Pensilvania

Pensilvania Commonwealth of Pennsylvania (Angla) Stato di Usa Philadelphia. Chefurbo Harrisburg Maxim granda urbo Philadelphia Oficala linguo o lingui: Ne havas. Angla esas de facto Surfaco 119 282 km² Habitanti Denseso di habitantaro 13 002 700 (2020) 109.08 hab./km² Guvernisto Josh Shapiro (D) Fondita o kreita 12ma di decembro 1787 Posto-kodexo abreviuro PA Horala zono UTC-5 (UTC-4 dum somero) TNP (yaro) USD 1 017 miliardi (2024) Reto www.pa.gov

Pensilvania (Angle Pennsylvania) esas Usana stato. Lu havas kom vicini Delaware e Maryland sude, Westal Virginia sud-weste, Ohio weste, Nova-York norde, e Nova-Jersey este. Segun la demografiala kontado di 2020, ol havis 13 002 700 habitanti. Lua tota surfaco esas 119 282 km².

Historio

Che arkeologiala situo Meadowcroft Rockshelter trovesis restaji pri homala okupo de adminime 16 mil yari ante nun, pro to ol esas un ek la maxim ancina loki populizita de Amerika. Dum tale nomizita "Arkaika periodo", inter 10 mil e 4,3 mil yari ante nun, la habitantaro gradope abandonis nomada vivo e divenis sedentaria. Cirkume yaro 1000, la habitanti di la regiono praktikis diversa tekniki di agrokultivo e havis variita dieto. La tribui qui habitis la regiono ante l'arivo di Europani esis le Lenape (de etnio Algonquiana), e le Susquehannock e le Petun (de etnio Iroquoiana). Le Lenape habitis la baseno di fluvio Delaware e lua enfluanto Schuylkill; le Susquehannock habitis valo di fluvio Susquehanna; le Iroquois habitis la nordo dil stato; e le Shawnee habitis valo di rivero Ohio.

Nova-Nederlando (magente*) e Nova-Suedia (blue)

Angli e Nederlandani disputis amba rivi di fluvio Delaware, e Nederlandani esis l'unesma populo qua okupis la regiono. Ye la 3ma di junio 1631 li instalis kolonio Zwaanendael che peninsulo Delmarva. En 1638, Suedi establisis kononio Nya Sverige ("Nova-Suedia"), ube nun jacas urbo Wilmington. Lua kolonio duris til 1655, e pose enkorpigesis da Nova-Nederlando. Nederlandani kompris peli, precipue de kastoro, del Algonquiani. Ne tota habitantaro di la kolonio konsistis ek Nederlandani, ma ank altra Europani, negri, Karibiani ed indijeni vivis ibe.

Ye la 12ma di marto 1664, rejulo Charles la 2ma di Anglia donis a James, duko de York, granto di tereni inkluzinta la tota regiono olim grantita a Virginia kompanio di Plymouth, ed ye la 26ma di junio sam yaro, la duko de York vendis parto de lua posedajo, inkluzinte la nuna Nova-Jersey a John Berkeley e George Carteret. La teritorio ankore ne apartenis ad Anglia, ma Angli komencis konquestar Nova-Nederlando ye la 29ma di agosto. La konquesto finis en oktobro 1664, kande Britaniani kaptis Fuorto Casimir, en la nuna New Castle, Delaware.

Teritorii komprita del indijeni dum la 17ma e 18ma yarcenti.

Ye la 28ma di februaro 1681, Charles la 2ma grantis porciono di teritorio a quakero William Penn, lor kom pago di debo di £16 000 kun sua patro. Penn propozis nomizar la regiono "Nova-Wals", ma ta nomo ne aceptesis. Do, Penn propozis "Sylvania" (de Latina Silva, "foresto"). Charles la 2ma nomizis la kolonio Pennsylvania, signifikanta "foresto di Penn". Penn establisis la guvernerio di la kolonio, e grantis libereso pri religio a lua habitanti. Multa religiala grupi, kelk ek li persekutita, instalis su en la regiono. Penn anke kompris pacoze kelka teritorii de le Lenape. Lu mortis en 1718, e lua filiuli sucedis lu en l'administro di la kolonio.

En 1737, la familio di William Penn prizentis skribita dokumento qua afirmis ke le Lenape cedis areo che valo Lehigh, en la nord-westo di Pensilvania, por esar la westala limito di la kolonio. La limito dil areo esus "disto qua ula homo povus parkurar pedirante dum 1 dio e duimo. La parkuro divenis konocata kom "Walking Purchase", e facesis da individui qui reprezentis la familio Penn. Le Lenape sensucese prizentis plendo a la rejo di Anglia, e mustis translojar su adweste. L'evento kreis desfido di indijeni kontre blanki, e ruptis la tradiciono di paco kreita da William Penn.

De 1754 til 1763, dum tale nomizita "milito Franca ed indijena", diversa batalii eventis en Pensilvania. Franci konstruktis fuorto Duquesne, ube nun situesas Pittsburgh. Trupi komandita da lor yuna George Washington e da Angla generalo Edward Braddock luktis en la regiono. Por establisar paco kun indijeni, en 1763, tra rejala proklamo, proskriptesis la koloniigo di teritorii weste de Apalachi.

Dum Usana revoluciono, Pensilvania divenis politikala e filozofiala centro di la 13 Kolonii, ed anke centro di milital ed ekonomial agado. L'unesma e pose la duesma kontinentala kongreso, rispektive en 1774 e 1775, eventis en Philadelphia. Pos la deklaro di nedependo, Filadelfia kurtatempe - de 1790 til 1800 - divenis chef-urbo di la kunfederuro di kolonii.

Ye la 12ma di decembro 1787, Pensilvania ratifikis Usana konstituco, e divenis la duesma Usana stato. En 1790, nova konstituco adoptesis, qua remplasis singlachambra legifantaro per duchambra. De 1791 til 1794 revoltis kontre imposto sur distilita drinkaji, e preventis oficisti kolektar ol. George Washington komandis milico konsistanta ek 15 mil soldati por kontrolar la revolto, qua finis ante lua arivo. Dum granda parto dil 19ma yarcento, Filadelfia duris esar la 2ma maxim granda urbo di Usa, dop New-York.

Geografio

Mapo di Pennsylvania, kun lua precipua urbi e chosei.

Pensilvania havas entote 119 282 km², de qui 2991 km² esas aquo. Topografiale, ol povas subdividesar en 7 zoni: Platajo Allegheny, Kateno di Kolini e Valo (Ridge and Valley), Piedmont, Planajo di Atlantiko, Planajo di Erie (Erie Plain/Central Lowland), Monti Blue Ridge, ed Montoza Regiono (Highlands). Lua maxim alta monto esas Mount Davis, kun altitudo di 979 metri. Lua maxim basa punto jacas sudweste, che marala nivelo, alonge fluvio Delaware.

Pensilvania havas multa mikra-klimati, ma la precipua esas kontinentala. En Filadelfia, la klimato esas subtropikala. La maxim alta temperaturo dum la somero esas 29ºC.

Ekonomio

Filadelfia (Angle: Philadelphia) en sud-esto e Pittsburgh en sud-westo esas industriala urbi, ma granda parto dil stato esas rurala. Importanta kompanii havas sideyi en la stato, kom Wal-Mart, U.S. Steel, PPG Industries, Alcoa e Merck.