Amish
De Amish binne in doperske kristlike mienskip dy't har woartels hat yn de reformaasje en de doperbeweging fan de 16e iuw. De beweging ûntstie yn 1693 út in skieding ûnder Switserske en Elzassyske dopersken om de predikant Jakob Ammann hinne. Syn folgelingen waarden nei him Amish neamd.[1] De Amish en de menisten hawwe dêrom in mienskiplike doperske oarsprong, mar foarmje sûnt 1693 ûnderskate tradysjes.[2]
Yn de 18e en 19e iuw emigrearren grutte groepen Amish út Jeropa nei Noard-Amearika, dêr't se ûnder oare delsettings stiften yn Pennsylvania, Ohio en Indiana.[2] Tsjintwurdich wenje de measte Amish yn de Feriene Steaten en Kanada. Neffens in rûzing fan it Young Center for Anabaptist and Pietist Studies wennen yn juny 2026 sa'n 421.200 Amish yn Noard-Amearika, ferspraat oer 33 Amerikaanske steaten en trije Kanadeeske provinsjes.[3] Hast 60 persint fan de Noard-Amerikaanske Amish wennet yn Pennsylvania, Ohio en Indiana.[3] Dêrnjonken besteane der lytse Amish-mienskippen yn Bolivia en, sûnt 2025, yn de Meksikaanske steat Campeche.[3] De befolkingssifers fan it Young Center omfetsje de Amish-groepen dy't mei hynsteweinen ride; autoridende groepen mei in Amish-eftergrûn, lykas de Beachy Amish en de Amish-Mennoniten, wurde yn dy statistiken net meirekkene.[3]
Skiednis
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]De religieuze woartels fan de Amish lizze yn de doperbeweging dy't yn de earste helte fan de 16e iuw yn ferskate dielen fan Jeropa ûntstie. De dopersken ferskilden fan de grutte protestantske en katolike tsjerken ûnder oare troch harren klam op de frijwillige doop fan minsken dy't sels in leauwenskeuze meitsje koene. In protte iere dopersken waarden troch sawol roomske as protestantske oerheden ferfolge.[1] Ien fan de wichtichste lieders út de earste generaasjes wie de út Fryslân ôfkomstige eardere katolike pryster Menno Simons, nei wa't de menisten ferneamd waarden.[2]
Likernôch oardel iuw letter waard Jakob Ammann in foaroanman ûnder de Switserske dopersken. Hy ferfear nei de Elzas, dêr't ek oare Switserske dopersken har nei ferfolging fêstige hiene.[1] Ammann besocht yn 1693 de doperske mienskip te herfoarmjen. Hy pleite ûnder oare foar it twa kear yn it jier hâlden fan it Nachtmiel, foar fuotwaskjen as ûnderdiel fan dy fiering en foar strangere tsjerketucht. Benammen syn opfetting dat ekskommunisearre leden mijd wurde moasten, late ta in konflikt mei oare doperske lieders yn Switserlân en de Elzas.[1] Ut de skieding dy't dêrop folge ûntstie de Amish-tradysje.[1]
Amish en menisten emigrearren yn ferskate weagen yn de 18e en 19e iuw nei Noard-Amearika. Se setten har geregeldwei yn deselde gebieten nei wenjen, mar beholden harren eigen tsjerklike organisaasjes.[2] Pennsylvania waard ien fan de earste wichtige sintra, wêrnei't Amish-mienskippen har ek yn ûnder oare Ohio en Indiana ûntjoegen en letter oer in grut part fan de Feriene Steaten en Kanada ferspraten.[2]
Yn Jeropa ferdwûnen de Amish stadichoan as selsstannige religieuze groep. In soad mienskippen mei in Amish-eftergrûn waarden yn de rin fan de 19e en 20e iuw opnommen yn bredere menistyske ferbannen.[4] Yn Lúksemboarch waarden noch oant yn de earste helte fan de 20e iuw karakteristike Amish-gebrûken ûnderholden; nei it ferstjerren fan in âlde biskop yn 1941 ferdwûnen dêr de lêste dúdlik ûnderskate Amish-praktiken.[4] Tsjintwurdich besteane yn Jeropa gjin selsstannige Amish-mienskippen mear.[3]
Organisaasje en streamingen
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]De Amish foarmje gjin sintraal bestjoerde tsjerke. De basis fan de tsjerklike organisaasje is it pleatslike church district, in gemeente dy't meastentiids út likernôch tweintich oant fjirtich húshâldings bestiet.[5] As in distrikt te grut wurdt, wurdt it ornaris opdield. Ferskate distrikten yn itselde geografyske gebiet foarmje in delsetting, wylst distrikten mei ferlykbere religieuze en kulturele regels yn bredere affiliations of streamingen ferbûn wêze kinne.[5] Der is gjin lanlike tsjerklike autoriteit dy't foar alle Amish bepaalt hokker regels jilde; de pleatslike gemeente hat dêryn in grutte autonomy.[5]
Dêrtroch binne der grutte ferskillen tusken Amish-groepen. It Young Center ûnderskiedt mear as fjirtich streamingen mei eigen gewoanten op it mêd fan ûnder oare klean, ferfier, technology en de omgong mei de omlizzende maatskippij.[6] Under de groepen dy't mei hynsteweinen ride binne ûnder oare de Old Order Amish, ferskate New Order-groepen, de Swartzentruber Amish, de Lancaster Amish en de Nebraska Amish.[6] New Order-groepen steane yn 'e regel mear technologyske middels ta as de tradisjonele Old Order-groepen, mar kinne op oare religieuze of morele mêden krekt strangere regels hawwe.[6]
De nammen Beachy Amish en Amish Mennonites wurde ek brûkt foar groepen dy't út de Amish-tradysje fuortkommen binne. Dy groepen meie auto's brûke en elektrisiteit út it iepenbiere elektrisiteitsnet oanslute, en wurde dêrom yn moderne demografyske statistiken fan de hynstewein-ridende Amish ornaris net ta de Amish-befolking rekkene.[6][3]
Demografy
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]De Amish-befolking groeit sûnt desennia sterk. Tusken 2017 en 2026 naam it rûsde tal Amish yn Noard-Amearika ta fan likernôch 318.390 nei 421.200, in groei fan sa'n 32 persint.[3] Yn deselde perioade naam it tal pleatslike tsjerkedistrikten ta fan 2.363 nei 3.285.[3] De befolking ferdûbelet neffens it Young Center likernôch om de tweintich jier.[3]
De groei komt benammen troch de kombinaasje fan relatyf grutte húshâldings en in heech persintaazje jongeren dat úteinlik lid fan de tsjerke wurdt. Amish-húshâldings hawwe gemiddeld fiif of mear bern en nei skatting kiest 85 persint of mear fan de jongeren as jongfolwoeksene foar de doop en it lidmaatskip fan de Amish-tsjerke.[3] Bekearlingen fan bûten de mienskip komme foar, mar leverje mar in lyts part fan de totale befolkingsgroei.[3]
Ek geografysk nimt de fersprieding ta. Yn 2026 wiene der Amish-mienskippen yn 33 Amerikaanske steaten en yn de Kanadeeske provinsjes Ontario, Nij-Brunswyk en Prins Edwardeilân.[3] Tusken 2025 en 2026 ûntstiene yn Noard-Amearika 43 nije geografyske delsettings en waard gjin besteande delsetting opheft.[3] Mear as de helte fan de delsettings bestiet út mar ien tsjerkedistrikt, wylst âlde sintra lykas dy yn de omkriten fan Lancaster County yn Pennsylvania en Holmes County yn Ohio mear as trijehûndert distrikten telle kinne.[3]
Taal
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]De measte Amish prate yn it deistich libben Pennsylvania-Dútsk, ek wol Pennsylvania Dutch neamd. It is in Germaanske taalfoarm dy't ûntstien is út Dútske dialekten dy't troch ymmigranten nei Noard-Amearika meinommen waarden.[7] Yn in lyts tal mienskippen wurde ynstee Switsersk-Dútske dialekten brûkt.[7]
Ingelsk wurdt ornaris op skoalle leard en wurdt brûkt yn kontakten mei minsken bûten de Amish-mienskip. De measte Amish binne dêrom sawol it Ingelsk as harren eigen dialekt machtich, wylst mar in lyts part floeiend Standertdútsk praat.[7] By religieuze gelegenheden hat it Dútsk noch in aparte funksje. Yn de tsjerketsjinsten wurdt ûnder oare yn it Dútsk songen, wylst de preken meast yn it Pennsylvania-Dútsk holden wurde.[8] Net-Amish wurde yn it taalgebrûk fan de Amish faak English neamd, los fan harren etnyske eftergrûn.[7]
Leauwen en tsjerklik libben
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]It leauwen en it deistich libben binne yn de Amish-tradysje nau mei-inoar ferbûn. In sintraal begryp is it Dútske Gelassenheit, dat ûnder oare oerjefte oan Gods wil, beskiedenens, selsbeheining en it ûnderhearrich meitsjen fan persoanlike belangen oan dy fan de mienskip omfettet.[9] Beskiedenens en hearrigens wurde as wichtige deugden beskôge, en it mienskiplike belang krijt yn de religieuze kultuer in grut gewicht.[9]
De Amish lizze, lykas oare doperske tradysjes, klam op leauwendedoop en net op bernedoop. Jongeren wurde ornaris tusken harren achttjinde en ienentweintichste doopt, nei't se sels besletten hawwe lid fan de tsjerke te wurden.[7] By de doop tasizze se harren oan de lear en de regels fan de gemeente te hâlden.[10] In lid dat dy regels earnstich skeint en nei oansprekken gjin fersoening siket, kin út de gemeente set wurde. Dêrnei kin, ôfhinklik fan de groep en de pleatslike praktyk, in foarm fan mijen of shunning folgje.[10] Wa't de mienskip ferlit sûnder ea doopt te wêzen, hat gjin doopûnthjit ôflein en falt dêrom net ûnder dy tsjerketucht.[10]
De measte Amish hawwe gjin tsjerkegebouwen. De leden fan in distrikt komme om de twa wiken gear foar in tsjinst yn it hûs, de skuorre of in oare romte fan ien fan de húshâldings yn it distrikt; de lokaasje wikselet troch it jier hinne.[8] De tsjinsten binne lang en ienfâldich fan foarm. Der wurdt sûnder muzykynstruminten stadich en ienstimmich yn it Dútsk songen út de Ausbund, it tradisjonele Amish-sangboek, en der wurde Skriftlêzingen, gebeden en twa preken holden.[8] De geastlike lieders hawwe gjin formele teologyske oplieding. In distrikt hat ornaris in biskop, twa of trije predikanten en in diaken; hja wurde net betelle foar harren tsjerklik wurk en hawwe dêrnjonken in gewoan berop.[11]
De Amish hingje in lear fan net-gewelddiedigens oan dy't basearre wurdt op harren lêzing fan it Nije Testamint, benammen de Berchrede. Se wize militêre tsjinst en persoanlik geweld ôf.[12] Tagelyk wurdt fan leden ferwachte dat se de oerheid respektearje en har oan de wet hâlde foar safier't dy net yn striid achte wurdt mei harren religieuze oertsjûging.[12]
Ordnung en libbenswize
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]De regels foar it deistich libben wurde gearfette ûnder it begryp Ordnung, it Dútske wurd foar 'oarder'. De Ordnung bestiet út regels en gewoanten fan it pleatslike tsjerkedistrikt en is foar in grut part net skriftlik fêstlein, mar wurdt troch praktyk en mûnlinge tradysje trochjûn.[13] De regels kinne gean oer ûnder oare klean, ferfier, technology, media en frijetiidsaktiviteiten en ferskille tusken streamingen en sels tusken pleatslike gemeenten.[13][6]
By Old Order Amish is it besit fan in auto, it oansluten fan in wenning op it iepenbiere elektrisiteitsnet en it besit fan televyzjes, radio's en persoanlike kompjûters yn 'e regel net tastien.[13] Dat betsjut net dat de Amish alle moderne technology ôfwiisd hawwe. De ferskillende groepen meitsje in seleksje fan hokker technology brûkt wurde mei en ûnder hokker betingsten.[14] Gasapparatuer, ark, beskate lânboumasines en ferskillende foarmen fan batterijtechnology wurde yn in protte mienskippen wol brûkt, wylst oare technology oanpast wurdt oan pleatslike regels.[14] Hokker middels krekt tastien binne, kin fan it iene distrikt ta it oare sterk ferskille.[6]
De hynstewein hat dêrtroch in wichtige rol as pleatslik transportmiddel. Neffens de religieuze redenearring dy't binnen in protte Amish-groepen brûkt wurdt, soe eigen autobesit de geografyske mobiliteit sterk fergrutsje en dêrmei de bannen binnen de pleatslike mienskip ferswakje kinne.[14] Foar langere ôfstannen kinne in protte Amish lykwols mei net-Amish-bestjoerders meiride en fan bus, trein of boat gebrûk meitsje.[7]
Ek de klean binne ûnderdiel fan de Ordnung. Fan sawol manlju as froulju wurdt ferwachte dat se de kleanfoarskriften fan harren groep folgje. Troude manlju drage yn 'e regel in burd sûnder snor, en froulju drage in hollebedekking en sober útfierde jurken.[13] De krekte snit, kleur en details kinne per Amish-streaming ferskille.[6]
Underwiis en jongerein
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
Omtrint 90 persint fan de Amish-bern giet neffens it Young Center nei in eigen partikuliere Amish-skoalle mei ien of twa lokalen; de oaren besykje meast in plattelânsskoalle fan it iepenbier ûnderwiis.[7] Yn in saneamde ienkeamerige Amish-skoalle jout ien learaar ornaris les oan alle acht klassen. It formele ûnderwiis einiget by de measte Amish nei de achtste klasse.[7] Heger en universitêr ûnderwiis wurdt yn de measte tradisjonele groepen net folge.[13]
In bekende faze yn it libben fan Amish-jongeren is de Rumspringa, in Pennsylvania-Dútske term dy't rûchwei itselde as 'omdoarmje' betsjut. Dy perioade begjint ornaris om it sechtjinde libbensjier hinne, as jongeren mear tiid mei leeftydsgenoaten trochbringe en noch net ûnder de tsjerketucht fan doopte leden falle.[15] De populêre foarstelling dat alle jongeren yn dy perioade de bûtenwrâld sûnder beheiningen ferkenne, jout gjin folslein byld. In protte hâlde har ek yn de Rumspringa oan tradisjonele gedrachsnoarmen, wylst oaren eksperimintearje mei saken dy't binnen harren mienskip ornaris net tastien binne.[15] De perioade is tagelyk de libbensfaze dêr't jongeren beslute oft se har dope litte en folweardich lid fan de Amish-tsjerke wurde wolle.[7]
Yn trochsneed kiest sa likernôch 85 persint of mear fan de Amish-jongeren úteinlik foar lidmaatskip fan de tsjerke.[3] De doop fynt meastentiids plak tusken it achttjinde en ienentweintichste libbensjier.[7]
Wurk en ekonomy
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]De lânbou hat histoarysk in sintraal plak yn de Amish-mienskip hân. Oant yn de jierren 1960 wennen de measte Amish-húshâldings op in famyljebuorkerij.[16] Hoewol't buorkjen kultureel noch altyd wichtich is en yn in protte delsettings in sichtber part fan it deistich libben foarmet, is it hjoed-de-dei net mear it wichtichste ynkommen foar alle Amish. Yn guon mienskippen hellet minder as tsien persint fan de húshâldings it wichtichste part fan it ynkommen út de lânbou.[16]
Sûnt de twadde helte fan de 20e iuw binne der in soad lytse Amish-bedriuwen ûntstien. Dêrûnder binne houtbewurkingsbedriuwen, meubelmakkerijen, boubedriuwen, kassen, bakkerijen, winkels en oare famyljebedriuwen.[16] In protte Amish-manlju wurkje yn de wenning- en bedriuwsbou, wylst yn guon gebieten ek in grut tal Amish yn fabriken fan net-Amish wurkjouwers wurket.[16] Yn de praktyk wurdt net-lânbouwurk faak kombinearre mei wenjen op it plattelân en, yn guon húshâldings, mei in lytse buorkerij.[16]
It tanimmen fan net-lânbouwurk hat ek it gebrûk fan technology beynfloede. Yn wurkplakken en bedriuwen komme Amish yn oanrekking mei apparatuer dy't op in tradisjonele buorkerij net nedich wie, wêrtroch pleatslike gemeenten hieltyd wer bepale moatte hokker nije technology binnen de Ordnung tastien wurde kin.[14][16] De reaksje dêrop ferskilt sterk per streaming en distrikt, sadat der gjin ien foar alle Amish jildende skieding tusken 'moderne' en 'ferbeane' technology bestiet.[6]
Boarnen
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]| Boarnen, noaten en/as referinsjes: |
|
