Vaartsche Rijn
Voor informatie over het station zie Station Utrecht Vaartsche Rijn
.JPG)
De Vaartsche Rijn is een kanaal in de Nederlandse provincie Utrecht dat oorspronkelijk de stad Utrecht verbond met de Lek. Bij de aanleg van het Merwedekanaal in de 19e eeuw werd het middengedeelte van de Vaartsche Rijn opgenomen in het tracé van het Merwedekanaal en kreeg daarmee ook die naam. Het kanaal draagt nog op twee afzonderlijke trajecten een eigen naam: ten zuiden van Utrecht, van de Stadsbuitengracht tot aan de splitsing met het Merwedekanaal, heet het Vaartsche Rijn[1], en verder zuidelijk, in Vreeswijk (Nieuwegein), tussen het Merwedekanaal en de Lek, heet het Oude Vaartsche Rijn[2].
Geschiedenis
[bewerken | brontekst bewerken]Na de afdamming van de Kromme Rijn in 1122 verloor Utrecht zijn directe verbinding met de Rijn. Als alternatief werd begonnen met het graven van de Vaartsche Rijn, die liep van Tolsteeg tot aan de Hollandsche IJssel nabij Jutphaas. Aanvankelijk eindigde het kanaal bij de Randdijk, waar schepen over de dijk getrokken moesten worden om de Hollandsche IJssel te bereiken.[3][4]
Na de aanleg van de Noorder IJsseldijk werd de Randdijk overbodig. In 1148 werd zij doorgeslagen en de Vaartsche Rijn doorgetrokken tot aan de Noorder IJsseldijk. Ook hier moesten schepen over de dijk worden gebracht met behulp van een overtoom. Bij deze overtoom ontstond de handelsnederzetting Geyne.
Toen in 1285 op bevel van graaf Floris V de Hollandsche IJssel bij Klaphek werd afgedamd, verloor Utrecht zijn vaarverbinding met de Lek. Als alternatief werd de Nieuwe Vaart gegraven richting Vreeswijk, waarbij gebruik werd gemaakt van de Schalkwijkse wetering die rond 1135 tot de Vaartsche Rijn was gegraven. Door de aansluiting van deze Nieuwe Vaart op de Vaartsche Rijn ontstond een nieuwe verbinding met de Lek bij Vreeswijk. De dam voor de Hollandsche IJssel werd verwijderd en het oude tracé van de Nieuwe Vaart tot de Hollandsche IJssel kreeg de naam De Doorslag. Dit deel bleef in gebruik voor regionaal scheepsverkeer.[5]
Dit zette Vreeswijk op de kaart en in 1373 werd de Vaartsche Rijn verdiept en in Vreeswijk werd een houten sluis gebouwd, later bekend als de Oude Sluis. Eeuwen daarna bleef de Vaartsche Rijn een van de belangrijke vaarroutes van Nederland. Op de oevers van de Vaartsche Rijn ontstond sinds de middeleeuwen vanaf het Ledig Erf een industriële zone met scheepbouwers, pottenbakkers, kalkbranders, tegel-, dakpan- en baksteenfabrieken.
In 1825, tijdens de regeerperiode van koning Willem I, werd een groot deel van de Vaartsche Rijn uitgediept en onderdeel van de Keulse Vaart, vanaf 1892 het Merwedekanaal. Alleen in Vreeswijk en in Utrecht (tussen het Ledig Erf en de zuidelijke punt van Rivierenwijk) liggen nog delen van deze ooit zeer belangrijke vaarroute. Aan de oostzijde van dit laatstgenoemde deel liggen oude industrieterreinen zoals in de huidige subwijk Rotsoord.
Sinds de aanleg van het Amsterdam-Rijnkanaal kan er niet echt meer gesproken worden over één Vaartsche Rijn. De waterloop wordt echter nog wel behouden, door de aanwezigheid van een watertransporttunnel die de beide zijden van de Vaartsche Rijn (waarvan de langsliggende kaden toepasselijk Noordersluis en Zuidersluis heten) – in feite het Merwedekanaal – met elkaar verbindt.
Bruggen over de Vaartsche Rijn
[bewerken | brontekst bewerken]Van noord naar zuid liggen de volgende bruggen over de Vaartsche Rijn. In dit overzicht uitsluitend de bruggen in Utrecht en Vreeswijk over de wateren die tegenwoordig nog als Vaartsche Rijn bekend staan. Voor de bruggen over het gedeelte van de Vaartsche Rijn dat tegenwoordig bekend staat als het Merwedekanaal zie:
Zie Lijst van bruggen over het Merwedekanaal voor het hoofdartikel over dit onderwerp.Utrecht
| Naam: | Soort: | Traject: | Afbeelding: |
|---|---|---|---|
| Vaartscherijnbrug | verkeersbrug (basculebrug) | Catharijnesingel - Ledig Erf |  |
| Bruggen station Utrecht Vaartsche Rijn | spoorbruggen/voetgangersbrug (liggerbruggen) | Utrecht Centraal - Science Park ( 22 Uithoflijn) Utrecht - Arnhem (Rhijnspoorweg) Utrecht - 's-Hertogenbosch (Staatslijn H) |  |
| Vondelbrug | verkeersbrug (basculebrug) | Vondellaan - Baden-Powellweg |  |
| Oranjebrug | verkeersbrug (basculebrug) | Waalstraat - Diamantweg |  |
| Julianabrug | verkeersbrug (ophaalbrug) | Broeder Alarmstraat brug in 1957 gesloopt |  |
| Zuiderbrug | verkeersbrug (basculebrug) | Socrateslaan - 't Goylaan |
De Vaartsche Rijn is hier vervangen door het Merwedekanaal.
Vreeswijk
| Naam: | Soort: | Traject: | Afbeelding: |
|---|---|---|---|
| Amaliabrug | fiets- en voetgangersbrug (basculebrug) | Prins Hendriklaan - Zandoever | |
| Oranjebrug | verkeersbrug (ophaalbrug) | Oranjestraat | |
| Oude Sluis) (noordzijde) | fiets- en voetgangersbrug (ophaalbrug) | Oude Sluis - Dorpsstraat | |
| Oude Sluis (zuidzijde) | verkeersbrug (ophaalbrug) | Lekstraat |  |
| ? | fiets- en voetpad (dam) |
Zie ook
[bewerken | brontekst bewerken]Literatuur
[bewerken | brontekst bewerken]- A. van Hulzen, Het Schrale End : langs de Vaartse Rijn van het Ledig Erf naar Jutfaas; Utrecht : Stichting De Plantage, 1995
Externe links
[bewerken | brontekst bewerken]- ↑ OpenStreetMap, Vaartsche Rijn. OpenStreetMap. Geraadpleegd op 19 april 2026.
- ↑ OpenStreetMap, Oude Vaartsche Rijn. OpenStreetMap. Geraadpleegd op 19 april 2026.
- ↑ Bruynel, G. J. A. (2001). "De derde meander", in Jaarboek Oud-Utrecht 2001. PlantijnCasparie Utrecht, p. 18. ISBN 90-71108-20-1.
- ↑ Houtstra, Watze (Juli 2006). Vaart in de Vaartse Rijn. Erfgoedhuis Utrecht.
- ↑ Reerink, Jan (2019-01). Over Doorslag en Gein. Tijdschrift voor Waterstaatgeschiedenis 2019
-Flag.svg){kind=small}
· 
· 
