Kalpa

Kalpa (Sanskrit: कल्प) bermaksud “sesuai”, “tepat” atau “layak” dan merupakan salah satu daripada enam disiplin Vedanga, iaitu ilmu tambahan yang berkaitan dengan Veda, kitab suci agama Hindu.^[1] Bidang ilmu ini memberi tumpuan kepada tatacara, prosedur dan upacara yang berkaitan dengan amalan ritual Veda.

Teks utama dalam bidang Kalpa Vedanga dikenali sebagai Kalpa Sutra.^[2] Skop teks-teks ini merangkumi ritual Veda, upacara peralihan yang berkaitan dengan peristiwa penting dalam kehidupan seperti kelahiran, perkahwinan dan kematian dalam keluarga, serta tatakelakuan dan kewajipan yang wajar dilaksanakan oleh seseorang sepanjang kehidupannya.^[3]

Kebanyakan teks Kalpa Sutra telah mengalami penambahan, perubahan dan kerosakan teks sepanjang sejarahnya. Apastamba Kalpasutra, yang berkaitan dengan Yajurveda, mungkin merupakan antara teks yang paling terpelihara dalam tradisi ini.

Kalpa Sutra juga terdapat dalam tradisi India yang lain, termasuk Jainisme.

Etimologi

Kalpa ialah perkataan Sanskrit yang bermaksud “sesuai”, “layak”, “berkemampuan”, “ajaran suci” dan juga merujuk kepada salah satu daripada enam bidang pengajian Vedanga. Dalam konteks Vedanga, ahli Indologi Jerman Max Muller menterjemahkannya sebagai “ilmu upacara” (the Ceremonial).

Perkataan Kalpa juga digunakan dalam pelbagai konteks lain. Dalam kosmologi Hindu, misalnya, kalpa merujuk kepada suatu tempoh masa kosmik, iaitu satu hari bagi Brahma, yang bersamaan dengan kira-kira 4.32 bilion tahun manusia. Perkataan ini juga digunakan untuk merujuk kepada tatacara atau prosedur formal, termasuk dalam bidang perubatan dan pelbagai bidang sekular yang lain.

Sejarah

Bidang pengajian Kalpa berakar daripada lapisan teks Brahmana dalam Veda. Namun, teks Kalpa Sutra memberikan penerangan yang lebih khusus, jelas, ringkas dan praktikal mengenai pelaksanaan upacara.

Kalpa Sutra berkaitan dengan Karma Kanda, iaitu bahagian Veda yang berkaitan dengan ritual dan tindakan keagamaan. Ini berbeza dengan Jnana Kanda, yang berkaitan dengan pengetahuan dan dikaitkan khususnya dengan Upanishad.

Bidang pengajian ini berkembang untuk memenuhi keperluan para pendeta ketika mereka melaksanakan upacara domestik, seperti perkahwinan dan upacara pemberian nama kepada bayi. Teks-teks tersebut membantu memastikan upacara dilaksanakan dengan cekap, tersusun dan seragam dalam pelbagai keadaan.

Selain itu, teks Kalpa membantu seseorang dan masyarakat menghayati adat serta amalan budaya sejak dari saat seseorang diterima ke dalam kandungan ibunya sehingga saat kematiannya, malah berlanjutan sehingga upacara pembakaran jenazahnya.

Dengan demikian, Kalpa Vedanga bukan sekadar ilmu mengenai ritual. Ia merupakan suatu sistem yang membantu menyusun dan mengekalkan tatacara kehidupan keagamaan dan sosial, daripada kelahiran hingga kematian, berdasarkan tradisi Veda.

Teks

Ritual yang berkaitan dengan teks-teks purba terbahagi kepada dua jenis:

Srautasutra — teks yang berasaskan Sruti, iaitu wahyu atau pengetahuan suci yang dianggap didengar dan diterima oleh para rishi.
Smartasutra — peraturan yang berasaskan Smriti, iaitu tradisi dan ajaran yang diingati serta diwariskan.

Versi terawal teks Kalpa Sutra berkemungkinan disusun sekitar abad ke-6 SM. Teks-teks tersebut dinisbahkan kepada para rishi Veda yang terkenal, sama ada sebagai tanda penghormatan terhadap mereka dalam tradisi Hindu ataupun untuk memberikan autoriti dan kewibawaan kepada teks berkenaan.

Teks-teks ini ditulis dalam gaya sutra yang berbentuk aforisme, iaitu ungkapan yang sangat ringkas dan padat. Oleh itu, Kalpa Sutra lebih merupakan pengelasan dan panduan ringkas daripada manual atau buku panduan terperinci bagi sesuatu upacara.

Sarjana seperti Monier-Williams hanya menggolongkan Srautasutra sebagai sebahagian daripada Kalpa Vedanga. Menurut pandangan ini, Smartasutra tidak berkaitan secara langsung dengan upacara Srauta atau ritual Veda, sebaliknya memberikan tumpuan kepada peristiwa dan upacara dalam kehidupan berkeluarga, seperti upacara yang berkaitan dengan kelahiran bayi, serta Samayachara, iaitu amalan harian yang lazim dan diterima dalam masyarakat sebagai sebahagian daripada kehidupan setiap manusia.

Walau bagaimanapun, terdapat sarjana lain yang memasukkan kedua-dua Srautasutra dan Smartasutra dalam bidang Kalpa Vedanga.

Empat Cabang Kalpa Sutra

Bidang Kalpa terbahagi kepada empat cabang utama, iaitu:

Srautasutra - korban dan upacara Veda
Grihyasutra - upacara dan ritual domestik
Dharmasutra - Dharma yang berkaitan dengan Varnasrama, iaitu kewajipan menurut varna dan tahap kehidupan seseorang
Sulbasutra - penerangan terperinci tentang pembinaan altar bagi pelaksanaan korban Veda

Srautasutra

Srautasutra memberikan tumpuan khusus kepada pelbagai perincian yang berkaitan dengan pelaksanaan korban Veda. Antaranya termasuk:

Yajamana, iaitu orang yang melaksanakan atau menaja korban, serta ritvik, iaitu para pendeta yang menjalankan fungsi tertentu dalam upacara;
Agnyadheya, iaitu penyediaan atau penghasilan api korban daripada arani, iaitu kepingan kayu yang digunakan untuk menghasilkan api;
Tatacara pelaksanaan pelbagai korban seperti Darsapurnamasa, Somayaga, Caturmasya dan Sattra-yaga;
Agnicayana, iaitu penyediaan atau pembinaan tapak altar korban menggunakan batu bata dan bahan-bahan lain.

Keempat-empat Veda mempunyai Srautasutra masing-masing.

Rigveda

Asvalayana Srautasutra
Sankhayana Srautasutra

Sukla Yajurveda

Katyayana Srautasutra

Krishna Yajurveda

Apastamba Srautasutra
Baudhayana Srautasutra
Bharadvaja Srautasutra
Manava Srautasutra
Vaikhanasa Srautasutra

Samaveda

Arseya Kalpasutra atau Masaka Kalpasutra, yang turut mengandungi bahagian Srautasutra;
Drahyayana Srautasutra
Jaiminiya Srautasutra
Latyayana Srautasutra

Atharvaveda

Vaitana Srautasutra

Tanpa panduan yang terkandung dalam Srautasutra ini, pelaksanaan pelbagai korban dan upacara Veda yang kompleks tentunya akan menjadi amat sukar. Teks-teks ini menyediakan tatacara yang tersusun bagi memastikan setiap unsur upacara—daripada peranan yajamana dan para pendeta, penyediaan api suci, pembinaan altar, hinggalah pelaksanaan korban—dilakukan menurut tradisi Veda.

Grihyasutra

Grihyasutra, iaitu cabang kedua dalam rangkaian Kalpa Sutra, membincangkan pelbagai upacara yang dilaksanakan di griha, iaitu rumah atau kediaman seseorang. Kandungannya merangkumi enam belas samskara, iaitu rangkaian upacara penting dalam kehidupan seseorang, termasuk Upanayana (upacara memasuki kehidupan sebagai pelajar Veda), Vivaha (perkahwinan) dan pelbagai upacara kehidupan yang lain.

Senarai Grihyasutra yang masih diketahui pada hari ini daripada empat tradisi Veda adalah seperti berikut:

Rigveda

Asvalayana Grihyasutra
Sankhayana Grihyasutra

Sukla Yajurveda

Paraskara Grihyasutra

Krishna Yajurveda

Apastamba Grihyasutra
Baudhayana Grihyasutra
Bharadvaja Grihyasutra

Samaveda

Gobhila Grihyasutra
Jaiminiya Grihyasutra
Khadira Grihyasutra

Atharvaveda

Kausika Grihyasutra

Dharmasutra

Dharmasutra merupakan cabang ketiga dalam kesusasteraan Kalpasutra, yang merupakan salah satu daripada enam Vedanga, iaitu ilmu tambahan yang berkaitan dengan Veda. Dharmasutra juga dikenali sebagai Samayacarika Sutra. Teks-teks ini terutama membincangkan acara dan vyavahara, iaitu tatakelakuan serta peraturan yang mengatur kehidupan peribadi dan sosial, di samping Varnasrama Dharma, iaitu kewajipan yang berkaitan dengan varna dan tahap kehidupan seseorang.

Walaupun Grihyasutra dan Dharmasutra mempunyai hubungan yang rapat dan sesetengah topiknya saling bertindih, kedua-duanya mempunyai tumpuan yang berbeza. Grihyasutra lebih tertumpu kepada Paka Yajna dan Samskara, iaitu korban atau upacara domestik serta upacara peralihan dalam kehidupan seseorang. Sebaliknya, Dharmasutra memberikan tumpuan yang lebih luas kepada Varnasrama Dharma, iaitu kewajipan individu menurut kedudukan sosial dan tahap kehidupannya.

Dharmasutra yang masih wujud

Senarai Dharmasutra yang masih tersedia pada masa kini mengikut tradisi Veda adalah seperti berikut:

Rigveda

Vasistha Dharmasutra

Sukla Yajurveda

Sankha-Likhita Dharmasutra

Krishna Yajurveda

Apastamba Dharmasutra
Baudhayana Dharmasutra
Harita Dharmasutra
Hiranyakesi Dharmasutra
Vaikhanasa Dharmasutra
Vishnu Dharmasutra

Samaveda

Gautama Dharmasutra

Dengan demikian, Dharmasutra memainkan peranan penting dalam tradisi Kalpa kerana ia memperluas perbincangan Dharma daripada ritual dan upacara kepada tatakelakuan, hubungan sosial, kewajipan individu serta susunan kehidupan masyarakat.

Sulbasutra

Sulbasutra (juga dieja sebagai Sulvasutra) merupakan cabang keempat dalam kesusasteraan Kalpasutra.

Perkataan sulba bermaksud benang atau tali yang digunakan untuk tujuan pengukuran. Istilah ini mencerminkan penggunaan tali pengukur dalam kerja-kerja geometri, khususnya ketika menentukan ukuran dan bentuk altar korban.^[4]

Sulbasutra membincangkan pembinaan yajnavedi, iaitu platform atau altar yang digunakan untuk melaksanakan korban Veda. Teks-teks ini memperlihatkan pengetahuan yang sangat maju tentang geometri, termasuk kaedah pengukuran dan pembinaan bentuk-bentuk geometri yang diperlukan untuk menghasilkan altar dengan ukuran dan bentuk yang tepat.

Pada masa kini, tujuh Sulbasutra diketahui masih wujud. Teks-teks ini mempunyai hubungan yang rapat dengan Srautasutra, iaitu cabang pertama daripada empat cabang Kalpasutra, kerana geometri yang diterangkan dalam Sulbasutra digunakan secara langsung dalam pembinaan altar bagi korban Veda.

Tujuh Sulbasutra tersebut ialah:

Apastamba Sulbasutra
Baudhayana Sulbasutra
Katyayana Sulbasutra
Maitrayana Sulbasutra
Manava Sulbasutra
Vadhula Sulbasutra
Varaha Sulbasutra

Dengan demikian, keempat-empat cabang Kalpasutra mempunyai fungsi yang saling melengkapi: Srautasutra menerangkan pelaksanaan korban Veda, Grihyasutra mengatur upacara domestik, Dharmasutra membincangkan Dharma dan tatakelakuan, manakala Sulbasutra menyediakan prinsip pengukuran dan geometri yang diperlukan untuk membina altar korban.

Lihat juga

Rujukan

↑ James Lochtefeld (2002), "Kalpa" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing, ISBN 0-8239-2287-1, p. 339.
↑ Maurice Winternitz (1963). History of Indian Literature, Volume 1. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-0056-4.
↑ Wendy Doniger (1999). Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions. Merriam-Webster. pp. 629. ISBN 978-0-87779-044-0.
↑ Swami Harshananda, A Concise Encyclopaedia of Hinduism

[1] James Lochtefeld (2002), "Kalpa" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing, ISBN 0-8239-2287-1, p. 339.

[2] Maurice Winternitz (1963). History of Indian Literature, Volume 1. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-0056-4.

[3] Wendy Doniger (1999). Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions. Merriam-Webster. pp. 629. ISBN 978-0-87779-044-0.

[4] Swami Harshananda, A Concise Encyclopaedia of Hinduism

[1]

[2]

[3]

[4]