Economia
| Sciéncias | |
|---|---|
 | |
L’economia (o sciéncias economicas) es la sciéncia umana qu'estúdia l'ensemble deis activitats d'una comunautat umana relativas a la produccion, la distribucion, l'escambi e la consumacion de bens e de servicis. A de liames importants amb la politica, la filosofia e d'autrei sciéncias coma lei matematicas e la sociologia. Es ansin una disciplina centrala dins la vida politica modèrna en causa de l'importància dei questions economicas dins la nòstra societat.
Istoricament, lei premiers tractats pertocant la disciplina datan de l'Antiquitat. Pasmens, la pensada economica modèrna s'estructurèt a partir dau sègle XVII amb l'aparicion dei premierei doctrinas economicas. Puei, dins lo corrent dau sègle XVIII, lei trabalhs dei fisiocratas e d'Adam Smith introduguèron un aspècte scientific a l'economia. Foguèt completat au sègle XIX per Karl Marx e per divèrsei corrents que desvolopèron de modèls matematics per representar lei fenomèns economics. Aquò entraïnèt tanben una institucionalizacion de l'economia que venguèt pauc a cha pauc una disciplina universitària. Mai una particularitat de l'economia es sa division persistenta entre d'escòlas diferentas e opausadas entre elei. Uei, son ansin definidas leis escòlas ortodòxas (neoliberalisme, etc.) que reconeisson la validitat de la lèi de Say e leis escòlas eterodòxas que la contèstan. Dempuei la Revolucion Industriala, leis idèas ortodòxas predominan largament dins lo monde.
Fòrça concèptes e modèls son estats definits per descriure lo foncionament de l'economia modèrna coma lei nocions de microeconomia e de macroeconomia. Leis aplicacions son nombrosas dins lo comèrci, la finança, l'engenhariá e la politica. Pus marginalament, i a d'aplicacions dins de domenis coma l'estudi de la criminalitat, de l'educacion, de la familha, dau drech, de la guèrra ò de la religion.
Etimologia
[modificar | modificar lo còdi]A l'origina, le tèrme economic ven del grèc οἶκος, oikos (ostal) e νόμος, nómos (administrar) que signica «l'art d'administrar plan un ostal, d'administrar los bens d'un particular o de l'Estat». Se pòt alara definir coma un art de viure amb sos pròches e son environament.
Istòria de la pensada economica
[modificar | modificar lo còdi]De l'Antiquitat ai premierei doctrinas economicas
[modificar | modificar lo còdi]De l'Antiquitat Auta au sègle XVII, de pensaires e de caps politics s'interessèron a l'organizacion deis afaires economics. Aquò prenguèt de formas variadas. En Mesopotamia, lei premiers còdis de lèi definissián una importanta reglementacion per organizar leis escambis comerciaus, lei taus d'interès, leis emendas, lei règlas d'eiretatge e lo respècte de la proprietat[1]. En Grècia, de tractats de Xenofont (430-355 avC) e d'Aristòtel (384-322 avC) introduguèron lo tèrme « economia ». Per elei, l'economia èra la conoissença e la formulacion dei lèis permetent d'optimizar l'utilizacion dei bens d'un ostau[2]. Lei Grècs deguèron tanben gerir la creacion e la difusion de monedas metallicas, una invencion en provenença d'Asia Menora onte lo reiaume de Lidia aviá adoptat la premiera moneda d'aqueu tipe en 687 avC.
En Asia, lei dos centres principaus de la pensada economica e medievala foguèron Índia e China. En Índia, lei reflexions pus importantas son aquelei dau filosòf Chanakya (vèrs 350-283 avC). Dins son tractat intitulat Arthashastra[3], desvolopèt una pensada qu'es sovent assimilada a aquela de Nicolau Maquiavèl (1469-1527). D'efiech, i depintèt lo biais de gerir leis afaires de l'Estat en privilegiant l'eficacitat sensa se preocupar de la morala. Un dei libres que constituís lo tractat es consacrat a l'organizacion economica d'un reiaume. Lo tèma es tanben abordat dins d'autrei partidas. En China, la mesa en plaça d'un Estat complèxe e fòrça estendut necessitèt de perpensar a l'organizacion de son economia globala. Per exemple, après l'unificacion de l'Empèri, l'emperaire Qin Shi Huang ordonèt una unificacion deis unitats de pes e mesura e una estandardizacion de la moneda[4][5]. Lei Chinés deguèron tanben s'ocupar de problemas grèus coma la crisi entraïnada per la pèrda de valor dei jiaozi, un precursor dau bilhet de banca actuau, a la fin de l'Edat Mejana.
En Occident e dins lo monde arabomusulman, durant lo periòde medievau, la pensada economica teorica foguèt mai que mai l'òbra de teologians coma Tomàs d'Aquin (1225-1274) e e Ibn Khaldun (1332-1406). Desvolopèron una defensa de la proprietat, dau comèrci e de l'interès dins lo quadre dau drech naturau[6]. Mai lo centre de sei preocupacions èra la critica de l'usura, vista coma una practica immorala. En parallèl deis estudis teorics, d'explorators publiquèron de descripcions dau monde, compres deis activitats economicas rescontradas dins lei vilas e lei regions traversadas. Marco Polo (1254-1324) es probable lo pus famós d'aquelei viatjaires[7].
Lei premierei teorias economicas
[modificar | modificar lo còdi]
A la fin de l'Edat Mejana, lo desvolopament dau comèrci maritim en Euròpa entraïnèt de reflexions sus lo subjècte. Ansin, apareguèron lei premierei formas de teorias economicas. Lo mercantilisme, que predominèt de la fin dau sègle XV au mitan dau sègle XVIII, es probablament la premiera doctrina economica estatala[8][9]. D'efiech, correspònd a l'emergéncia de l'Estat modèrne e a la reduccion dau poder deis institucions feudalas[10]. Per lei mercantilistas, lo comèrci exterior èra un mejan per desvolopar la poissança dau prince e de la nacion. L'equilibri de la balança comerciala venguèt ansin lo critèri de susvelhar per s'assegurar l'intrada de metaus preciós dins lo reiaume. L'esplecha dei ressorsas minieras, l'investiment dirècte (sovent estatau) dins d'activitats aguent un rendiment important e lo proteccionisme èran lei mesuras principalas de l'economia mercantilista[11].
Au sègle XVIII, la pensada mercantilista foguèt contestada per lei fisiocratas. Estacats a la recèrca dei lèis naturalas regissent leis activitats umanas, adoptèron lo metòde scientific per esquematizar lo foncionament de l'economia. En particular, descurbiguèron la nocion de flux. Pasmens, lei conclusions dei fisiocratas lei menèron a considerar l'agricultura coma lo còr de la riquessa d'una nacion. La Revolucion Industriala, ja ben visibla en Anglatèrra, mostrèt rapidament l'error d'aquela tèsi. En revènge, l'apròchi scientific desvolopada influencièt fòrça Adam Smith (1723-1790)[12].
Dins Recèrcas sus la natura e lei causas de la richessa dei nacions, paregut en 1776, aqueu darrier publiquèt la premiera analisi dau foncionament de l'economia