طاعون
| طاعون | |
|---|---|
 | |
| یرسینیا پستیس با بزرگ‌نمایی ۲۰۰× و با یک نشان‌گذار فلورسنت دیده می‌شود. | |
| تخصص | بیماری عفونی |
| نشانه‌ها | تب، ضعف، سردرد[۱] |
| دورهٔ معمول آغاز | ۱–۷ روز پس از مواجهه[۲] |
| گونه‌ها | طاعون خیارکی، طاعون سپتی‌سمیک، طاعون ریوی[۱] |
| علت | یرسینیا پستیس[۲] |
| روش تشخیص | یافتن باکتری در یک گره لنفی، خون، خلط[۲] |
| پیشگیری | واکسن طاعون[۲] |
| درمان | آنتی‌بیوتیک‌ها و مراقبت حمایتی[۲] |
| دارو | جنتامایسین و یکی از فلوروکینولون‌ها[۳] |
| پیش‌آگهی | خطر مرگ ≈۱۰٪ (با درمان)[۴] |
| فراوانی | ≈۶۰۰ مورد در سال[۲] |
طاعون نوعی بیماری عفونی است که توسط باکتری یرسینیا پستیس ایجاد می‌شود.[۲] علائم آن شامل تب، ضعف، سردرد و سیاه شدن لب‌ها است.[۱] این علائم معمولاً یک تا هفت روز پس از قرار گرفتن در معرض عامل بیماری ظاهر می‌شوند.[۲] طاعون سه شکل اصلی دارد که هرکدام بخش متفاوتی از بدن را درگیر می‌کنند و علائم مرتبط با همان بخش را ایجاد می‌کنند. طاعون ریوی ریه‌ها را درگیر می‌کند و باعث تنگی نفس، سرفه و درد قفسه سینه می‌شود؛ طاعون خیارکی گره‌های لنفاوی را درگیر می‌کند و موجب تورم آنها می‌شود؛ و طاعون سپتی‌سمیک خون را درگیر می‌کند و می‌تواند باعث نکروز (مرگ بافت‌ها) شود.[۲][۱]
شکل‌های خیارکی و سپتی‌سمیک بیماری معمولاً از طریق گزش کک یا تماس و دست‌زدن به حیوان آلوده منتقل می‌شوند،[۱] در حالی که طاعون ریوی معمولاً از فردی به فرد دیگر از طریق هوا و قطرات تنفسی عفونی منتقل می‌شود.[۱] تشخیص بیماری معمولاً با شناسایی باکتری در مایع حاصل از گره لنفاوی، خون یا خلط انجام می‌شود.[۲]
واکسیناسیون فقط برای افرادی توصیه می‌شود که در معرض خطر بالای ابتلا به طاعون قرار دارند. افرادی که در معرض فرد مبتلا به طاعون ریوی قرار گرفته‌اند ممکن است با داروهای پیشگیرانه درمان شوند.[۲] در صورت ابتلا، درمان با آنتی‌بیوتیک و مراقبت حمایتی است.[۲] آنتی‌بیوتیک‌های مورد استفاده معمولاً شامل ترکیبی از جنتامایسین و یک فلوروکینولون هستند.[۳] خطر مرگ در صورت دریافت درمان حدود ۱۰ درصد است، در حالی که بدون درمان این میزان حدود ۷۰ درصد است.[۴]
در سراسر جهان، سالانه حدود ۶۰۰ مورد طاعون گزارش می‌شود.[۲] در سال ۲۰۱۷، کشورهایی که بیشترین موارد را داشتند شامل جمهوری دموکراتیک کنگو، ماداگاسکار و پرو بودند.[۲] در ایالات متحده، عفونت‌ها گاهی در مناطق روستایی رخ می‌دهند؛ تصور می‌شود در این مناطق روستایی باکتری در میان جوندگان گردش دارد.[۵] طاعون در طول تاریخ باعث همه‌گیری‌های گسترده شده است که شناخته‌شده‌ترین آنها مرگ سیاه در سدهٔ چهاردهم میلادی بود. این همه‌گیری به مرگ بیش از ۵۰ میلیون نفر در اروپا منجر شد.[۲]
علائم و نشانه‌ها
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]طاعون می‌تواند به شکل‌های بالینی متفاوتی بروز کند. شایع‌ترین شکل آن طاعون خیارکی است و پس از آن طاعون سپتی‌سمیک و طاعون ریوی قرار دارند.[۶] سایر تظاهرات بالینی شامل مننژیت طاعونی، فارنژیت طاعونی و طاعون چشمی هستند.[۶][۷] علائم عمومی طاعون شامل تب، لرز، سردرد و تهوع است.[۱] بسیاری از افراد مبتلا به طاعون خیارکی دچار تورم گره‌های لنفاوی می‌شوند.[۱] در افراد مبتلا به طاعون ریوی، علائم ممکن است شامل سرفه، درد قفسه سینه و هموپتیزی (سرفه همراه با خون یا خلط خونی) باشد، هرچند ممکن است هیچ‌یک از این علائم وجود نداشته باشند.[۱]
تاریخچه
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]این بیماری بسیار خطرناک بارها در طول تاریخ باعث بحران‌های شدید اقتصادی، اجتماعی و سیاسی شده است. از دوران باستان تا کشف علتِ این بیماری در سال ۱۸۹۴ دست‌کم سه بار دنیاگیری طاعون، سراسر اروپا، آسیا و آفریقا را فراگرفته است. پاندمی اول در طی سده ششم در امپراتوری بیزانس رخ داد و به طاعون ژوستینین یا دنیاگیری اوایل قرون وسطی معروف گردید که به‌واسطه انتقال توسط سربازان ارتش شاهنشاهی ساسانی در سال‌های ۶۲۷–۶۲۸ میلادی باعث اپیدمی «طاعون شیرویه» در سراسر استان‌های باختری شاهنشاهی ساسانیان، به‌ویژه میان‌رودان شد و باعث جان باختن نیمی از جمعیت آن مناطق در شاهنشاهی ساسانی گردید.[۸][۹] دومین پاندمی در سدهٔ ۱۳۰۰ میلادی، شیوع طاعون خیارکی بود که به «طاعون سیاه» معروف شد. این پاندمی به مرگ بیش از ۲۰۰ میلیون نفر از مردم اوراسیا انجامید. تخمین زده می‌شود که یک سوم جمعیت ایران در آن زمان کشته شدند.[۱۰] پس از آن اپیدمی‌های متعددی در مناطق مختلف جهان رخ می‌داد تا این که سومین دنیاگیری در سال ۱۸۵۰ در چین آغاز و سپس از طریق مسیرهای تجاری در سراسر جهان منتشر گردید.
در تاریخِ ایران، به ویژه پس از بی‌ثباتی‌ها و زوالِ سامانِ کشوری به دلیل حملهٔ مغولان، بیماری طاعون به‌طور متناوب شیوع یافته و باعث کشتن شمار فراوانی از مردمِ شهرهای گوناگون شده است.[۱۱][۱۲][۱۳] از جمله، در سال‌های ۱۱۵۱–۱۱۵۲ شمسی، همه‌گیری «طاعون خیارکی در ایران» به مرگ حدود ۲ میلیون تن انجامید.[۱۴]
پزشک طاعون و لباس طاعون
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
ماسک منقار مانند، حاوی گل‌های خشکی بود که تأثیر بوی بد دارو را کاهش می‌داد.[۱۵]
امروزه ما طاعون را با لباسی که شبیه به پرندگان است به یاد می‌آوریم.[۱۶] در زمان رنسانس دانشمندان و طراحان برای طراحی لباسی برای اطبای طاعون از طراحی‌های روم باستان الهام گرفتند تا لباسی بسازند که اطبا نه تنها مبتلا به طاعون نشوند بلکه بتوانند به راحتی نزدیک بیمار شوند.[۱۷]
همواره گمانه زنی‌هایی بر این که این لباس واقعاً در روم باستان وجود داشته باشد هست ولی امروز این موضوع اثبات نشده است و پژوهشگران می‌گویند طراحی و هم ساخت این لباس در زمان رنسانس به وجود آمده است. برای این لباس محفظه‌ای جلوی بینی طراحی شده است که بسیاری این ماسک را شبیه به پرندگان کرده است. این منقار برای جای گذاری گیاهان دارویی و ضد عفونت طاعون طراحی شده است.[۱۸] محافظ پردهٔ جلوی چشم و دستکش از ابریشم بسیار نازک ساخته شده است. جنس کلی لباس از کتان هست چون در ان زمان معتقد بودند جدا از این که کتان پارچه ای مقدس است بلکه برای دفع باکتری و عفونت‌ها مؤثر است.[۱۹] باید توجه داشت که تا سدهٔ نوزدهم تصوری از علت و درمانی حقیقی برای طاعون وجود نداشت و افراد برای توجیه این بیماری به عوامل گوناگونی دست می‌زدند.[۲۰] تنها با کشف باسیل یرسینیا پستیس در سال ۱۸۹۴، دانشمندان در صدد درمان طاعون برآمدند.
تصور از علت و درمان طاعون در گذشتهٔ غرب
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]مردم عهد باستان و قرون وسطی، در برابر طاعون، همچون در برابر دیگر بیماری‌های عفونی، بی‌دفاع بودند. مبارزه در برابر طاعون برای مدتی بس طولانی به اقدام‌های زیر محدود بود:
- دعا به درگاه خدا و مقدسین
- توسل به تئوری‌های توطئه همچون مقصر دانستن یهودیان، جذامیان و … در ایجاد و گسترش طاعون[۲۰][۲۱]
- سوزاندن افراد ناموافق با دین، یهودیان، جذامیان و جادوگران به دستور کلیسا
- توسل به مفاهیم آخرالزمانی و انتظار برای نجات با برقراری حکومت مسیح[۲۲]
- حجامت
از سدهٔ شانزدهم به بعد به قرنطینه کردن بیماران و خانوادهٔ بیماران، ضدعفونی و سوزاندن خانه‌های بیماران، ضدعفونی سکه‌های پول، ساختن بیمارستان در خارج از دیوارهای شهرها، قرنطینه کردن کشتی‌ها و سوزاندن جنازه‌ها به‌دستور کلیسا اقدام صورت گرفت. گفته می‌شود که مهتران، پرورش‌دهندگان بز و افرادی که روغن حمل می‌کردند، از ابتلا به طاعون در امان بودند؛ زیرا بوی اسبها و بزها و روغن کک‌ها را دور می‌کرد.[۲۳]
نکته: در قرون وسطی دادگاه حیوانات برپا می‌شد، به عنوان مثال؛ ملخ‌هایی را که به زمین‌های زراعی حمله می‌کردند را در دادگاه محاکمه می‌کردند. موضوع اصلی اینجاست؛ گربه‌ها را به دار می‌آویختند، چون معتقد بودند خوی شیطانی دارند به همین علت با کم شدن گربه، زادِ ولد موش‌ها زیاد شد و به این بیماری (طاعون) دامن زد.
تصور از علت و درمان طاعون در گذشتهٔ ایران
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]پیدایش مرض طاعون بر اساس مبانی معرفتی طب اسلامی، در ارتباط با ارتکاب انواع گناهان قابل ارزیابی است. در فضای فکری-دینی مسلط در دوران صفوی، شیوع انواع بیماری‌ها به خدا نسبت داده می‌شد که نتیجهٔ انجام دادن گناه از سوی افراد بود و برای رفع آن می‌بایست حتماً توبه نمود. از این رو به خواندن دعاهای خاص، توسل به مقابر و بقعه‌ها، قربانی و تصدق و… تمسک می‌شد. در این دوران، روایات و احادیثی از بزرگان دینی برای رفع و مقابله با بیماری طاعون نقل می‌گردید.[۱۱]
در حوزهٔ طبِ جالینوسی، برهم خوردن تعادلِ خلط موجب طاعون فرض می‌شده است. شیوهٔ درمانی آنها نیز قرنطینه بیمار و مقابله با گرمی بوده است.[۱۱]
به علاوه در آن زمان، در فرهنگِ عمومی سلامت، احکام پیش‌بینی نجوم و نحسی زمان، علت شیوع طاعون فرض می‌شد. همچنین، توجه به طلسم و موارد جادویی مورد توجه بود. به علاوه، برخی درخت چنار را عامل مقابله با بیماری طاعون می‌دانستند.[۱۱]
پلوتارک می‌نویسد مغان پارسی به کشتن موش‌ها مبادرت می‌کردند، نه فقط برای اینکه خودشان از آنها بیزار بودند، بلکه چون آنها را نزد خدا نفرت‌آور می‌دانستند و این در حالی بود که بعدتر مشخص شد موش‌ها باعث گسترش طاعون می‌شوند.[۲۴]
کشف علتِ اصلی و درمان در دوران معاصر
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]در نهایت با کشف باسیل یرسینیا پستیس در سال ۱۸۹۴ در انستیتو پاستور، علت واقعیِ طاعون فهمیده شد و امروزه با استفاده از آنتی‌بیوتیک می‌توان این بیماری را درمان کرد و از میزان مرگ‌ومیر ناشی از بیماری کاست[۲۵]؛ از جمله آنتی‌بیوتیک‌های مؤثر بر بیماری می‌توان به استرپتومایسن اشاره کرد.
طاعون‌های معروف در تاریخ
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]طاعون در شاهنشاهی‌های ایران باستان در مقایسه با امپراتوری روم شرقی شیوع بسیار کم‌تری یافت. علت آن هم احترام به طبیعت و نیالودن آب‌ها و زمین بود که از اصول دین زرتشت است.[۲۶]
توسیدیدس، مورخ یونانی، در یکی از کتاب‌های خود از یک بیماری واگیر، هم‌زمان با جنگ اسپارت و آتن، در حدود سال ۴۳۰ ق.م. نام می‌برد که تصور می‌شود طاعون آتن بوده است.
رومیان طاعون را انتقام آپولو پس از دزدی از یکی از نیایشگاه‌هایش می‌پنداشتند. جالینوس برای نخستین بار، توصیفاتی از این بیماری را (هنگامی که طاعون در شهر روم در سال ۱۶۶ شیوع یافت) به قلم آورده است.
طاعون آنتونین یک دنیاگیری بین سال‌های ۱۶۵ تا ۱۸۰ میلادی بود. این طاعون یک چهارم از مبتلایان را کشت، در مجموع تا پنج میلیون نفر کشته برجای گذاشت.[۲۷]
طاعون ژوستینین (۵۴۱–۵۴۲ پس از میلاد) یک همه‌گیری جهانی بود که امپراتوری بیزانس و به ویژه پایتخت آن قسطنطنیه و همچنین شاهنشاهی ساسانی و بندرهای سراسر حاشیهٔ دریای مدیترانه را درگیر خود کرد.[۲۸] این طاعون یکی از کشنده‌ترین طاعون‌های تاریخ بود که در حدود دو سده بروز خود ۵۰ میلیون تن (۲۶ درصد جمعیت جهان در زمان آغاز آن) را طعمهٔ مرگ کرد.[۲۹]
طاعون شیرویه در سال‌های ۶۲۷–۶۲۸ میلادی، سراسر استان‌های باختری شاهنشاهی ساسانیان، به‌ویژه میان‌رودان را در هم نوردید و باعث کشتن نیمی از جمعیت آن استان‌های شاهنشاهی و از جمله شاهنشاهِ ساسانی شد.[۸][۹]
طاعون عمواس در زمان خلافت عمر بن خطاب (سال ۱۸ ه.ق) بعد از تصرف اورشلیم به دست مسلمانان، میان آنها شیوع یافت و به کشته‌شدن شمار فراوانی از مسلمانان و صحابهٔ محمد انجامید.[۳۰]
در سال ۱۳۴۷ میلادی، کشتی‌هایی که از آسیا می‌آمدند، باعث ایجاد طاعون و مرگ یک چهارم تا یک سوم جمعیت اروپا طی سه سال شدند. این اپیدمی طاعون به طاعون سیاه یا مرگ سیاه معروف است.
در ایرانِ دوران صفویان و قاجار، بیماری طاعون چندین بار شیوع یافت و باعث کشتن تعدادِ زیادی از مردمِ شهرهای مختلف شد.[۱۱][۱۲]
پس از طاعون سیاه، همه‌گیری طاعون لندن (۱۶۶۶–۱۶۶۷) و مارسی (۱۷۲۰) نیز دو همه‌گیری فراگیر بودند. شیوع بیماری طاعون در نیمهٔ اول سده هفدهم، فقط در شهر لندن یکصدهزار نفر را به کام مرگ کشاند.[۳۱]
در سال‌های ۱۱۵۱–۱۱۵۲ ه.خ همه‌گیری «طاعون خیارکی در ایران» منجر به مرگ حدود ۲ میلیون نفر در سرزمین‌های ایران شد.[۱۴]
همه‌گیری چین در سال ۱۸۹۴ به کشف باسیل یرسینیا پستیس توسط الکساندر یرسین انجامید و آخرین اپیدمی فراگیر طاعون بود.
ساختار
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]این باسیل گرم منفی است که با رنگ‌های اختصاصی مانند رایت و گیمسا و وایسون به صورت دوقطبی دیده می‌شود. رشد این باکتری در محیط‌های حاوی خون و مایعات بافتی و در دمای ۳۰ درجهٔ سانتی‌گراد به سرعت اتفاق می‌افتد. کلونی‌ها به صورت نامنظم و خشن است.[۳۲]
انتقال بیماری
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
بیماری طاعون، بیشتر از راه کک‌های بدن موش مبتلا، به انسان سرایت می‌کند. موش صحرایی سیاه مهم‌ترین مسیر انتشار بیماری طاعون است؛ اما برخلاف تصور عمومی، جوندگان مخزن این بیماری نیستند؛ چه بسا خودشان نخستین قربانی آن‌اند و مرگ دسته‌جمعی موش‌ها می‌تواند نشانهٔ شیوع طاعون باشد. وقتی کک مبتلا به طاعون موش را گاز می‌گیرد، باکتری طاعون را به او منتقل می‌کند. سپس کک‌های دیگر با گاز گرفتن آن موش صحرایی به این بیماری مبتلا می‌شوند و با گاز گرفتن انسان آن را به انسان منتقل می‌کنند.
راه‌های دیگر ابتلا به طاعون، گازگرفتگی از طریق جوندگان یا خوردن جاندار مبتلا به طاعون است. انتقال طاعون از انسان به انسان هم از طریق تماس و تنفس (در صورتی که فرد بیمار به طاعون ریوی مبتلا باشد) انجام می‌گیرد.
انواع بیماری
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]طاعون می‌تواند بر اساس علائم و کارکرد به سه شکل کلی در انسان ظاهر شود که این سه حالت می‌توانند جدا یا به‌ندرت هم‌زمان با یکدیگر باشند. نرخ مرگ‌ومیر در دو نوع عفونتی خون و ریوی، بین ۳۰ تا ۱۰۰ درصد است.[۳۳][۳۴][۳۵]
طاعون خیارکی یا بوبونیک متداول‌ترین حالت طاعون است که طی نیش کک یا گازگرفتگی توسط موش آلوده به باسیل پدید می‌آید. طاعون ابتدا باعث مرگ شمار بسیار فراوانی از موش‌ها می‌شود؛ بنابراین، کک‌ها به دنبال میزبان دیگر، به انسان‌ها یا حیوانات خانگی حمله کرده، باعث آلودگی آنها می‌شوند. دورهٔ نهفتگی بیماری میان دو تا شش روز طول می‌کشد. سپس علایم اولیه، یعنی لرز و تب بالا، سرگیجه، درد شدید عضلات و مفاصل، کوفتگی و سردرد ظاهر می‌شوند. پس از ۲۴ ساعت، خیارک‌هایی بر روی بدن بیمار پدید می‌آیند. خیارک‌ها غدد لنفاوی‌ای می‌باشند که متورم شده‌اند. این خیارک‌ها معمولاً پیرامون ناحیهٔ نیش کک ظاهر می‌شوند و اندک‌اندک بزرگ می‌گردند و بسیار دردناک و حساس اند. علایم دیگر کم‌شدن آب بدن و عطش دائمی بیمار است. درصورتی که بیمار به‌موقع درمان نشود، علایم هشداردهنده‌ای همچون افزایش تعداد ضربان‌های قلب، آشفتگی و هذیان ظاهر می‌شوند. در این صورت بیمار پس از ۳۶ ساعت می‌میرد. البته بین ۲۰ تا ۴۰٪ این بیماران ممکن است به‌طور ناگهانی، پس از یک دورهٔ نقاهت طولانی، از مرگ نجات یابند. درمان با آنتی‌بیوتیک انجام می‌شود اگرچه گاهی مؤثر نبوده، به مرگ بیمار می‌انجامد.
این نوع از طاعون سریعاً در خونِ بیمار گسترش و منتشر می‌گردد و اندوتوکسین باکتری موجب لخته شدن منتشر عروقی، اصطلاحاً (DIC) می‌شود. توجه: به گسترش هر عفونت در خون در اصطلاح پزشکی «سِپتی سِمی» گفته می‌شود. در واقع بین ۱۰ تا ۲۰٪ طاعون‌ها را تشکیل می‌دهد. طاعون «عفونتی خون» بر اثر گسترش طاعون «خیارکی» پدید می‌آید و نوع شدید شدهٔ «طاعون خیارکی» می‌باشد که طی تکثیر زیاد باسیل‌های باکتری طاعون در «سیستم گردش خون» هست این حالت هنگامی رخ می‌دهد که سیستم دفاعی به‌خصوص اکثر غدد لنفاوی جهت دفاع از بدن فعال شده باشند. ممکن است خیارک‌های تشکیل‌شده آن‌قدر ریز باشند که دیده نشوند. این نوع طاعون باعث تورم عضله میوکارد قلب و افزایش حجم آن و تخریب بافت‌های کبد و طحال می‌شود. افراد مبتلا به این نوع طاعون، دچار سرگیجه، حالت تهوع، اسهال، دردهای عضلانی وحشتناک، تخریب بافت‌ها و افت شدید فشار خون می‌شوند.
طاعون ریوی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]طاعون ریوی یا پنومونیک نسبت به طاعون خیارکی نادر است اما به شدت واگیر و به مراتب کشنده‌تر است. این حالت هنگامی رخ می‌دهد که باسیل یرسینیا پستیس مستقیماً از راه ریه وارد بدن می‌شود نه از راه پوست. طاعون ریوی می‌تواند از طریق راه تنفسی، از بیماری که به طاعون خیارکی دچار است به فرد سالم منتقل شود. ابتلا به بیماری از راه تماس با مایعات و لباس‌های آلوده به باسیل یا تنفس قطرک‌های معلق در هوا که با عطسه یا سرفهٔ بیماران به محیط بیرون راه می‌یابند، رخ می‌دهد. در این حالت، دورهٔ نهفتگی بیماری چند ساعت بیشتر طول نمی‌کشد. نخستین علایم، تب، سرفهٔ شدید، اختلال در تنفس و استفراغ خون چرک‌آلود می‌باشد. فرد بیمار می‌تواند به حالت کما نیز برود. طاعون ریوی، حتی با درمان آنتی‌بیوتیکی نیز بسیار کشنده است و فرد را در حداکثر سه روز از پای درمی‌آورد.
دیگر گونه‌ها
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]افزون بر این سه گونه، گونه‌های دیگری که زیرمجموعهٔ موارد بالا می‌شوند نیز شناسایی شده‌اند، از جمله طاعون حلقی که نوع غیرشایع طاعون است و علائمی شبیه تونسیلیت (التهاب لوزه‌ها) دارد و در کسانی که ارتباط نزدیک با بیماران مبتلا به دیگر گونه‌های طاعون را دارند دیده می‌شود. همچنین می‌توان طاعون مِنَنژ را نام برد که زمانی اتفاق می‌افتد که باکتری از سد خونی مغزی عبور می‌گذرد و مننژیت (التهاب مننژ) پدید می‌آورد.
تشخیص
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]علائم طاعون معمولاً غیراختصاصی هستند و برای تشخیص قطعی بیماری، انجام آزمایش‌های آزمایشگاهی ضروری است.[۳۶] Y. pestis را می‌توان هم با استفاده از میکروسکوپ شناسایی کرد و هم با کشت نمونه؛ از کشت باکتری به‌عنوان روش مرجع برای تأیید ابتلای فرد به طاعون استفاده می‌شود.[۳۶] نمونه را می‌توان از خون، مخاط (خلط سینه) یا مایعی که با آسپیراسیون از گره‌های لنفاوی ملتهب (بوبوها) به دست می‌آید، تهیه کرد.[۳۶] اگر پیش از گرفتن نمونه به فرد آنتی‌بیوتیک داده شود، یا انتقال نمونه به آزمایشگاه با تأخیر انجام گیرد یا نمونه به‌درستی نگهداری نشود، احتمال به‌دست آمدن نتیجه منفی کاذب وجود دارد.[۳۶]
از واکنش زنجیره‌ای پلیمراز (PCR) نیز می‌توان برای تشخیص طاعون استفاده کرد. در این روش، وجود ژن‌های باکتریایی مانند ژن pla (فعال‌کننده پلاسمینوژن) و ژن caf1 که مسئول تولید آنتی‌ژن کپسول F1 است، شناسایی می‌شود.[۳۶] آزمایش PCR به مقدار بسیار کمی از نمونه نیاز دارد و برای شناسایی باکتری‌های زنده و مرده مؤثر است. به همین دلیل، اگر فرد پیش از جمع‌آوری نمونه برای آزمایش آزمایشگاهی آنتی‌بیوتیک دریافت کرده باشد، ممکن است نتیجه کشت باکتری منفی کاذب، اما نتیجه PCR مثبت باشد.[۳۶]
برای تشخیص طاعون می‌توان از آزمایش‌های خون برای شناسایی پادتن‌های ضد Y. pestis نیز استفاده کرد. بااین‌حال، برای این کار باید در زمان‌های مختلف از فرد نمونه خون گرفته شود تا تفاوت میان عیار پادتن F1 در مرحله حاد بیماری و مرحله نقاهت مشخص شود.[۳۶]
در سال ۲۰۲۰، مطالعه‌ای دربارهٔ آزمایش‌های تشخیصی سریع منتشر شد که آنتی‌ژن کپسول F1 را با استفاده از نمونه خلط یا مایع حاصل از آسپیراسیون بوبو شناسایی می‌کنند. نتایج نشان داد که آزمایش تشخیصی سریع F1RDT را می‌توان برای افراد مشکوک به طاعون ریوی یا طاعون خیارکی به کار برد، اما این آزمایش برای افراد بدون علامت قابل استفاده نیست. F1RDT می‌تواند برای دستیابی سریع به نتیجه و در نتیجه آغاز سریع درمان و واکنش سریع نظام سلامت عمومی مفید باشد، زیرا مطالعات نشان داده‌اند که این آزمایش برای هر دو نوع طاعون ریوی و خیارکی حساسیت بالایی دارد. بااین‌حال، هنگام استفاده از این آزمایش سریع، هم نتایج مثبت و هم نتایج منفی باید برای تأیید یا رد تشخیص قطعی طاعون تأیید شوند. همچنین نتیجه آزمایش باید در چارچوب همه‌گیرشناختی تفسیر شود. یافته‌های مطالعه نشان دادند که از میان جمعیتی ۱۰۰۰ نفری که ۴۰ نفر از آنان مبتلا به طاعون بودند، هر ۴۰ فرد مبتلا به‌درستی شناسایی شدند، اما آزمایش برای ۳۱۷ فرد دیگر به‌اشتباه نتیجه مثبت نشان داد.[۳۶][۳۷][۳۸]
باکتری عامل طاعون ممکن است به مقاومت دارویی دست پیدا کند و بار دیگر به یک تهدید مهم برای سلامت عمومی تبدیل شود. در سال ۱۹۹۵، یک مورد از نوع مقاوم به داروی این باکتری در ماداگاسکار شناسایی شد.[۳۹] شیوع‌های دیگری نیز در ماداگاسکار در نوامبر ۲۰۱۴[۴۰] و اکتبر ۲۰۱۷[۴۱] گزارش شدند.
پیشگیری
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]واکسیناسیون
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]باکتری‌شناس والدمار هافکین نخستین واکسن طاعون را در سال ۱۸۹۷ تولید کرد.[۴۲][۴۳] او یک برنامه گسترده واکسیناسیون را در هند بریتانیا اجرا کرد و برآورد می‌شود که بین سال‌های ۱۸۹۷ تا ۱۹۲۵، حدود ۲۶ میلیون دوز از واکسن ضدطاعون هافکین از بمبئی ارسال شده باشد. این واکسن میزان مرگ‌ومیر ناشی از طاعون را ۵۰ تا ۸۵ درصد کاهش داد.[۴۲][۴۴]
از آنجا که تا سال ۲۰۲۳ طاعون انسانی در بیشتر نقاط جهان بیماری نادری است، واکسیناسیون معمول برای آن ضروری نیست؛ مگر برای افرادی که به‌طور ویژه در معرض خطر قرار دارند یا در مناطقی زندگی می‌کنند که طاعون در آنها به‌صورت آنزوتیک وجود دارد؛ یعنی بیماری با میزان منظم و قابل پیش‌بینی در جمعیت‌ها و مناطق خاصی رخ می‌دهد، مانند بخش‌هایی از غرب ایالات متحده. حتی برای بیشتر مسافرانی که به کشورهایی با موارد گزارش‌شده اخیر طاعون سفر می‌کنند نیز واکسیناسیون توصیه نمی‌شود، به‌ویژه اگر سفر آنها محدود به مناطق شهری با هتل‌های مدرن باشد؛ بنابراین، مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری (CDC) واکسیناسیون را تنها برای گروه‌های زیر توصیه می‌کند:[۴۵]
- کارکنان آزمایشگاهی و میدانی که با گونه‌های Y. pestis مقاوم به داروهای ضدمیکروبی کار می‌کنند.
- افرادی که در آزمایش‌های تولید آئروسل با Y. pestis مشارکت دارند.
- افرادی که در مناطق دارای طاعون آنزوتیک به فعالیت‌های میدانی می‌پردازند و جلوگیری از مواجهه با عامل بیماری برای آنها امکان‌پذیر نیست، مانند برخی مناطق آسیب‌دیده از بلایای طبیعی.
یک مرور نظام‌مند توسط کاکرین هیچ مطالعه‌ای با کیفیت کافی پیدا نکرد که بتوان بر اساس آن دربارهٔ اثربخشی واکسن اظهار نظر کرد.[۴۶]
تشخیص زودهنگام
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]تشخیص زودهنگام طاعون باعث کاهش انتقال یا گسترش بیماری می‌شود.[۳۶]
پیشگیری دارویی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]پیشگیری دارویی پیش از مواجهه برای نیروهای امدادی و کارکنان مراقبت‌های بهداشتی که از بیماران مبتلا به طاعون ریوی مراقبت خواهند کرد، تا زمانی که بتوان اقدامات احتیاطی استاندارد و احتیاطات مربوط به انتقال از طریق قطرات تنفسی را رعایت کرد، ضروری تلقی نمی‌شود.[۷] در صورت کمبود ماسک‌های جراحی، ازدحام بیش از حد بیماران، تهویه نامناسب در بخش‌های بیمارستان یا وقوع بحران‌های دیگر، اگر مقدار کافی از داروهای ضدمیکروبی در دسترس باشد، ممکن است پیشگیری دارویی پیش از مواجهه ضرورت پیدا کند.[۷]
پیشگیری دارویی پس از مواجهه باید برای افرادی در نظر گرفته شود که تماس نزدیک (کمتر از ۶ فوت، معادل حدود ۱٫۸ متر) و طولانی‌مدت با بیمار مبتلا به طاعون ریوی داشته‌اند و از تجهیزات حفاظت فردی مناسب استفاده نکرده‌اند.[۷] همچنین می‌توان پیشگیری دارویی پس از مواجهه با داروهای ضدمیکروبی را برای کارکنان آزمایشگاهی که به‌طور تصادفی در معرض مواد عفونی قرار گرفته‌اند و نیز افرادی که تماس نزدیک (کمتر از ۶ فوت) یا تماس مستقیم با حیوانات آلوده داشته‌اند، در نظر گرفت؛ از جمله کارکنان دامپزشکی، صاحبان حیوانات خانگی و شکارچیان.[۷]
توصیه‌های اختصاصی درباره پیشگیری دارویی پیش و پس از مواجهه در دستورالعمل‌های بالینی درمان و پیشگیری از طاعون که در سال ۲۰۲۱ منتشر شده‌اند، ارائه شده است.[۷]
درمان
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]اگر بیماری به‌موقع تشخیص داده شود، انواع مختلف طاعون معمولاً به درمان با آنتی‌بیوتیک‌ها پاسخ بسیار خوبی می‌دهند.[۶][۳۶] آنتی‌بیوتیک‌هایی که اغلب مورد استفاده قرار می‌گیرند عبارت‌اند از استرپتومایسین، کلرامفنیکل و تتراسایکلین. در میان آنتی‌بیوتیک‌های نسل جدیدتر نیز جنتامایسین و داکسی‌سایکلین در درمان طاعون به‌صورت تک‌دارویی مؤثر بوده‌اند.[۶][۴۷] مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های ایالات متحده در سال ۲۰۲۱ دستورالعمل‌هایی دربارهٔ درمان و پیشگیری دارویی طاعون منتشر کرد.[۷]
وضعیت کنونی طاعون
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
طبق آمار سازمان بهداشت جهانی، قارهٔ آفریقا (ماداگاسکار، موزامبیک، تانزانیا، جمهوری دموکراتیک کنگو) و سپس آسیا (هند) بالاترین آمار مبتلایان به طاعون را دارند. این دو قاره به تنهایی ۹۹٪ مناطق طاعون‌زده در سال ۱۹۹۷ در جهان را تشکیل می‌دادند. در آمریکای جنوبی و غرب ایالات متحدهٔ آمریکا نیز در سال ۱۹۹۷ چند مورد اعلام شده بود.
در ژوئیه ۲۰۲۰، ثبت یک مورد ابتلا به طاعون خیارکی در شمال چین پس از آن گزارش شد که پیش از آن دو مورد ابتلا در کشور مغولستان باعث ثبت هشدار درجه سه در آن منطقه شده بود.
در اوایل اکتبر ۲۰۲۶، داریا شیپیلووا، تکنسین آزمایشگاه ۲۸ ساله در مؤسسه پژوهشی ضدطاعون سیبری در ایرکوتسک، واقع در شلخوف، در اثر شکستن یک لوله آزمایش به طاعون ریوی مبتلا شد و در بیمارستان جان باخت.[۴۸] بیمارستان قرنطینه شد و دست‌کم ۱۹۷ نفر تحت نظر قرار گرفتند.[۴۹] چندین بیمارستان محلی دیگر، از جمله بیمارستان کودکان، اعمال قرنطینه سه‌هفته‌ای را آغاز کردند[۵۰] و رویدادهای عمومی در شهر لغو شدند.[۴۹] رئیس پیشین سازمان ملی بهداشت عمومی روسیه، روسپوترب‌نادزور، اظهار داشت که بیماری‌ای که این پژوهشگر بر اثر آن جان باخته است «به احتمال زیاد طاعون نیست، اما حتی در صورت تأیید، این بیماری گسترش نخواهد یافت»،[۴۸] و ایگور کوبزف، فرماندار استان ایرکوتسک، اعلام کرد که آزمایش هیچ‌یک از افراد تحت نظر برای عفونت مثبت نبوده است.[۵۰] با این حال، مقامات روسیه به کم‌اهمیت جلوه دادن این رویداد متهم شده‌اند.[۵۰] مقامات وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا اعلام کرده‌اند که اوضاع را زیر نظر دارند و در ارتباط با این همه‌گیری با مقامات روسیه همکاری می‌کنند.[۴۸] کمیسیون اروپا نیز اعلام کرد که این همه‌گیری را در کنار مرکز اروپایی کنترل و پیشگیری بیماری زیر نظر دارد.[۵۱] مقام‌های روسیه اعلام کردند که او بر اثر ذات‌الریه با علت نامشخص درگذشته است. سازمان جهانی بهداشت اعلام کرد که با توجه به اطلاعات موجود، خطر این حادثه برای عموم مردم پایین ارزیابی می‌شود. این سازمان همچنین تأکید کرد که برای روشن‌شدن علت ذات‌الریهٔ شدید، و نیز گزارش‌های مربوط به ابتلای یک کارمند دیگر به ذات‌الریه با علت نامشخص، به اطلاعات بیشتری از روسیه نیاز دارد. نهاد ناظر بر بهداشت روسیه، اعلام کرد که در میان افرادی که با آن کارمند درگذشته در تماس بودند، هیچ موردی از طاعون شناسایی نشده است. همچنین اعلام شد که پس از انجام نزدیک به ۵٫۰۰۰ آزمایش و شناسایی‌نشدن عوامل بیماری‌زای خطرناک، ۹۰ درصد افرادی که در قرنطینه قرار گرفته بودند آزاد شده‌اند.[۵۲]
نقش طاعون در هنر و ادبیات
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
ترس و وحشت از ابتلا به طاعون، ناآگاهی از چگونگی درمان یا جلوگیری آن و مرگ دردناک افراد طاعون‌زده هنرمندان را از عهد باستان تا اوایل و اواسط رنسانس به ابراز احساسات و توصیف طاعون برانگیخته است. از این رو تابلوهای نقاشی، مجسمه‌ها و آثار فراوانی امروزه می‌توانند اطلاعات ارزنده‌ای از وضعیت مردم سده‌های گذشته را در برابر طاعون (و دیگر بیماری‌های واگیر چون وبا و …) را در اختیار ما بگذارند. از آثار نوشتاری نیز می‌توان به خاطرات سال سیاه طاعون از دانیل دوفو (۱۷۲۰)، طاعون از آلبر کامو، زمان رازها از مارسل پانیول، و آثار دیگر بسیاری اشاره کرد. طاعون همچنین یکی از مضامین اصلی کتاب دن براون به نام دوزخ است.[۵۳]
سلاح زیست‌شناختی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]به دلیل شدت، کشندگی بالا و انتشار توسط آئروسل‌ها در طی طاعون ریوی، این بیماری از دیرباز به عنوان یک سلاح زیست‌شناختی کاربرد داشته است. ژاپنی‌ها در جنگ جهانی دوم پژوهش‌های گسترده‌ای دربارهٔ پرورش و رهاسازی کک‌های آلوده به طاعون در سرزمین‌های دشمن انجام دادند و نمونه‌هایی از بمب‌های حاوی تعداد زیادی موش و کک ساختند. آنها در جریان همین آزمایش‌ها گروهی از زندانیان غیرنظامی و اسیران جنگی چینی، کره‌ای و منچوری را به طاعون مبتلا کردند.[۵۴]
امروزه، با توجه به اینکه طاعون به‌سادگی توسط آنتی‌بیوتیک‌ها درمان‌پذیر است، نمی‌تواند سلاح زیست‌شناختیِ مؤثری برضد کشورهای توسعه‌یافته باشد.
جستارهای وابسته
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]منابع
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "Symptoms Plague". CDC (in American English). September 2015. Retrieved 8 November 2017.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 "Plague". World Health Organization. October 2017. Retrieved 8 November 2017.
- 1 2 "Resources for Clinicians Plague". CDC (in American English). October 2015. Retrieved 8 November 2017.
- 1 2 "FAQ Plague". CDC (in American English). September 2015. Retrieved 8 November 2017.
- ↑ "Transmission Plague". CDC (in American English). September 2015. Retrieved 8 November 2017.
- 1 2 3 4 Nelson, Christina A; Fleck-Derderian, Shannon; Cooley, Katharine M; Meaney-Delman, Dana; Becksted, Heidi A; Russell, Zachary; Renaud, Bertrand; Bertherat, Eric; Mead, Paul S (2020-05-21). "Antimicrobial Treatment of Human Plague: A Systematic Review of the Literature on Individual Cases, 1937–2019". Clinical Infectious Diseases. 70 (Supplement_1): S3–S10. doi:10.1093/cid/ciz1226. ISSN 1058-4838. PMID 32435802.
- 1 2 3 4 5 6 7
This article incorporates text from this source, which is in the public domain: Nelson, Christina A. (2021). "Antimicrobial Treatment and Prophylaxis of Plague: Recommendations for Naturally Acquired Infections and Bioterrorism Response". MMWR. Recommendations and Reports (in American English). 70 (3): 1–27. doi:10.15585/mmwr.rr7003a1. ISSN 1057-5987. PMC 8312557. PMID 34264565. - 1 2 Princeton Papers in Near Eastern Studies. Westerham, UK: Darwin Press. 1992. p. 141.
- 1 2 «SASANIAN DYNASTY – Encyclopaedia Iranica». www.iranicaonline.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۳-۰۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Q&A; with John Kelly on The Great Mortality on National Review Online». web.archive.org. ۲۰۱۲-۰۲-۱۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ فوریه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۳-۲۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 طاعون در ایران عصر صفوی، محمدعلی پرغو جوادعلی پورسیلاب، تحقیقات تاریخ اجتماعی سال هفتم بهار و تابستان ۱۳۹۶ شماره ۱ (پیاپی ۱۳)، صفحه ۳۳-۵۵.
- 1 2 کریمخان زند، مصطفی. (۱۳۹۱). 'مواجههٔ طبابت بومی با بیماری‌های وبا و طاعون در ایران دورهٔ قاجار', مجله تاریخ علم، ۱۰(۲), pp. ۹۳-۱۲۶.
- ↑ مرگ سیاه در تاریخ میانهٔ ایران، یعقوب آژند، مطالعات تاریخی سال اول تابستان ۱۳۶۸ شماره ۲.
- 1 2 "Plague in Iran: its history and current status". Retrieved 2020-03-18.
- ↑ «آیا ممکن است طاعون دوباره شایع شود؟». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۹ تیر ۱۳۹۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ خلج، طاعون، ۱.
- ↑ دورانت، تاریخ دورانت، ۸۱۵.
- ↑ جنسن، تاریخ هنر، ۱۱۳.
- ↑ خلج، مقاله طاعون، ۱۹.
- 1 2 Jean-Noël Biraben, Les hommes et la peste en France et dans les pays européens et méditerranéens, t. I: La peste dans l'histoire, Paris - La Haye, Mouton, ۱۹۷۵ (ISBN ۲-۷۱۹۳-۰۹۳۰-۳). p.۵۷.
- ↑ Welle (www.dw.com)، Deutsche. «Coronavirus and the plague: The disease of viral conspiracy theories | DW | 10.03.2020». DW.COM (به انگلیسی بریتانیا). دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۳-۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Millénarisme | l'Encyclopédie Canadienne». www.thecanadianencyclopedia.ca. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۳-۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ vista. «هنوز هم خطرناکند». ویستا. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۳۱.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Plutarch's Morals»، نوشتهٔ پلوتارک، در بخش «ON ENVY AND HATRED»، ذیل شمارهٔ iii
- ↑ Bockemühl J (1994). "100 years after the discovery of the plague-causing agent – importance and veneration of Alexandre Yersin in Vietnam today". Immun Infekt. 22 (#2): 72–75. PMID 7959865.
- ↑ تورج دریایی، شاهنشاهی ساسانی، برگردان مرتضی ثاقب‌فر، نشر ققنوس، چاپ یکم، ۱۳۸۳. شابک ۹۶۴−۳۱۱−۴۳۶−۸، ص179.
- ↑ Past pandemics that ravaged Europe. BBC News, 7 November. 2005
- ↑ Floor, Willem (2018). Studies in the History of Medicine in Iran. Mazda Publishers. p. 3. ISBN 978-1-933823-94-2.
The Justinian plague (bubonic plague) also attacked the Sasanian lands.
- ↑ Rosen, William (2007), Justinian's Flea: Plague, Empire, and the Birth of Europe. Viking Adult; pg 3; شابک ۹۷۸−۰−۶۷۰−۰۳۸۵۵−۸.
- ↑ Dols (1974).
- ↑ "Contagion: Historical Views of Diseases and Epidemics". Harvard Library (in English). Retrieved 2020-03-26.
- ↑ «کشف عامل طاعون». دنیای اقتصاد. ۲۷ آذر ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۴ ژوئن ۲۰۲۱.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ "Plague". www.who.int (in English). Retrieved 2020-03-16.
- ↑ "Plague". www.who.int (in English). Retrieved 2020-03-16.
- ↑ "Plague (Black Death) Causes, Symptoms, Signs, Treatment, History and Diagnosis on MedicineNet.com". MedicineNet (in English). Retrieved 2020-03-16.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Jullien, Sophie; Dissanayake, Harsha A; Chaplin, Marty (2020-06-26). Cochrane Infectious Diseases Group (ed.). "Rapid diagnostic tests for plague". Cochrane Database of Systematic Reviews (in English). 2020 (6) CD013459. doi:10.1002/14651858.CD013459.pub2. PMC 7387759. PMID 32597510.
- ↑ Burch, Jane; Bhat, Smitha (2021). "What is the accuracy of the rapid diagnostic test based on the antigen F1 (F1RDT) for the diagnosis of plague?". Cochrane Clinical Answers. doi:10.1002/cca.3217. S2CID 234804227.
- ↑ WHO Guidelines for Plague Management. World Health Organization. 2021. pp. 1–19.
- ↑ Drug-resistant plague a 'major threat', say scientists, SciDev.Net.
- ↑ "Plague – Madagascar". World Health Organization. 21 November 2014. Archived from the original on November 23, 2014. Retrieved 26 November 2014.
- ↑ "WHO scales up response to plague in Madagascar". World Health Organization (WHO). 1 October 2017. Retrieved 5 October 2017.
- 1 2 "Waldemar Haffkine: The vaccine pioneer the world forgot". BBC News (in British English). 2020-12-11. Retrieved 2021-01-20.
- ↑ "WALDEMAR MORDECAI HAFFKINE". Haffkine Institute. Retrieved 2021-01-20.
- ↑ Hawgood, Barbara J. (February 2007). "Waldemar Mordecai Haffkine, CIE (1860–1930): prophylactic vaccination against cholera and bubonic plague in British India". Journal of Medical Biography. 15 (1): 9–19. doi:10.1258/j.jmb.2007.05-59. ISSN 0967-7720. PMID 17356724. S2CID 42075270.
- ↑ "Plague Vaccine". CDC. June 11, 1982. Retrieved Apr 30, 2015.
- ↑ Jefferson T, Demicheli V, Pratt M (2000). Jefferson T (ed.). "Vaccines for preventing plague". Cochrane Database Syst Rev. 1998 (2) CD000976. doi:10.1002/14651858.CD000976. PMC 6532692. PMID 10796565.
- ↑ Mwengee W; Butler, Thomas; Mgema, Samuel; Mhina, George; Almasi, Yusuf; Bradley, Charles; Formanik, James B.; Rochester, C. George (2006). "Treatment of Plague with Genamicin or Doxycycline in a Randomized Clinical Trial in Tanzania". Clin Infect Dis. 42 (5): 614–21. doi:10.1086/500137. PMID 16447105.
- 1 2 3 Lister, Tim; Vlasova, Svitlana; Harvey, Lex; Chernova, Anna (October 5, 2026). "Researcher at Russian plague laboratory dies of 'unknown' infection". CNN. Retrieved October 5, 2026.
- 1 2 "Nearly 200 People Under Observation After Irkutsk Lab Worker Dies From Plague". The Moscow Times. October 2, 2026. Retrieved October 5, 2026.
- 1 2 3 Fenbert, Abbey; Hourani, Linda (October 4, 2026). "Plague death triggers quarantine, mask mandates in Russia's Irkutsk region in Siberia". Kyiv Independent. Retrieved October 5, 2026.
- ↑ Claudia Chiappa (5 October 2026). "Suspected plague in Russia puts EU on alert". Politico. Retrieved 5 October 2026.
- ↑ Osborn, Andrew; Rigby, Jennifer (7 October 2026). "Russia says plague institute worker's death does not risk an epidemic" (in English). Reuters. Retrieved 7 October 2026.
- ↑ دن براون، دوزخ، ترجمهٔ حسین شهرابی، انتشارات کتاب‌سرای تندیس، چاپ سوم، تهران، ۱۳۹۲.
- ↑ «یازده سلاح مخفی ترسناک که ژاپنی‌ها در طول جنگ جهانی دوم طراحی کرده و ساخته بودند». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۶ اوت ۲۰۱۶.
{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
منابع چاپی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]- خلج، اهورا (۱۴۰۱). مقاله طاعون. تهران: نارا.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - دورانت، ویل (۱۴۰۱). تاریخ ویلدورانت. تهران: علمی فرهنگی.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - جنسن، جنسن (۱۳۸۸). تاریخ هنر. تهران: نگاه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - کمبریج، ارنست (۱۳۸۹). تاریخ هنر. تهران: نگاه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
پیوند به بیرون
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
- طاعون در وبگاه سازمان جهانی بهداشت (انگلیسی)
| کتابخانه‌های ملی | |
|---|---|
| سایر | |
