Bahasa Totoli
Bahasa Totoli (Bahasa Tolitoli) atau disebut Tinga Totoli adalah sebuah bahasa Austronesia yang dipertuturkan di daerah pantai utara, kecamatan Tolitoli Utara (Binontoan, Lakuan, Pinjan, Diule), Galang, Baolan, dan Dondo di Kabupaten Tolitoli, Sulawesi Tengah, Indonesia.[4]
Masyarakat Tolitoli, lebih menyukai penggunaan satu entitas untuk Tolitoli
- Tolitoli sebagai nama Kabupaten (Kab. Tolitoli)
- Tolitoli sebagai nama Kota (Kota Tolitoli)
- Tolitoli sebagai nama Suku/Etnis (Suku atau orang Tolitoli)
- termasuk Tolitoli sebagai nama Bahasa (Bahasa Tolitoli)
Bahasa Tolitoli dituturkan secara aktif oleh masyarkat sepanjang pantai utara Sulawesi Tengah, dengan perbedaan beberapa dialeg secara minor seperti:
- Dialeg Binontoan; dialeg ini ditandai dalam percakapan keseharian sering menggunakan kata aksen "kaasi", penutur dialeg ini terbanyak disekitar wilayah binontoan sampai salumpaga.
- Dialeg Lakuan; dialeg ini ditandai dalam percakapan keseharian sering menggunakan kata aksen "tee", penutur dialeg ini terbanyak disekitar wilayah lakuan-tolitoli dan lakuan buol.
- Dialeg Baolan; dialeg ini ditandai dalam percakapan keseharian sering menggunakan kata aksen "kiang", penutur dialeg ini terbanyak disekitar wilayah lalos, ginunggung, nopi dan sekitar tambun.
Bahasa Daerah Tolitoli (Toltoli) merupakan kontibutor Bahasa Daerah dengan kosa kota terbanyak ke-2 dari Bahasa yang ada di Sulawesi Tengah dalam Pengayaan Kamus Besar Bahasa Indonesia (KBBI)[5]
Tokoh Pemerhati dan Pengusul Bahasa Tolitoli dalam Kamus Besar Bahasa Indonesia (KBBI) via Balai Bahsa Sulteng : [6]
- Bapak Sumitro dkk
- Bapak Fatahuddin dkk
183 Kosa Kata Bahasa Tolitoli (Totoli) yang telah diakui masuk pengayaan Bahasa Indonesia dan tercatat sebagai kontributor Bahasa Daerah kedalam Kamus Besar Bahasa Indonesia (KBBI) sejak tahun 2025[7]
- ABUN3
- AGOM
- AKOLRAN
- ALRIMBEANG
- ALRIMBEO
- ALRO
- AMBIS
- AMUAN
- ANEKAN
- ANGANE
- ANGGIS
- ANGON2
- BACURU
- BAK6
- BALETE
- BALLAMATE
- BALRADO
- BALRAKA
- BALRAMBAN
- BALRANGAN
- BALRANGGAIT
- BALRENDEK
- BALROMBO
- BALRONTI
- BALRUNDAK
- BALUNTA
- BAMBA3
- BANAGAN
- BANASAG
- BANGGURAS
- BAOGAN
- BARIBI
- BEANGGAT
- BEBE2
- BEBEA
- BEIT
- BEKEG
- BELANG2
- BENGAK
- BENJET
- BENTEL2
- BENUT
- BEOT
- BETOAN
- BOBAG
- BOGAT1
- BOKKOKAROKO
- BOLRIO
- BOLRIT
- BONGGAPETA
- BOSANG1
- BUBUKUAN
- BUBUS3
- BUEYA
- BUKOTI
- BULRAKAN
- BULRAO
- BULREKES
- BULRELU
- BUNGGEKAT
- BUNJEA
- BUNTO2
- BUNTOLRI
- BUNTOTO
- BUNTU2
- CAANG
- DABU
- DANDANGEAN
- DEMPENG
- DEOK
- DIAPALRA
- DODO1
- DODOKO
- DOKAT
- DONGGUKU
- DOOR
- DUDUPA
- DULRUG
- DUMAPAT
- DUTAK
- GAGOM
- GALRAGAD
- GEAGAP
- GEANG
- GEGESO
- GIONG
- GODING
- GOGO3
- GONTING
- ITING
- JAMBIA
- KAASAN
- KAKABOT
- KALAKEOK
- KALEPU
- KALRUNGGUNG
- KALRUNTANG
- KALUBANG
- KALUBBE
- KALUMPET
- KALUNGGUNG
- KAMEAS
- KAMOT2
- KAMPINANG
- KAMPOA
- KANDEJAWA
- KANDUE
- KANGGANG
- KANTUAD
- KENJU
- KENTI
- KETUPAT NABI
- KIDO
- KITAMBUNG
- KOBANG
- KOUN
- KUGONG
- LABUK
- LALRAMBA
- LALRANG
- LALRAT
- LAMBELOK
- LANGGELO
- LANJIDING
- LEAS
- LISIK
- LUANOS
- LUNJITAN
- MAJANIO
- MALRASUGI
- MANTALRI
- MANTAURAKA
- MONGOO
- MONGUUS
- NELLENG
- NOBBUDU
- NONOG
- ONJO
- PALOKKO1
- PALOKKO2
- PANGAT1
- PATIGONGGONG
- POGUSA
- POLRIPIS
- SADO2
- SADOR
- SAGALA
- SAGIN
- SALIPI1
- SALOGAN
- SALROGAN
- SAMPOT
- SASA4
- SAUPIT
- SEASA
- SEGONG
- SEMPI
- SINJILONG
- SONJOBANG
- SOPUN
- SUBIT
- SUNJUM
- TABALAKAS
- TAKUPPE
- TALATAK
- TEGONG
- TEOS
- TETEMBU
- TETU
- TIMBABO
- TIUK
- TOITAN
- TOLOMPUKI
- TOMBOUAT
- TOMBUKU
- TOMPA
- TONAK
- TONTOK
- TUUNA
- UAK3
- UGAM
- UMBAK
- UPIS
Beberapa Kosa kata Bahasa Totoli (ke Bahasa Indonesia)
| No. | Bahasa Totoli | Terjemahan |
|---|---|---|
| 1 | Isei | Siapa |
| 2 | Sopa | Apa |
| 3 | Pilan | Kapan |
| 4 | Dengina | Di mana |
| 5 | Songulra | Berapa |
| No. | Bahasa Totoli | Terjemahan |
|---|---|---|
| 1 | Elam | Merah |
| 2 | Lili | Kuning |
| 3 | Luno | Biru/Hijau |
| 4 | Bakko | ??? |
| 5 | Saraija | ??? |
| 6 | Kammu | Ungu |
| 7 | Sannang | Merah Muda |
| 8 | Kabu | Abu-abu |
| 9 | Etom | Hitam |
| 10 | Puti | Putih |
Angka Bilangan:
- Sabatu/inja; Satu
- Doua; Dua
- Totolru; Tiga
- Opat; Empat
- Lima; Lima
- Onom; Enam
- Pitu; Tujuh
- Alru; Delapan
- Sio; Sembilan
- Sompulru; Sepuluh
- Sampulru Ai Sabatu; Sebelas
- Doua Nopulru; Dua Puluh
- Magasut; Seratus
- Soribu; Seribu
Hari:
- Senen; Senin
- Salasa; Selasa
- Araba; Rabu
- Hamis; Kamis
- Jimat: Jumat
- Saptu; Sabtu
- Ahad; Minggu
Organ Tubuh:
- Kepala; Baki
- Rambut; Buok
- Mata; Mata
- Hidung; Ngilung
- Mulut; Baba
- Bibir; Bibi
- Lidah; Dile
- Gigi; Ngisi
- Gusi; Ngungud
- Telinga; Tulrik
- Kening; Kindap
- Dahi; Kindong
- Kumis; Burusumi
- Cambang; Sambang
- Leher; Tikoo
- Dada; Dodob
- Tangan; Lima
- Jempol; Tandakolran
- Telunjuk; Poddutu
- Kelingking;
- Kaki; Kuku
- Paha; Paa
- Betis; Bisit
- Tumit;
- Pantat; Buntut
- Belakang; Tundun
Makanan:
- Bogas; Beras
- Bini; Nasi
- Ogo; Air
- Utan: Sayur
- Sabo: Kuah
- Ambia; Sagu
- Kasubi; Singkong
- Teng; Teh
- Keot; Kopi
- Kasipat; Ketupat
- Sinosok; Nasi Bambu
- Bai; ???
- Alrok
- Bau; Ikan
- Lopong; Udang
Buah:
- Taipang; Mangga
- Nangga; Nangka
- Sagin; Pisang
- Kapeya; Pepaya
- Lemo; Jeruk
- Lanjat; Langsat
- Molroitom ; Rambutan
- Dulrian; Durian
- Niug; Kelapa
Sifat Keadaan Benda:
- Solrunjuk; Banyak
- Saddek; Sedikit
- Dako; Besar
- Dedek; Kecil
- Langgat; panjang
- Podong; pendek
- Panggat; Tinggi
- Moosa; Lama
- Maaggan; Cepat
Sifat Keadaan Waktu:
- Kopaton; Kemarin Dulu
- Kopuon; ???
- Kolrobi; Kemarin
- Neneaya; Sekarang
- Tooka; Sebentar
- Bunas; Besok
- Puon; Lusa
- Paton; Besok Lusa
- Malam; Bongi
- Siang; Ondo
- Tahun; Taon
- Bulan; Bulran
- Hari; Ondo
Persaudaraan:
- Inang; Ibu
- Amang; Ayah
- Tukka; kakak
- Tualri; Adik
- Bakele; Nenek
- Kakai; kakek
- Piun; Cucu
- Poguanakan; Keponakan
- Poguamangan
- Poguinangan
- Usat; Saudara
- Singgayan; Teman
- Tau Lengan
- Taubine; Istri
- Taumoane; Suami
Kosakata
[sunting | sunting sumber]Daftar kosakata:[8]
| Nomor | Bahasa Totoli | Bahasa Indonesia |
|---|---|---|
| 1. | aku | saya |
| 2. | kau | engkau |
| 3. | isia | dia |
| 4. | kami | kami |
| 5. | kamuu | kamu |
| 6. | sisia | mereka |
| 7. | amang / yamang | ayah |
| 8. | inang | ibu |
| 9. | tukka | kakak |
| 10. | tuali | adik |
| 11. | bibine | perempuan |
| 12. | moare | laki-laki |
| 13. | batangan | badan |
| 14. | lima | tangan |
| 15. | baki | kepala |
| 16. | zikoo | leher |
| 17. | abaa | bahu |
| 18. | bodob | dada |
| 19. | tian | perut |
| 20. | bisit | betis |
| 21 | toto | lengan |
| 22. | buok | rambut |
| 23. | kindong | dahi |
| 24. | kikindap | alis |
| 25. | mata | mata |
| 26. | ngilung | hidung |
| 27. | tulik | telinga |
| 28. | pipi | pipi |
| 29. | ngisi | gigi |
| 30. | kakai | kakek |
| 31. | bakele | nenek |
| 32. | ngade | dagu |
| 33. | dile | lidah |
| 34. | bakiku | kepalaku |
| 35. | bakituku | lutut |
| 36. | siku | sikut |
| 37. | bungo lima | jari tangan |
| 38. | palak lima | tapak tangan |
| 39. | konising | kuku |
| 40. | masaki | sakit |
| 41. | bitu | gelang |
| 42. | rante | kalung |
| 43. | lalawi | anting-anting |
| 44. | sasaig | sisir |
| 45. | songgo | songkok |
| 46. | badu | baju |
| 47. | sampang | celana |
| 48. | kameja | kemeja |
| 49. | sapatu | sepatu |
| 50. | kadera | kursi |
| 51. | meja | meja |
| 52. | baabanggo | bangku |
| 53. | lunan | bantal |
| 54. | sepu lunan | sarung bantal |
| 55. | ulos | sarung |
| 56. | ompas | tikar |
| 57. | buuk | buku |
| 58. | abu | dapur |
| 59. | sanggii | piring |
| 60. | kulon | belanga |
| 61. | sisiuk | sendok |
| 62. | bodung | pisau |
| 63. | gallaas | gelas |
| 64. | sigang | tungku |
| 65. | bale | rumah |
| 66. | bamba | pintu |
| 67. | tenggean | jendela |
| 68. | bagat | loteng |
| 69. | atop | alap |
| 70. | suot | kamar |
| 71. | dopi | papan |
| 72. | sala | lantai |
| 73. | ondan | tangga |
| 74. | bonjaa | lampu |
| 75. | ogo | air |
| 76. | api | api |
| 77. | angin | angin |
| 78. | langaso | kabut |
| 79. | bulan | bulan |
| 80 | mataondo | matahari |
| 81. | udan | hujan |
| 82. | labun | asap |
| 83. | batu | batu |
| 84. | bungayon | pasir |
| 85. | buta | tanah |
| 86. | batu dedeng | kerikil |
| 87. | golung | langit |
| 88. | sasik | laut |
| 89. | lalamba / balumbang | ombak / gelombang |
| 90. | bambana | muara |
| 91. | olii | tiang |
| 92. | bukii | gunung |
| 93. | gampun | hutan |
| 94. | gauan | kebun |
| 95. | lamba | pagar |
| 96. | babanji | pacul |
| 97. | baliung | kapak |
| 98. | pandoli | linggis |
| 99. | uwe | rolan |
| 100. | puun | pohon |
| 101. | sampulan | aduk |
| 102. | magala | mangambil |
| 103. | untudan | antar |
| 104. | akut | angkut |
| 105. | moninggaduling | baring |
| 106. | dabuan | buang |
| 107. | sambakan | banting |
| 108. | bangon | bangun |
| 109. | tunu | bakar |
| 110. | bonggaa | bongkar |
| 111. | boli | beli |
| 112. | kekesan | buka |
| 113. | basa | baca |
| 114. | dulugan | bela |
| 115. | ballian | balik |
| 116. | lugud | kejar |
| 117. | bakui | bungkus |
| 118. | lamosi | cuci |
| 119. | lomokan | celup |
| 120. | kulug | cukur |
| 121. | koboi | cium |
| 122. | kusuti | cari |
| 123. | bubut | cabut |
| 124. | duit | jolok |
| 125. | suludan | sorong |
| 126. | pasugo | duduk |
| 127. | tiingi | dengar |
| 128. | mokoliok | bergerak |
| 129. | molutu | masak |
| 130. | goreng | goreng |
| 131. | kekei | gali |
| 132. | bebelan | lingkar |
| 133. | keke | garuk |
| 134. | alingan | hilangkan |
| 135. | tundak | injak |
| 136. | kead | iris |
| 137. | sinjinong | intip |
| 138. | soo | ikat |
| 139. | moomut | harum |
| 140. | motupi | haus |
| 141. | maddais | jahat |
| 142. | malagaa | jarang |
| 143. | molli | kuning |
| 144. | makabu | kelabu |
| 145. | maddek | kecil |
| 146. | mosindo | silau |
| 147. | mongonjoo | kendur |
| 148. | motuu | kering |
| 149. | mobolo | kikir |
| 150. | malasa | kurus |
| 151. | mekeot | kental |
| 152. | melebu | kotor |
| 153. | molunte | lembut |
| 154. | molunggeng | lesu |
| 155. | maalom | lapar |
| 156. | monontoo | lurus |
| 157. | meleya | luas |
| 158. | maata | menta |
| 159. | maambang | malu |
| 160. | modoton | asam |
| 161. | moinit | panas |
| 162. | mapait | pahit |
| 163. | mannas | pedas |
| 164. | mapande | pandai |
| 165. | mopodong | rendah |
| 166. | manggaang | ringan |
| 167. | marame | ramai |
| 168. | meseket | sempit |
| 169. | masaki | sakit |
Lihat pula
[sunting | sunting sumber]Referensi
[sunting | sunting sumber]- ↑ "UNESCO Interactive Atlas of the World's Languages in Danger" (dalam bahasa bahasa Inggris, Prancis, Spanyol, Rusia, and Tionghoa). UNESCO. 2011. Diarsipkan dari asli tanggal 29 April 2022. Diakses tanggal 26 Juni 2011.
{{cite web}}: Pemeliharaan CS1: Bahasa yang tidak diketahui (link) Pemeliharaan CS1: Tanggal diterjemahkan otomatis (link) - ↑ "UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger" (PDF) (dalam bahasa Inggris). UNESCO. 2010. Diarsipkan dari asli (PDF) tanggal 31 Mei 2022. Diakses tanggal 31 Mei 2022.
- ↑ "Bahasa Totoli". www.ethnologue.com (dalam bahasa Inggris). SIL Ethnologue.
- ↑ Totoli Speaking Peoples - Joshua Project
- ↑ "Pencarian - KBBI VI Daring". kbbi.kemendikdasmen.go.id. Diakses tanggal 2026-07-04.
- ↑ Wahyu, Weha. "Masuk - KBBI VI Daring". kbbi.kemendikdasmen.go.id. Diakses tanggal 2026-07-04.
- ↑ Weha, Weha. "Masuk - KBBI VI Daring". kbbi.kemendikdasmen.go.id. Diakses tanggal 2026-07-04.
- ↑ Inghuong, Sofyan; Arfah Adnan; Abdul Gani Hali; Idrus Halim; Nooral Baso. 1990. Morfologi dan sintaksis bahasa Totoli. Palu: PPBSIDST. vi+106pp.
Pranala luar
[sunting | sunting sumber]- (Inggris) Bahasa Totoli di Ethnologue