pivə zalında keçirilən Nasist Partiyası toplantısının iştirakçıları — K.Veber (kameraya arxası dönük), F.K.Şvars, R.Ley, A.Rozenberq, M.Aman, V.Frik, V.Bux, F.Bouler və K.Filer (arxası kameraya tərəf). 8 noyabr 1942-ci il.

Robert 1939-cu ildə söylədiyi nitqdə demişdi: "Biz, millətçi sosialistlər son yeddi il ərzində bütün resursları və bütün enerjimizi inhisara aldıq ki, döyüşün ən yüksək gərginliyinə hazır ola bilək". 1939-cu ilin sentyabrında İkinci Dünya müharibəsi başlandıqdan sonra Robertin rolu əhəmiyyətli dərəcədə azaldı. İşçi qüvvəsinin hərbiləşdirilməsi və resursların müharibəyə yönəldilməsi Əmək Cəbhəsinin rolunu xeyli azaltdı, KdF isə böyük ölçüdə məhdudlaşdırıldı. Robertin sərxoşluğuna və qeyri-sabit davranışlarına müharibə dövründə daha az dözüm nümayiş etdirilirdi və o, alman işçi qüvvəsinin "çarı" (yəni Todt Təşkilatının rəhbəri) rolunda Silahlanma naziri Fritz Todt və onun xələfi Albert Şpeer tərəfindən sıxışdırılıb kənarlaşdırıldı. Alman işçilər hərbi xidmətə daha çox çağırıldıqca, onları əvəz etmək üçün əcnəbi işçilər, əvvəlcə Fransadan olan "qonaq işçilər", sonralar isə Polşadan, Ukraynadan və digər şərq ölkələrindən olan kölə əməyi işçiləri gətirildi. Robert bu proqramda müəyyən rol oynadı, lakin 1942-ci ilin martından Əmək Qüvvəsinin Bölüşdürülməsi üzrə Baş Səlahiyyətli Nümayəndə (alm. Generalbevollmächtigter für den Arbeitseinsatz‎) olan Frits Zaukelin kölgəsində qaldı.

Buna baxmayaraq, Robert əcnəbi kölə işçilərə qarşı edilən pis rəftarda yaxından iştirak edirdi. 1942-ci ilin oktyabrında o, Essendə nəhəng "Herman Görinq Zavodları" sənaye birliyinin rəhbəri Paul Pleyger və alman kömür sənayesinin liderləri ilə keçirilən görüşdə iştirak etdi. Görüşün sözbəsöz qeydini rəhbərlərdən biri aparmışdı. Yaxın dövr tarixçilərindən biri belə yazırdı:

Gündəliyin əsas məsələsi "ruslara necə münasibət göstərilməsi" sualı idi... Robert Ley həmişəki kimi sərxoş idi. Robert sərxoş olanda isə fikirlərini açıq söyləməyə meylli olurdu. Bu qədər şey təhlükədə olduğu halda, nə mərhəmətə, nə də nəzakətə yer yox idi. Heç bir məcburetmə həddi çox sayılmırdı və Robert mədən rəhbərlərindən gözləyirdi ki, lazımi intizamı təmin etməkdə briqadirlərini dəstəkləsinlər. Robert belə demişdi: "Bir rus donuzunu döymək lazım gələndə, bunu adi alman işçisi etməli olacaqdı".

Öz nöqsanlarına baxmayaraq Robert Hitlerin etimadını qoruyub saxladı; müharibənin son aylarınadək o, Martin Bormann və Yozef Gebbelslə birlikdə Hitlerin yaxın çevrəsində idi. 1940-cı ilin noyabrında ona yeni vəzifə verildi: sosial mənzil tikintisi üzrə reyx komissarı (alm. Reichskommissar für den sozialen Wohnungsbau‎); sonradan bu ad qısaldılaraq reyx mənzil komissarı (alm. Reichswohnungskommissar‎) kimi müəyyən edildi. Burada onun vəzifəsi Almaniya şəhərlərinə qarşı gözlənilən müttəfiq hava hücumlarının Almaniyadakı mənzil fonduna təsirlərinə qarşı hazırlıq görmək idi; belə hücumlar 1941-ci ildən etibarən getdikcə güclənməyə başlamışdı. Bu vəzifədə o, Silahlanma naziri Albert Şpeerin əsas müttəfiqinə çevrildi; Şpeer məhsuldarlığın qorunması üçün alman işçilərinin layiqincə mənzillə təmin olunmasının zəruri olduğunu başa düşürdü. Almaniyaya qarşı hava müharibəsi 1943-cü ildən güclənərkən alman işçilərinin "mənzilsiz qoyulması" müttəfiqlərin ərazi bombardmanı kampaniyasının məqsədlərindən birinə çevrildi və Robertin təşkilatı yaranmış mənzil böhranının öhdəsindən gəlməkdə get-gedə daha çox çətinlik çəkirdi.

Robert nasist rejiminin Avropa yəhudilərini məhvetmə proqramından ümumi şəkildə xəbərdar idi. O, öz nəşrlərində və çıxışlarında nümayiş etdirdiyi şiddətli antisemitizmlə bunu təşviq edirdi. Robert 1941-ci ilin fevralında Şpeer, Bormann və feldmarşal Vilhelm Keytel ilə birlikdə bir görüşdə iştirak etdi; həmin görüşdə Hitler "yəhudi məsələsi" ilə bağlı fikirlərini xeyli geniş şəkildə izah etmiş, yəhudilərin bu və ya digər yolla "yoxa çıxmasını" istədiyini aydın göstərmişdi. Amerikalı tarixçi Cefri Herfin fikrincə, Robert yəhudiləri almanları məhv etməyi planlaşdırmaqda ittiham edən və əksinə, özünün onlara qarşı eyni addımı atacağı ilə hədələyən ən açıq təbliğatlardan bir qismini yaymışdı. 1939-cu ilin dekabrında o, Britaniyanın qələbəsi halında belə olacağını demişdi:

... alman xalqı — kişi, qadın və uşaqlar qırılacaqdı (alm. ausgerottet‎)... Yəhudilər qan içində gəzəcəkdi. Meyit yandırmaq üçün tonqallar qurulacaqdı və yəhudilər bizi orada yandıracaqdı... biz bunun qarşısını almaq istəyirik. Ona görə də qızardılmalı olanlar, yanmalı olanlar, aclıqdan ölməli olanlar, məhv edilməli olanlar daha çox yəhudilərdir.

1945-ci ilin aprelində Robert adı açıqlanmayan bir ixtiraçıdan məktub aldıqdan sonra "ölüm şüası" yaratmaq fikrinə vurulmuşdu: "Sənədləri öyrənmişəm; buna heç bir şübhə yoxdur. Bu, həlledici silah olacaq!" Bir dəfə Robert Şpeerə içərisində avtomat açar modeli olan materiallar siyahısı vermiş və Şpeer bu avtomatın 40 ildir istehsal olunmadığını müəyyən etmişdi.

Müharibədən sonra: həbsi və intiharı

Nasist Almaniyası 1945-ci ilin əvvəlində çökərkən Robert Hitlerə fanatik sədaqətini qoruyub saxlayan dövlət xadimlərindən biri idi. O, Hitleri sonuncu dəfə 1945-ci il aprelin 20-də, Hitlerin ad günündə Berlinin mərkəzindəki Fürerbunkerdə görmüşdü. Ertəsi gün o, Hitlerin Alp bölgələrindəki "Milli İstinadgah"da son müqavimətini göstərəcəyi ümidi ilə cənubi Bavariyaya yola düşdü. Hitler Berlini tərk etməkdən imtina edəndə Robert faktiki olaraq işsiz qaldı.

Mayın 16-da o, Şlexinq kəndində bir çəkməçinin evində ABŞ-nin 101-ci Hava-Desant Diviziyasının paraşütçü-desant bölmələri tərəfindən əsir götürüldü. Robert onlara özünü "həkim Ernst Distelmeyer" kimi tanıtsa da, əsl kimliyi Nasist Partiyasının xəzinədarı və çoxdankı düşməni olan Frans Ksaver Şvars tərəfindən ortaya çıxarıldı. Həbs olunduqdan sonra o, bəyan etmişdi ki, "məni işgəncəyə məruz qoya, döyə və ya payaya keçirə bilərsiniz. Amma mən Hitlerin daha böyük işlərindən heç vaxt şübhə etməyəcəyəm."

Robertin intihar etdiyi kamera.

Nürnberq məhkəməsində Robertə birinci maddə (beynəlxalq hüququ və ya müqavilələri pozaraq təcavüzkar müharibə aparmaq üçün ümumi plan və ya cəhd), üçüncü maddə (müharibə cinayətləri, o cümlədən, digərləri ilə yanaşı, "hərbi əsirlərə və ya mülki əhaliyə qarşı pis rəftar") və dördüncü maddə (insanlıq əleyhinə cinayətlər – mülki əhalinin öldürülməsi, məhv edilməsi, əsarət altına alınması, irqi, dini və ya siyasi əsaslarla təqib edilməsi) üzrə ittiham irəli sürüldü. Robert, görünür, özünün müharibə cinayətkarı sayılmasına hiddətlənmişdi; həbsxanada onu görüb test edən amerikalı psixiatr Duqlas Kelli və psixoloq Qustav Mark Gilbertə demişdi: "Bizi divara dayayıb güllələsəniz, yaxşı, razıyam, siz qalibsiniz. Amma nə üçün məni tribunalın qarşısına c-c-c kimi... Sözü deməyə belə dilim gəlmir!"

Oktyabrın 24-də, ittiham aktını aldıqdan üç gün sonra Robert həbsxana kamerasında dəsmalı zolaqlara yırtaraq düzəltdiyi ilgəyi tualet borusuna bağlayıb özünü boğaraq öldürdü. Hərbi Tribunalın Baş Tibb Məmuru, podpolkovnik Rene Yuxli general-mayor Vilyam Cozef Donovana intiharın digər məhbuslara təsiri barədə məruzə etmişdi; məruzədə qeyd olunurdu ki, "şahidlər arasında yekdil fikir var: mərhum həkim Robertin özünü öldürməsi ilə bağlı heç kimdə hüzn əlaməti müşahidə edilməmişdir." Robert Nürnberqdə mühakimə olunan 22 yüksək rütbəli nasist liderindən intihar edən ilk, eyni zamanda yalnız iki nəfərdən biri idi; digəri Herman Görinq idi.

Psixiatr Duqlas Kelli hesab edirdi ki, Robert Leyin qeyri-sabit davranışı, ehtimal ki, üzvi beyin zədəsinin nəticəsi idi və bu zədə, bəlkə də, onun 1917-ci ildəki təyyarə qəzasından qaynaqlanırdı. Kelli Robertin beynini müayinə olunmaq üçün Vaşinqtona göndərdi və müayinə nəticəsində "frontal payın uzunmüddətli degenerativ prosesi" aşkar edildi ki, bu da Kellinin fikrini təsdiqləyirdi. Lakin iki il sonra aparılan ikinci müayinə heç bir aydın nəticə verməmişdi.

İstinadlar

Ədəbiyyat siyahısı

• El-Hai, Jack. The Nazi and the Psychiatrist: Hermann Göring, Dr. Douglas M. Kelley, and a Fatal Meeting of Minds at the End of WWII. New York: PublicAffairs. 2013. ISBN 978-1-61039-156-6.
• Evans, Richard J. The Third Reich in Power. London: Allen Lane. 2005. ISBN 978-0-7139-9649-4.
• Herf, Jeffrey. "The "Jewish War": Goebbels and the Antisemitic Campaigns of the Nazi Propaganda Ministry". Holocaust and Genocide Studies. 19 (1). 2005: 51–80. doi:10.1093/hgs/dci003.
• Jackson, Robert. "Summation of Robert Jackson in the Nuremberg Major War Figures Trial". law2.umkc.edu. 26 iyul 1946. 10 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 fevral 2012.
• Kershaw, Ian. Hitler, 1936–45: Nemesis. New York: W.W. Norton. 2000. ISBN 978-0-393-04994-7.
• "The Avalon Project: Indictment of the International Military Tribunal". avalon.law.yale.edu. 6 fevral 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 fevral 2012.
• Miller, Michael; Schulz, Andreas. Gauleiter: The Regional Leaders of the Nazi Party and Their Deputies, 1925–1945, Volume II (Georg Joel - Dr. Bernhard Rust). R. James Bender Publishing. 2017. ISBN 978-1-932970-32-6.
• Orlow, Dietrich. The History of the Nazi Party: 1919–1933. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press. 1969. ISBN 0-8229-3183-4.
• Noakes, Jeremy. "Conflict and Development in the NSDAP 1924–1927". Journal of Contemporary History. Sage Publications, Ltd. 1 (4). oktyabr 1966: 3–36. doi:10.1177/002200946600100401.
• Orlow, Dietrich. The History of the Nazi Party: 1933–1945. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press. 1973. ISBN 0-8229-3253-9.
• Rapport, Leonard; Northwood, Arthur Jr; Marshall, Samuel Lyman Atwood. Rendezvous With Destiny: A History of The 101st Airborne Division. Washington: Infantry Journal Press. 1948. OCLC 4166870.
• Sereny, Gitta. Albert Speer: His Battle With Truth. London: Macmillan. 1995. ISBN 978-0-333-64519-2.
• Smelser, Ronald. Robert Ley: Hitler's Labor Front Leader. Oxford: Berg. 1988. ISBN 978-0-85496-161-0.
• Speer, Albert. Inside the Third Reich. New York: Simon & Schuster. 1970. ISBN 0-684-82949-5.
• Tooze, Adam. The Wages of Destruction: The Making and Breaking of the Nazi Economy. London: Allen Lane. 2006. ISBN 978-0-7139-9566-4.