O dziejach Bytomia - dok艂adna historia
Bytom wkroczy艂 na widowni臋 dziej贸w w XII wieku jako gr贸d nale偶膮cy do Ma艂opol颅ski. Po raz pierwszy jego nazwa pojawi艂a si臋 w dokumentach z lat 1123 i 1125, za颅twierdzaj膮cych dobra benedyktyn贸w ty颅nieckich. Oko艂o roku 1164 na tak zwanym tympanonie Jaksy, znajduj膮cym si臋 ongi艣 we wroc艂awskim ko艣ciele 艣w. Micha艂a, upa颅mi臋tniono fundacj臋 艣wi膮tyni w za艂o偶onym opodal p贸藕niejszego miasta - na Wzg贸rzu 艢wi臋tej Ma艂gorzaty - grodzie bytomskim. Jako fundator widnieje tam 贸wczesny ksi膮颅偶臋 krakowski Boles艂aw K臋dzierzawy, trzy颅maj膮cy w d艂oniach model ko艣cio艂a z napi颅sem "Bitom". Gr贸d istnia艂 co najmniej od XI wieku jako warownia graniczna, chroni膮颅ca Krak贸w przed Czechami. W 1179 roku ksi膮偶臋 krakowski Kazimierz Sprawiedliwy podarowa艂 Bytom, O艣wi臋cim, Toszek i Sie颅wierz wraz z otaczaj膮cymi terenami ksi臋ciu Mieszkowi Pl膮tonogiemu, za艂o偶ycielowi dynastii Piast贸w opolskich. W ten spos贸b Bytom na trwa艂e znalaz艂 si臋 w historycznych granicach G贸rnego 艢l膮ska. Lokacji Bytomia na prawie niemieckim do颅kona艂 w roku 1254 (zatem o trzy lata wcze艣niej ni偶 mia艂o to miejsce w Krakowie) ksi膮偶臋 opolski W艂adys艂aw. W zgodnej do niedawna opinii historyk贸w miasto lokacyj颅ne o powierzchni oko艂o 2300 hektar贸w za艂o偶ono na miejscu istniej膮cej tu wcze颅艣niej osady targowej, kt贸rej mieszka艅cy zajmowali si臋 r贸wnie偶 g贸rnictwem rud srebra i o艂owiu. Przecz膮 temu wyniki prze颅prowadzonych kilka lat temu na rynku wy颅kopalisk, z kt贸rych wynika, 偶e lokacja mia颅sta mog艂a odby膰 si臋 na tak zwanym suro颅wym korzeniu (艣redniowieczny uk艂ad owal颅nicowy miasta lokacyjnego czytelny jest w Bytomiu do dzi艣). W膮tpliwo艣ci budzi r贸wnie偶 data powstania w pobli偶u p贸藕niej颅szego rynku ko艣cio艂a farnego pod wezwa颅niem Wniebowzi臋cia Naj艣wi臋tszej Maryi Panny, rzekomo zbudowanego ju偶 w roku 1231. W rzeczywisto艣ci musia艂 powsta膰 on ju偶 po lokacji miasta. Ksi臋stwo bytomskie powsta艂o w wyniku podzia艂贸w ksi臋stwa opolskiego przez zmar艂ego w roku 1281 ksi臋cia W艂adys艂awa. Jego pierwszym w艂adc膮 zosta艂 ksi膮偶臋 Kazimierz (zm. 1312). Z艂o偶y艂 on ho艂d lenny kr贸lowi czeskiemu. Tym samym Bytom wszed艂 w obr臋b kr贸lestwa Czech. Kr贸tka dynastia w艂ada艂a ksi臋stwem do roku 1355, kiedy wygas艂a wraz ze 艣mierci膮 ostatniego ksi臋cia bytomskiego Bolka. Ksi臋stwo - a wraz z nim i miasto -podzielono w 1369 roku mi臋dzy ksi膮偶膮t ole艣nickiego i cieszy艅skiego. Zbieg艂o si臋 to w czasie z pocz膮tkiem upadku g贸rnictwa kruszcowego i og贸lnym upadkiem miasta. Popularna do dzi艣 w艣r贸d bytomian legenda upatruje przyczyn 贸wczesnej katastrofy gospodarczej w kl膮twie, jak膮 Ko艣ci贸艂 na艂o偶y艂 na Bytom za zamordowanie przez miesz颅czan plebana i wikarego ko艣cio艂a farnego. W rzeczywisto艣ci kl膮twa (faktycznie na艂o偶o颅na) nie obowi膮zuje ju偶 od stuleci, a przy颅czyn膮 upadku gospodarczego sta艂y si臋 wspomniane perturbacje polityczne oraz wyczerpanie si臋 p艂ytkich z艂贸偶 rud srebra i o艂owiu. W wyniku sprzeda偶y w roku 1443 ziemi siewierskiej biskupowi krakowskiemu oraz w roku 1456 ksi臋stwa o艣wi臋cimskiego kr贸lowi polskiemu, Bytom zyska艂 w膮tpliwy status ma艂ego, zaniedbanego miasteczka przy granicy z Polsk膮, z trudem wi膮偶膮cego koniec z ko艅cem przy pomocy handlu i rzemios艂a. Z powodu po艂o偶enia kilkakrot颅nie wybierano go na miejsce wa偶nych mi臋颅dzypa艅stwowych negocjacji. Niew膮tpliwie najwa偶niejsze z nich to traktat bytomsko-b臋dzi艅ski z 1589 roku, dotycz膮cy uwolnie颅nia z niewoli niefortunnego pretendenta do korony polskiej Maksymiliana Habsburga. Bytom, zjednoczony w latach siedemdzie颅si膮tych pi臋tnastego wieku na powr贸t, po kr贸tkim epizodzie pozostawania pod w艂a颅dz膮 ostatniego Piasta opolskiego Jana Do颅brego (zm. 1532) dosta艂 si臋 (r贸wnie偶 na kr贸tko) we w艂adanie Hohenzollern贸w, by w wyniku skomplikowanego splotu posta颅nowie艅 polityczno-prawnych rozpocz膮膰 w roku 1623 "karier臋" prywatnego miasta rodziny Henckl贸w von Donnersmarck jako tak zwane wolne pa艅stwo stanowe. W r贸偶颅nych formach zwi膮zki Bytomia z tym rodem utrzyma艂y si臋 a偶 do roku 1945. W wyniku wojen 艣l膮skich w latach czterdziestych XVIII wieku Bytom przeszed艂 pod panowanie pru颅skie, wi膮偶膮c swe losy a偶 do roku 1945 z kolejnymi formami pa艅stwa niemieckiego. Prawnym i administracyjnym impulsem rozwoju Bytomia jako miasta nowoczesnego by艂y przeprowadzone z pocz膮tkiem XIX wieku w Prusach tak zwane reformy Steina i Hardenberga. Zniesiono w艂asno艣膰 pry颅watn膮 miast, zr贸wnano w prawach oby颅wateli miasta i przedmie艣膰, przyznaj膮c prawo wybierania w艂adz miejskich. Nie颅zwykle istotna by艂a te偶 likwidacja mono颅polu cech贸w na dzia艂alno艣膰 gospodarcz膮. Rada miejska znacznie zwi臋kszy艂a sw膮 liczebno艣膰 (minimum 26 radnych), a bur颅mistrz sprawowa艂 sw膮 kadencj臋 a偶 12 lat. Rada wybiera艂a kilkuosobowy magistrat, kt贸ry odpowiada艂 przed ni膮 za wykonywa颅n膮 w mie艣cie w艂adz臋 administracyjn膮. Jednocze艣nie jedynym j臋zykiem urz臋do颅wym (z kt贸rego znajomo艣ci radni byli egzaminowani) sta艂 si臋 niemiecki. Od re颅form administracyjnych wiod艂a jednak偶e daleka jeszcze droga do poprawy stanu miasta, cho膰 jego kondycja gospodarcza zacz臋艂a si臋 poprawia膰 oko艂o po艂owy XIX wieku. Jednak jeszcze w latach 60. tego偶 wieku Bytom opisywany by艂 jako miasto o fatalnych drogach i o艣wietleniu. Zwi膮zki z Ma艂opolsk膮, zerwane politycznie w XII wieku, utrzyma艂y si臋 niezwykle d艂ugo w sferze religii. Dekanat bytomski, zano颅towany w dokumentach ju偶 w XIV wieku, nale偶a艂 do diecezji krakowskiej, a wraz z ni膮 do metropolii gnie藕nie艅skiej. Stanu tego nie negowa艂a arcykatolicka monar颅chia Habsburg贸w, okaza艂 si臋 natomiast nie do przyj臋cia dla Prus, buduj膮cych cen颅tralistyczn膮 monarchi臋 z urz臋dowym wy颅znaniem protestanckim. Nie zamierzano tolerowa膰 zwierzchnictwa nad lokalnym ko艣cio艂em katolickim umiejscowionego w innym pa艅stwie, w dodatku maj膮cego jednoznacznie polski charakter. "Preludium" do pruskiej polityki wyzna颅niowej by艂a przeprowadzona w roku 1810 likwidacja zakon贸w, za艣 w roku 1821 dekanaty pszczy艅ski i bytomski zosta艂y wy艂膮czone z diecezji krakowskiej i przy艂膮颅czone do wroc艂awskiej. Jednocze艣nie zo颅sta艂a ona wy艂膮czona spod jurysdykcji me颅tropolii gnie藕nie艅skiej i podporz膮dkowa颅na bezpo艣rednio Stolicy Apostolskiej. M贸wi膮c o sprawach religijnych nie spos贸b nie wspomnie膰 o wielowyznaniowo艣ci mieszka艅c贸w Bytomia. Ludno艣膰 miejscowa, niezale偶nie od stopnia 艣wiadomo艣ci naro颅dowej i samoidentyfikacji w tym zakresie, by艂a katolicka. Niewielk膮 gmin臋 ewangelic颅k膮 tworzyli w g艂贸wnej mierze przybysze z g艂臋bi Niemiec. Obrazu dope艂nia znacz膮ca spo艂eczno艣膰 偶ydowska, zamieszkuj膮ca Bytom co najmniej od XVI stulecia. W XIX i XX wieku 呕ydzi bytomscy, identyfikuj膮cy si臋 z kultur膮 niemieck膮, w du偶ej mierze nale偶eli do elity finansowej i intelektualnej miasta. Na burzliwy rozw贸j gospodarczy Bytomia w drugiej po艂owie XIX wieku, opar颅ty na g贸rnictwie w臋gla kamiennego i hut颅nictwie, na艂o偶y艂 si臋 w roku 1871 niezwykle istotny fakt polityczny, jakim by艂o powsta颅nie zjednoczonego cesarstwa niemieckie颅go. Bytom sta艂 si臋 wa偶nym o艣rodkiem trze颅ciego po Westfalii i Nadrenii zag艂臋bia prze颅mys艂owego Niemiec. Okres ten by艂 najpo-my艣lniejszy dla rozwoju Bytomia w ca艂ych jego dziejach. Cieniem na pomy艣lnym roz颅woju w tym czasie k艂adzie si臋 niefortunna decyzja w艂adz samorz膮dowych, w wyniku kt贸rej kolej - najwa偶niejszy bodziec roz颅woju gospodarczego w XIX wieku - dotar艂a do miasta dopiero pod koniec lat sze艣膰颅dziesi膮tych. By艂o to jedn膮 z przyczyn, dla kt贸rych Bytom utraci艂 na rzecz 艣wie偶o po颅wsta艂ych Katowic rang臋 centrum dyspozy颅cyjnego g贸rno艣l膮skiego zag艂臋bia przemy颅s艂owego. Nie spos贸b nie wspomnie膰 o pio颅nierskiej w kali ca艂ej Europy roli Bytomia we wprowadzaniu nowoczesnej infrastruktury miejskiej. Bytom by艂 jednym z pierwszych miast europejskich, w kt贸rym - na pocz膮t颅ku XX wieku - zbudowano biologiczn膮 oczyszczalni臋 艣ciek贸w. Wiek XIX w Byto颅miu, podobnie jak w ca艂ym rejonie przemy颅s艂owym G贸rnego 艢l膮ska, to tak偶e czas burzliwych przemian spo艂ecznych, kt贸rych katalizatorem by艂a szybka industrializacja. Nie pozosta艂y one bez wp艂ywu na powsta颅nie w Bytomiu 偶ywego ruchu polskiego, kt贸ry w r贸偶nych przejawach organizacyj颅nych i politycznych pozostawa艂 niezmien颅nym sk艂adnikiem 偶ycia spo艂ecznego miasta a偶 do wybuchu II wojny 艣wiatowej. 脫w nie颅zwykle pomy艣lny w dziejach miasta okres zako艅czy艂 wybuch I wojny 艣wiatowej. Sytu颅acja miasta po jej zako艅czeniu zmieni艂a si臋 diametralnie, czego podstawowymi powo颅dami by艂a kl臋ska Niemiec i powstanie w 1918 roku niepodleg艂ego pa艅stwa pol颅skiego. Zderzenie polskich i niemieckich aspiracji terytorialnych zaowocowa艂o dra颅matem trzech powsta艅 艣l膮skich i plebiscy颅tu. Bytom, podobnie jak wi臋kszo艣膰 tere颅n贸w przemys艂owych, dzia艂ania zbrojne omin臋艂y. Jednak jego rola w wydarzenia lat 1919-1921 by艂a kluczowa jako siedziby Polskiego Komisariatu Plebiscytowego. Zorganizowany ogromnym wysi艂kiem ple颅biscyt nie za艂atwi艂 niczego, podobnie jak okupione krwi膮 wielu Polak贸w i Niemc贸w powstania. Podzia艂 G贸rnego 艢l膮ska doko颅na艂 si臋 ostatecznie w gabinetach alianckich polityk贸w, nie zadowalaj膮c 偶adnej ze stron. Bytom, dotychczas miasto "nad gra颅nic膮", zosta艂 ni膮 w roku 1922 otoczony 艣ci艣le od p贸艂nocy, wschodu i po艂udnia, w odleg艂o艣ci niespe艂na dw贸ch kilometr贸w od centrum. G艂贸wn膮 strat膮 terytorialn膮 Bytomia by艂o odpadni臋cie Czarnego Lasu (dzi艣 tereny Rudy 艢l膮skiej). Teren miasta zmniejszy艂 si臋 o oko艂o 28 procent, co zre颅kompensowano w roku 1927 przy艂膮czaj膮c do艅 gmin臋 Rozbark (co by艂o jedynie admi颅nistracyjnym usankcjonowaniem stanu faktycznego). Konsekwencje przeci臋cia granic膮 pa艅stwow膮 zwartego organizmu gospodarczego i spo艂ecznego zag艂臋bia przemys艂owego s膮 trudne do wymienienia. Pr贸bowano je unormowa膰 zawart膮 w roku 1922 pomi臋dzy Polsk膮 i Niemcami Kon颅wencj膮 Genewsk膮, reguluj膮c膮 w spos贸b szczeg贸艂owy wynik艂e z podzia艂u problemy prawne i gospodarcze. W wymiarze 偶ycia codziennego mieszka艅cy, dot膮d swobod颅nie poruszaj膮cy si臋 po terenie swego za颅mieszkania, zmuszeni zostali do nieustan颅nego przekraczania granicy pa艅stwowej. Niezwykle uci膮偶liwe sta艂y si臋 r贸wnie偶 kon颅sekwencje podzia艂u systemu komunikacji. Pierwszorz臋dnego znaczenia nabra艂 dwo颅rzec Kolei G贸rno艣l膮skiej (dzisiejszy g艂贸w颅ny), z dnia na dzie艅 staj膮c si臋 mi臋dzynaro颅dowym w臋z艂em komunikacyjnym. Na dworcu powsta艂 posterunek celny polski i niemiecki. Do Bytomia przyje偶d偶a艂o i odje偶d偶a艂o ze艅 oko艂o dwustu poci膮g贸w pasa偶erskich dziennie. Niedogodno艣ci dotyczy艂y r贸wnie偶 komunikacji tramwajo颅wej. Miasto otoczone granic膮 by艂o ograni颅czone w rozwoju przestrzennym, tote偶 wolne tereny zabudowywano intensywnie.
Powsta艂y podmiejskie osiedla, kt贸re wch艂on臋艂y wielk膮 rzesz臋 optant贸w - os贸b, kt贸re ze wzgl臋d贸w narodowo艣ciowych lub politycznych nie chcia艂y mieszka膰 w pa艅颅stwie polskim. Liczba mieszka艅c贸w u pro颅gu lat 30. osi膮gn臋艂a sto tysi臋cy. Rola Byto颅mia wzros艂a te偶 jako o艣rodka gospo颅darczego i administracyjnego - w okolicy miasta koncentrowa艂a si臋 po艂owa pozosta颅艂ych w Niemczech kopal艅 w臋gla i prawie ca艂e g贸rnictwo rud. Ulokowa艂y si臋 tu za颅rz膮dy kilku koncern贸w. Bytom mia艂 sta膰 si臋 rodzajem "okna wystawowego" nie颅mieckiej kultury na Polsk臋. Atrakcyjno艣膰 owego "okna" obliczona by艂a na przyci膮颅gni臋cie do niemiecko艣ci zamieszka艂ych po polskiej stronie G贸rno艣l膮zak贸w. Ewident颅nie polityczny charakter mia艂o powo艂anie w Bytomiu dwu wielkich instytucji nauki i kultury - Akademii Pedagogicznej i G贸r颅no艣l膮skiego Muzeum Krajowego. Ich po颅wstanie by艂o zarazem odpowiedzi膮 na bardzo pr臋偶n膮 dzia艂alno艣膰 wojewody Mi颅cha艂a Gra偶y艅skiego w autonomicznym wojew贸dztwie 艣l膮skim. Wa偶nym dla mniej颅szo艣ci polskiej wydarzeniem by艂o powsta颅nie w Bytomiu w roku 1932 jednego z dw贸ch w Niemczech gimnazj贸w pol颅skich. Du偶e sukcesy odni贸s艂 w Bytomiu narodowy socjalizm - w 1933 hitlerowcy osi膮gn臋li tu trzeci wynik wyborczy w skali ca艂ych Niemiec. Granica dziel膮ca G贸rny 艢l膮sk zlikwidowana zosta艂a w roku 1939, po niemieckiej agresji na Polsk臋, kiedy ca艂y region znalaz艂 si臋 w granicach Trze颅ciej Rzeszy. Dramat tysi臋cy wcielonych do Wehrmachtu G贸rno艣l膮zak贸w okaza艂 si臋 jednak niczym w por贸wnaniu z katastrof膮, kt贸ra dosi臋g艂a miasta w styczniu 1945 roku. Zwyci臋skie wojska sowieckie, wkra颅czaj膮c w wyniku ofensywy styczniowej na G贸rny 艢l膮sk, dopuszcza艂y si臋 na ludno艣ci cywilnej gwa艂t贸w, rabunk贸w, podpale艅 i morderstw. W przylegaj膮cych do Bytomia Miechowicach, Stolarzowicach i G贸rnikach zamordowano w ci膮gu kilku dni kilkuset cywilnych mieszka艅c贸w. W lutym tego偶 roku internowano i wywieziono do Zwi膮z颅ku Sowieckiego wszystkich m臋偶czyzn w wieku od 16 do 50 lat. Sowieci demon颅towali i wywozili zak艂ady przemys艂owe (m.in. huta "Julia", elektrownia w Miecho颅wicach) i wszelkie dobra stanowi膮ce jak膮 kolwiek warto艣膰. Spalono w mie艣cie kilka颅set budynk贸w - przesta艂 istnie膰 kwarta艂 zabudowy przy rynku ze wspania艂ym XIX wiecznym ratuszem, pa艂ac w Miechowi颅cach i wiele innych zabytk贸w. Og贸艂em w wyniku "wyzwolenia" Bytom opu艣ci艂a lub zosta艂a eksterminowana ponad po艂o颅wa mieszka艅c贸w. Administracja cywilna obj臋艂a miasto w marcu 1945 roku w kata颅strofalnym stanie. Po tragedii roku 1945 mo偶na w Bytomiu m贸wi膰 o ca艂kowitym przerwaniu ci膮g艂o艣ci kulturowej i cywili颅zacyjnej miasta. Wszystkie dziedziny 偶y颅cia zdominowane zosta艂y przez ludno艣膰 nap艂ywow膮, 艂膮cz膮c膮 naturalne d膮偶enie do u艂o偶enia sobie 偶ycia w nowej sytuacji z nieufno艣ci膮 i arogancj膮 wobec pozosta颅艂ych w mie艣cie autochton贸w, poddanych upokarzaj膮cej procedurze weryfikacji na颅rodowo艣ciowej. R贸wnocze艣nie w atmosfe颅rze granicz膮cej z histeri膮 rozpocz臋艂a si臋 akcja "odniemczania", kt贸ra nie tylko po颅g艂臋bi艂a przepa艣膰 mi臋dzy obydwiema gru颅pami mieszka艅c贸w, ale tak偶e przyczyni艂a si臋 do zniszczenia wielu zabytk贸w. Z po颅cz膮tkiem lat 50. ubieg艂ego wieku w艂adze podj臋艂y dwie katastrofalne dla rozwoju Bytomia decyzje. Pierwsz膮 z nich by艂o w艂膮czenie w 1951 roku w granice miasta o艣ciennych gmin Bobrka-Karbia, Miecho颅wic, Szombierek i 艁agiewnik. Nie tylko zniszczy艂o to lokaln膮 to偶samo艣膰 tych miej颅scowo艣ci, ale tak偶e zamieni艂o harmonijnie dot膮d rozwijaj膮ce si臋 miasto w bezkszta艂tnego, trudnego do admini颅strowania molocha (proces ten kontynu颅owany by艂 a偶 do lat 70.). Drug膮 by艂a decy颅zja o rozpocz臋ciu pod miastem eksploata颅cji w臋gla kamiennego, naruszaj膮ca nie颅tkni臋ty dot膮d filar ochronny Bytomia. Z jej tragicznymi skutkami w postaci olbrzymich szk贸d g贸rniczych miasto boryka si臋 po dzi艣 dzie艅. Dekady PRL-u charakteryzowa艂y si臋 w Bytomiu sta艂ym naciskiem na nielicz膮cy si臋 z 偶adnymi kosztami rozw贸j prze颅mys艂u ci臋偶kiego (siedem kopal艅 w臋gla ka颅miennego, huty 偶elaza, huta metali nie偶e颅laznych, liczne fabryki) po艂膮czony z ca艂ko颅witym brakiem koncepcji zagospodarowa颅nia przestrzennego, czego rezultatem jest dzisiaj istnienie wok贸艂 w艂a艣ciwego miasta pier艣cienia typowych socjalistycznych blo颅kowisk oraz bardzo niski poziom identyfi颅kacji du偶ej cz臋艣ci mieszka艅c贸w ze swoim miastem. Mimo tych niekorzystnych proce颅s贸w w okresie powojennym Bytom m贸g艂 poszczyci膰 si臋 osi膮gni臋ciami naukowymi i artystycznymi. Od 1945 roku dzia艂a w mie艣cie Opera 艢l膮ska, w pierwszych latach powojennych ku藕nia talent贸w 艣pie颅waczych dla ca艂ego kraju. Muzeum G贸r颅no艣l膮skie, reaktywowane na bazie dawne颅go Muzeum Krajowego i Muzeum 艢l膮skie颅go w Katowicach zgromadzi艂o znacz膮ce kolekcje w dziedzinie sztuki, przyrody i archeologii. Bytomskie szko艂y 艣rednie, w艣r贸d nich dwie szko艂y artystyczne (muzyczna i baletowa) skupi艂y grono zna颅komitych pedagog贸w, niezmiennie utrzy颅muj膮c wysoki poziom nauczania. Pr贸by "m贸wienia w艂asnym g艂osem" podj臋艂y ju偶 w latach 60. i 70. bytomskie 艣rodowiska plastyczne i literackie. W latach osiem颅dziesi膮tych do g艂osu dosz艂y opozycyjne 艣rodowiska m艂odzie偶owe, w艣r贸d kt贸rych wyr贸偶nia艂o si臋 harcerstwo. W prze艂omowe lata 90. miasto wesz艂o z niezbyt nieliczn膮, lecz ukszta艂towan膮 elit膮 spo艂eczn膮, inte颅lektualn膮 i artystyczn膮. W roku 1990 By颅tom, po siedemdziesi臋ciu siedmiu latach pozostawania pod w艂adz膮 zmieniaj膮cych si臋 re偶im贸w, odzyska艂 realn膮 samorz膮d颅no艣膰 miejsk膮. Ten etap trwa do dzi艣 i jako niezamkni臋ty - nie mo偶e by膰 przedmio颅tem refleksji historyka
UM
wi臋cej  |
prosz臋 czeka膰...
|
Przyk艂ad wytyczonego w 2 po艂.XIII w.w miejscu wcze艣niejszej osady targowej zlokalizowanej na skrzy偶owaniu dr贸g handlowych Krak贸w-Wroc艂aw miasta lokacyjnego, za... dodano: 2026-05-24, autor: Desperado |
|
W obecnym budynku Oddzia艂u Obserwacyjno-Zaka藕nego i Hepatologii Szpitala Specjalistycznego nr 1 w Bytomiu przy Al. Legion贸w 49, od 8 listopada 1932r., nieprzerwanie... dodano: 2020-05-21, autor: Ghost70 | |
|
4 lipca 1901 r., na stacji kolejowej w Bytomiu dosz艂o do katastrofy cyrkowych poci膮g贸w. dodano: 2017-03-29, autor: Ghost70 |
|
Bytomskie legendy dodano: 2011-09-05, autor: Rafa艂 Eckiert (Beuther) | |
|
Rok 1932 dodano: 2011-07-31, autor: Rafa艂 Eckiert (Beuther) |
|
dodano: 2011-07-31, autor: Rafa艂 Eckiert (Beuther) |
|
|
