دوره ادو

دوره ادو (به ژاپنی: 江戸時代, Edo jidai) بخشی از تاریخ دوران پیشامدرن ژاپن است که از سال ۱۶۰۳ تا ۱۸۶۸ میلادی را در بر می‌گیرد. این دوره همچنین با نام دوره توکوگاوا نیز شناخته می‌شود. این دوره نام خود را از شهر ادو (توکیوی امروزی)، مقر حکومت شوگون‌سالاری توکوگاوا، گرفته است و به کل دوران فرمانروایی پانزده نسل از شوگون‌های این خاندان گفته می‌شود. توکوگاوا ایه‌یاسو در سال ۱۶۰۳ قدرت را در دست گرفت و شوگون‌سالاری توکوگاوا را بنیان‌گذاری کرد. در پایه‌گذاری شوگون‌سالاری توکوگاوا، توکوگاوا ایه‌یاسو بیشترین بهره را از تلاش‌های اودا نوبوناگا و تویوتومی هیده‌یوشی برد و حکومتی را سامان داد که پانزده نسل قدرت را در اختیار داشت. او مرکز فرمانروایی خود را ادو (توکیوی امروزی) قرار داد. در این دوره کشور در میان بیش از دویست دایمیو تقسیم شده بود. در دوره ادو سامورایی‌ها بالاتر از کشاورزان و صنعتگران و بازرگانان، که مردم عادی به‌شمار می‌آمدند، قرار گرفتند. شوگون‌سالاران ادو تحت عنوان تجمل‌ستیزی قانون‌هایی را علیه مدل مو، لباس و آویزه‌های اضافی به تصویب رساندند.

در سال ۱۶۰۰ میلادی، توکوگاوا ایه‌یاسو در نبرد سکیگاهارا غلبه کرد و در سال ۱۶۰۳ توسط امپراتور گو-یوزی عنوان «شوگون» به او داده شد. ایه‌یاسو دو سال بعد به نفع پسرش توکوگاوا هیده‌تادا استعفا داد، اما قدرت را حفظ کرد و رقیب اصلی او، تویوتومی هیده‌یوری را در محاصره اوساکا در سال ۱۶۱۵ شکست داد. صلح عموماً از این زمان به بعد حاکم شد و وجود سامورایی‌ها را تا حد زیادی زائد کرد. شوگون‌های توکوگاوا به سیاست‌های ایه‌یاسو برای انطباق، از جمله رسمی کردن طبقات اجتماعی در جامعه ادو ادامه دادند. تا سال ۱۶۳۹، همه خارجی‌ها تحت سیاست ساکوکو اخراج شدند، به استثنای بازرگانان هلندی در جزیره دجیما در ناگاساکی، و یک دوره انزوا آغاز شد. از سال ۱۶۳۵، دایمیوها مجبور بودند سال‌های متناوبی را در پایتخت ادو بگذرانند، جایی که خانواده‌شان ملزم به اقامت دائم بودند، این سیستم سانکین کوتای نام داشت و هدف از آن کنترل دایمیوها توسط شوگون‌سالاری بود.

دوره ادو برخاسته با صلح و ثبات طولانی، شهرنشینی و رشد اقتصادی، نظم اجتماعی سختگیرانه، انزواطلبی سیاست‌های خارجی، و لذت مردمی از هنر ژاپنی و فرهنگ ژاپنی مشخص می‌شود. در دوره ادو، بازرگانان بسیار رونق گرفتند و پایه و اساس مجتمع‌های تجاری یا زایباتسو بعدی ژاپن را بنا نهادند. با وجود محدودیت‌های عمومی در سفر در داخل کشور، صفوف رفت و برگشت دایمیوها به ادو، شبکه‌ای از جاده‌ها و مسافرخانه‌ها را توسعه داد. فرهنگی عوامانه در ادو و شهرهایی مانند اوساکا و کیوتو پدیدار شد و اشکال هنری مانند کابوکی و اوکی‌یو-ئه شکوفا شدند. دانشمندان ژاپنی مکتب‌های فلسفی مانند شوشین-گاکو را ایجاد کردند و سامورایی‌ها که اکنون عمدتاً به عنوان کار در امور اداری استخدام می‌شدند، معیارهای اخلاقی خود را در قالب قانون بوشیدو رسمی‌سازی کردند. در سال ۱۸۵۳، اردوکشی ناخدا پری به ژاپن توسط متیو سی. پری رخ داد که آغاز دوره باکوماتسو (پایان قدرت شوگون‌سالاری) بود. دوره ادو در سال ۱۸۶۸ با بازسازی می‌جی و جنگ بوشین به پایان رسید که حکومت امپراتوری را به ژاپن بازگرداند.

دوره اولیه (۱۶۹۰–۱۶۰۳)

مقالهٔ اصلی: شوگون‌سالاری توکوگاوا

توکوگاوا ایه‌یاسو

دوره ادو به مدت دو قرن و نیم به طول انجامید. در این مدت اگرچه چندین شورش دهقانی و ناآرامی‌های گذرا پیش آمد، اما به‌طور کلی حال و هوای صلح و آرامش و ثبات ویژگی این دوران بود. در سال ۱۶۰۳ و در سن ۶۰ سالگی، توکوگاوا ایه‌یاسو به شوگون تبدیل شد و یک شوگون‌سالاری در قلمرو خود، در شهر ادو تأسیس کرد، که با نام شوگون‌سالاری ادو (شوگون‌سالاری توکوگاوا) شناخته می‌شود. او به آشفتگی سیاسی پس از مرگ تویوتومی هیده‌یوشی پایان داد و در میان سایر سیاست‌ها، بر ترویج صنعت و آموزش تمرکز کرد، در حالی که نیروهای خاندان تویوتومی را در محاصره اوساکا از بین برد. سومین شوگون توکوگاوا ایه‌میتسو شورش بعدی، شورش شیمابارا، را سرکوب کرد و به ناآرامی‌های سیاسی که از دوره هی‌آن به مدت تقریباً ۷۰۰ سال ادامه داشت، پایان داد. برای ۲۰۰ سال یا بیشتر، پایه‌های یک دولت پایدار بلندمدت تأسیس شد و وضعیت صلح در ژاپن برقرار بود.

شوگون‌سالاری توکوگاوا برنج را به عنوان واحد پول خود ککو برگزید. یک ککو برنج (حدود ۱۵۰ کیلوگرم) به اندازه‌ای بود که برای تغذیه یک مرد برای یک سال کافی دانسته می‌شد. ارزش اقتصادی تمام زمین‌های سراسر کشور، شامل شالیزارها، مزارع و مناطق مسکونی، بر اساس تعداد ککو برنجی که می‌توانست از آن استخراج شود، تخمین زده می‌شد و مالیات برنج بر اساس آن جمع‌آوری می‌شد و منبع درآمدی برای شوگون‌سالاری و حوزه‌های مختلف فئودالی فراهم می‌کرد. گفته می‌شود کل محصول برنج در ژاپن ۳۰ میلیون ککو بوده است، اما برداشت واقعی برنج احتمالاً حدود ۲۴ میلیون ککو یا ۳٫۶ میلیون تن بوده است. در آن زمان، یک ککو برنج به قیمت یک ریو (سکه طلا) فروخته می‌شد، بنابراین اگر یک ریو را به ارزش پولی فعلی تقریباً ۱۳۰٬۰۰۰ ین تبدیل شود، ارزش کل تولید برنج ۳ تریلیون ین خواهد بود. اگر فرض کنیم که مالیات سالانه ۴۰٪ از آن مبلغ بوده است، درآمد شوگون‌سالاری و حوزه‌های مختلف فئودالی ۱٫۲ تریلیون ین می‌شد. نظام سیاسی مبتنی بر بنیان اقتصادی برداشت برنج، تا زمان اصلاحات میجی ادامه یافت.

از سیاست درهای باز تا انزوا

تصویری از خلیج ناگاساکی و جزیره دجیما در طرف مرکز متمایل به چپ

همچنین ببینید: دوره تجاری نانبان و ساکوکو

آغاز دوره ادو با آخرین دهه‌های دوره تجاری نانبان هم‌زمان بود. در طول این دوره، روابط تجاری و مذهبی با قدرت‌های اروپایی به اوج خود رسید. در همین بستر، شوگون‌سالاری توکوگاوا با چالش تازه‌ای به نام مسیحیت رو‌به‌رو شد و کوشید دایمیوهای مسیحی و روابط تجاری آن‌ها با اروپایی‌ها را مهار کند. گسترش مسیحیت تأثیر ژرفی بر ژاپن گذاشت؛ در اوایل دهه ۱۵۹۰ شمار مسیحیان ژاپنی حدود ۲۱۵٬۰۰۰ نفر تخمین زده می‌شد.

در اوایل دوره ادو، پیش از آن که سیاست‌های سختگیرانه انزوا اعمال شود، ژاپن از طریق سیستم شوئین‌سن (کشتی‌های دارای مجوز) حضور فعالی در آب‌های آزاد داشت. شوگون‌سالاری توکوگاوا با صدور مجوزهای رسمی، تجارت با جنوب‌شرق آسیا را سازماندهی می‌کرد. سیستم شوئین‌سن (کشتی‌های مهر قرمز) با اجرای محدودیت‌های دریایی در دهه‌های ۱۶۳۰ تا ۱۶۴۰ پایان یافت. تا آن زمان، تقریباً ۳۵۰ مجوز صادر شده بود که شامل ۴۳ مجوز برای بازرگانان چینی و ۳۸ مجوز برای اروپایی‌ها می‌شد، هرچند حداقل در بخشی از این دوره الزامی بود که دارندگان مجوز دست‌کم بخشی از خدمه خود را از ژاپنی‌ها انتخاب کنند. این سیستم در نهایت، با صدور فرمان‌های ساکوکو متوقف شد. این فعالیت‌های فرامرزی منجر به شکوفایی سکونتگاه‌های ژاپنی در خارج از کشور به نام نیهون‌ماچی در بنادری نظیر آیوتایا (در تایلند)، هوی‌آن (در چین) و مانیل شد که نقش مهمی در نفوذ اقتصادی و سیاسی ژاپن در منطقه داشتند.

یکی از رویدادهایی که روابط ژاپن با مسیحیان و کشورهای اروپایی را به شدت تیره کرد، شورش شیمابارا بود. این شورش در شمار معدود ناآرامی‌های جدی دوران نسبتاً صلح‌آمیز شوگون‌سالاری توکوگاوا جای می‌گیرد. پس از آن که ماتسوکورا شیگه‌ماسا قلعه‌ای جدید در شیمابارا، موسوم به قلعه شیمابارا، بنا کرد، مالیات‌ها در این ناحیه به شدت افزایش یافت و خشم دهقانان محلی و رونینها (سامورایی‌های بدون ارباب) را برانگیخت. آزار و اذیت کاتولیک‌های محلی نیز بر دامنه نارضایتی افزود تا این که در سال ۱۶۳۷ شورش آشکار شد. شوگون‌سالاری توکوگاوا سپاهی ۱۲۵٬۰۰۰ نفری برای سرکوب شورشیان گسیل داشت و پس از محاصره‌ای طولانی چهارماهه در قلعه هارا، آن‌ها را درهم شکست. از آنجا که شوگون‌سالاری مظنون بود اروپا و کلیسای کاتولیک در دامن زدن به شورش نقش داشته‌اند، بازرگانان پرتغالی از کشور اخراج شدند. در سال ۱۶۳۹ سیاست انزوای ملی یا ساکوکو رسماً به اجرا درآمد و ممنوعیت دین مسیحی نیز با قاطعیت بیشتری اعمال شد؛ تنها مسیحیان پنهان توانستند جان سالم به در برند. «ساکوکو» رایج‌ترین نام برای سیاست خارجی انزواطلبانه ژاپن در فاصله سال‌های ۱۶۰۳ تا ۱۸۶۸ است. در چارچوب این سیاست، روابط و تجارت ژاپن با سایر کشورها به شدت محدود شد، تقریباً ورود همه اتباع خارجی ممنوع گردید و از خروج مردم عادی ژاپنی نیز جلوگیری به عمل آمد. این سیاست را دولت شوگون‌سالاری به فرمان سومین شوگون، توکوگاوا ایه‌میتسو، از طریق مجموعه‌ای از فرمان‌ها و مقررات صادرشده میان سال‌های ۱۶۳۳ تا ۱۶۳۹ وضع و اجرا کرد.

پرتغالی‌ها تنها اروپایی‌هایی نبودند که در ژاپن دست به تجارت می‌زدند. نخستین کشتی هلندی در سال ۱۶۰۰ وارد شد و در سال ۱۶۰۹ کمپانی هند شرقی هلند یک پایگاه بازرگانی در هیرادو تأسیس کرد. پس از اخراج پرتغالی‌ها در سال ۱۶۳۹، هلندی‌ها تنها اروپایی‌هایی بودند که اجازه ماندن در ژاپن را داشتند؛ با این حال مجبور شدند به دجیما کوچ کنند و در آنجا زیر نظارت دقیق قرار گرفتند.

سیاست حکمرانان در منع مسیحیت و بستن دروازه‌های ژاپن به روی جهان خارج، در پی گسترش مبلغان مسیحی در اوایل قرن هفدهم و از بیم آن که اینان زمینه‌ساز استعمار و استثمار غرب باشد در تحولات این دوره از تاریخ ژاپن اثر عمده داشت. ساکوکو به معنی «کشور بسته» یا با ارفاق بسیار به معنای سیاست درهای بسته است. ساکوکو سیاستی بود که در ژاپنِ دوره ادو از سوی استبداد نظامی توکوگاوا اعمال می‌شد و هدف آن محدود و ممنوع کردن ارتباط و تجارت مردمان کشور ژاپن با اتباع خارجی بود. ورود خارجی‌ها و خروج ژاپنی‌ها می‌توانست مجازات مرگ را در پی داشته باشد.

روابط خارجی در دوران ساکوکو

در طول دورهٔ ساکوکو، ژاپن تجارت خارجی خود را از طریق چهار «دروازهٔ» مشخص با پنج طرف تجاری ادامه داد:

• ناگاساکی: بزرگ‌ترین کانال تجاری ژاپن بود. در اینجا کمپانی هند شرقی هلند اجازهٔ فعالیت داشت و بازرگانان خصوصی چینی نیز به تجارت مشغول بودند؛ همین بازرگانان چینی با پادشاهی ریوکیو هم داد‌و‌ستد می‌کردند.
• تسوشیما: خاندان سو، دایمیوی این جزیره، واسطهٔ روابط تجاری ژاپن با پادشاهی چوسان در کره بود.
• ساتسوما: خاندان شیمازو از قلمرو ساتسوما بر پادشاهی نیمه‌مستقل ریوکیو -که تقریباً در تمام دورهٔ ادو زیر نفوذ این خاندان بود- نظارت داشت.
• ماتسومائه: خاندان ماتسومائه در هوکایدو (که در آن زمان ازو نامیده می‌شد) با قوم آینو (ژاپن) تجارت می‌کرد.