Symfonia
Symfonia – cykliczna forma muzyczna przeznaczona zasadniczo na orkiestrę, zwykle zbudowana z kilku części i oparta na zasadach cyklu sonatowego[1][2]. W klasycznym modelu symfonia przyjęła najczęściej układ czteroczęściowy: część pierwszą szybką, zwykle utrzymaną w formie sonatowej, część drugą wolną, część trzecią taneczną – menuet, a później scherzo – oraz szybki finał, często w formie ronda[1][3].
Gatunek wykształcił się z włoskiej sinfonii operowej, czyli uwertury, która w XVIII wieku stopniowo usamodzielniła się jako koncertowy utwór orkiestrowy[2][3]. Do ukształtowania symfonii klasycznej przyczyniły się zwłaszcza szkoła neapolitańska, szkoła mannheimska i klasycy wiedeńscy[1][2]. W twórczości Haydna, Mozarta i Beethovena symfonia stała się jedną z najważniejszych form muzyki orkiestrowej[1][3].
Oprócz symfonii klasycznej rozwinęły się także jej odmiany, m.in. symfonia programowa, związana z pozamuzycznym programem literackim lub ideowym, symfonia wokalno-instrumentalna, wykorzystująca głosy solowe lub chór, oraz symfonia koncertująca, łącząca cechy symfonii i koncertu z udziałem partii solowych[2][3]. W XIX i XX wieku symfonia podlegała dalszym przemianom: rozbudowywano jej formę, aparat wykonawczy i środki wyrazu, a zarazem podejmowano próby kameralizacji, neoklasycznej stylizacji oraz indywidualnego przekształcania tradycyjnego modelu gatunku[1][2].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Geneza gatunku
[edytuj | edytuj kod]Symfonia wywodzi się z włoskiej sinfonii, pierwotnie związanej z muzyką operową i funkcjonującej jako rodzaj uwertury instrumentalnej. W XVII wieku zespołowi instrumentalnemu powierzano w operze coraz ważniejsze zadania: akompaniował śpiewakom, rozpoczynał przedstawienie wstępem oraz wypełniał przestrzeń między fragmentami wokalnymi. Z czasem orkiestrowy wstęp do opery, kantaty lub oratorium zaczął się usamodzielniać jako odrębny utwór instrumentalny[1][3]. Ważną rolę w tym procesie odegrała szkoła neapolitańska, która utrwaliła schemat włoskiej sinfonii jako formy trzyczęściowej o następstwie temp: szybkie – wolne – szybkie. Pierwsza część zyskiwała wyraźniejsze tematy, druga miała zwykle charakter spokojniejszy i bardziej ornamentalny, a trzecia często przybierała charakter taneczny. W pierwszej połowie XVIII wieku forma ta stopniowo oddzielała się od opery i stawała się samodzielnym utworem orkiestrowym[2][3]. Za jedną z ważnych postaci w usamodzielnianiu się symfonii uznawany jest Giovanni Battista Sammartini, którego działalność wiąże się z przejściem od sinfonii operowej ku samodzielnej symfonii koncertowej. W dalszym rozwoju gatunku szczególne znaczenie miały także ośrodki określane jako szkoła mannheimska i szkoła starowiedeńska, które przyczyniły się do ukształtowania klasycznego języka orkiestrowego, rozbudowy środków dynamicznych oraz utrwalenia cyklu symfonicznego[1][2].
Symfonia klasyczna
[edytuj | edytuj kod]W epoce klasycyzmu symfonia przekształciła się z formy trzyczęściowej w rozbudowany cykl, najczęściej czteroczęściowy. Typowy układ obejmował część pierwszą szybką, zwykle opartą na formie sonatowej, część drugą wolną, część trzecią taneczną – najpierw menuet, później często scherzo – oraz szybki finał, nierzadko w formie ronda. Ten model stał się jednym z podstawowych wzorców muzyki orkiestrowej XVIII i XIX wieku[1][3]. Do ukształtowania klasycznego modelu symfonii najpełniej przyczynili się Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart i Ludwig van Beethoven. Haydn rozwinął symfonię jako samodzielną formę koncertową, nadając jej zwartość konstrukcyjną, bogactwo tematyczne i wyrazisty charakter cykliczny. Mozart przejął klasyczny model symfonii, ale wzbogacił go o większą śpiewność tematów, elegancję faktury i wyrafinowane brzmienie orkiestrowe[2][3]. Szczególne znaczenie w historii gatunku miały ostatnie symfonie Mozarta, zwłaszcza Symfonia g-moll, Symfonia Es-dur oraz Symfonia C-dur „Jowiszowa”, wskazywane jako jedne z najważniejszych osiągnięć klasycznej symfoniki. U Mozarta symfonia zachowała przejrzystość klasycznej formy, a zarazem osiągnęła wysoki stopień indywidualizacji tematycznej i dramatycznej[1][2].
Twórczość Beethovena wyznaczyła punkt zwrotny w dziejach symfonii. Kompozytor rozbudował formę, powiększył aparat wykonawczy, pogłębił ekspresję i nadał symfonii wymiar dramatyczny. Od III Symfonii „Eroiki” symfonia zaczęła przekraczać wcześniejszy model klasyczny, stając się nośnikiem wielkich napięć ideowych i emocjonalnych. W IX Symfonii Beethoven wprowadził do finału chór, otwierając drogę do symfonii wokalno-instrumentalnej[1][3].
W Polsce symfonie klasyczne komponowali m.in. Jakub Gołąbek, Wojciech Dankowski, Jan Wański, Jan Dawid Holland, Karol Kurpiński, Franciszek Ścigalski, Antoni Milwid oraz Ignacy Feliks Dobrzyński[1][2][3].
Symfonia romantyczna
[edytuj | edytuj kod]W XIX wieku symfonia pozostała jedną z najważniejszych form muzyki orkiestrowej, ale jej klasyczny model był coraz częściej przekształcany. Kompozytorzy romantyczni rozbudowywali formę, powiększali orkiestrę, pogłębiali kontrasty dynamiczne i kolorystyczne oraz nadawali symfonii bardziej indywidualny charakter wyrazowy. Obok symfonii zachowującej czteroczęściowy schemat rozwijały się odmiany programowe, wokalno-instrumentalne i koncertujące[2][3]. Jednym z najważniejszych ogniw między klasycyzmem a romantyzmem była twórczość Franza Schuberta. Jego symfonie zachowywały związek z tradycją klasyczną, ale wprowadzały silniejszy pierwiastek liryczny, śpiewność tematów i bardziej romantyczną ekspresję. Szczególnie ważnym przykładem jest Symfonia niedokończona, przywoływana jako utwór o wyraźnie kantylenowym, lirycznym charakterze[1][2]. W romantycznym nurcie symfonii ważne miejsce zajęli także Felix Mendelssohn, Robert Schumann i Johannes Brahms. Mendelssohn i Schumann kontynuowali klasyczny model formy, ale łączyli go z romantyczną ekspresją i indywidualnym językiem tematycznym. Brahms, określany jako najważniejszy konserwatywny kontynuator beethovenowskiej techniki symfonicznej, zamykał romantyczną epokę, zachowując przy tym wysoką dyscyplinę formalną[1][3].
Równolegle rozwijała się symfonia programowa, w której kompozycja była związana z pozamuzyczną treścią, ideą literacką lub obrazem poetyckim. Do najważniejszych przykładów tego nurtu należała Symfonia fantastyczna Hectora Berlioza, w której zastosowanie motywu przewodniego stało się istotnym środkiem konstrukcji cyklu. Do symfoniki programowej zaliczano także utwory Ferenca Liszta, zwłaszcza Symfonię faustowską i Symfonię dantejską[2][3]. Osobną linię rozwoju stanowiła symfonia wokalno-instrumentalna, której zapowiedzią była IX symfonia Beethovena. Do tego nurtu nawiązywał Mendelssohn w II Symfonii „Lobgesang”, a później Gustav Mahler w swoich rozbudowanych dziełach symfonicznych (m.in. II, III i VIII Symfonia)[1][2].
W romantyzmie i neoromantyzmie symfonia ulegała znacznemu powiększeniu pod względem rozmiarów, obsady i środków ekspresji. Ważnymi przedstawicielami tego procesu byli Anton Bruckner, Piotr Czajkowski i Gustav Mahler. U Brucknera symfonia łączyła monumentalność brzmienia z wpływem harmoniki wagnerowskiej, u Czajkowskiego nabierała silnego napięcia emocjonalnego, a u Mahlera osiągnęła rozmiary ogromnego, wieloczęściowego świata dźwiękowego[1][3]. Do symfonii romantycznej przenikał również koloryt ludowy wprowadzany m.in. przez Antonína Dvořáka, Aleksandra Borodina, Piotra Czajkowskiego, Gustava Mahlera i Karola Szymanowskiego. U Dvořáka szczególnym przykładem oddziaływania inspiracji narodowej i ludowej jest symfonia „Z Nowego Świata”, przywoływana jako utwór, w którym kompozytorzy podejmowali ideę przypominania lub przekształcania wcześniejszych motywów w obrębie cyklu[3]. Ważnym zjawiskiem XIX i początku XX wieku była także symfonia koncertująca, pośrednia między symfonią a koncertem. Charakteryzowała się udziałem partii solowych, które nie przeciwstawiały się orkiestrze tak wyraźnie jak w koncercie, lecz współtworzyły z nią jednolitą całość. Forma ta nawiązywała do XVIII-wiecznej tradycji, ale była podejmowana również później, czego przykładem jest IV Symfonia koncertująca Karola Szymanowskiego[1][2].
W Polsce symfonie w nurcie romantycznym komponowali również Ignacy Feliks Dobrzyński, Zygmunt Noskowski, Mieczysław Karłowicz, Ignacy Jan Paderewski i Feliks Nowowiejski[1][2][3].
Symfonia w XX wieku
[edytuj | edytuj kod]W XX wieku symfonia nie zniknęła, ale jej forma stała się znacznie bardziej zróżnicowana. Kompozytorzy nadal sięgali po nazwę „symfonia”, lecz coraz częściej odchodzili od klasycznego schematu cyklu sonatowego. Symfonia mogła oznaczać zarówno utwór kontynuujący dawny model czteroczęściowy, jak i rozbudowaną kompozycję orkiestrową o indywidualnej konstrukcji[2][3]. Jedną z reakcji na późnoromantyczną monumentalność była kameralizacja aparatu orkiestrowego. Symfonia kameralna Arnolda Schönberga jest przykładem ograniczenia składu wykonawczego przy zachowaniu wysokiego stopnia złożoności muzycznej. Kameralizacja była jedną z dróg odnowienia symfonii po rozbudowanej symfonice neoromantycznej[1][2]. Inną ważną tendencją był neoklasycyzm, który przyniósł powrót do dawnych wzorców formalnych, ale traktowanych w sposób stylizowany i nowoczesny – nie jako prosty powrót do XVIII wieku, lecz jako twórcze przekształcenie dawnych modeli w języku muzyki XX wieku. Za inicjatora tego kierunku uważany jest Sergiusza Prokofiewa z symfonią „Klasyczną”[1][3].
W XX wieku symfonia była adaptowana do różnych kierunków stylistycznych i odzwierciedlała indywidualność poszczególnych kompozytorów. Charakterystyczne dzieła tworzyli m.in. Carl Nielsen, Arthur Honegger, Siergiej Prokofjew, Dmitrij Szostakowicz, Aram Chaczaturian, Bohuslav Martinů, Grażyna Bacewicz, Witold Lutosławski, Krzysztof Penderecki i Henryk Mikołaj Górecki[1][2][3]. Część XX-wiecznych symfonii zachowywała związek z tradycją wokalno-instrumentalną. Do najważniejszych przykładów tego nurtu należy Symfonia psalmów Igora Strawinskiego, a w muzyce polskiej także III Symfonia „Symfonia pieśni żałosnych” Henryka Mikołaja Góreckiego. W tych utworach symfonia łączyła aparat orkiestrowy z głosem lub chórem, kontynuując linię rozwojową zapoczątkowaną przez IX symfonię Beethovena i rozwijaną w XIX wieku[2][3]. W Polsce nowoczesne symfonie komponowali również Andrzej Panufnik i Bolesław Szabelski[1][2].
W późniejszej muzyce XX wieku nazwa „symfonia” bywała coraz luźniej związana z dawnym modelem formalnym. U niektórych kompozytorów oznaczała już przede wszystkim rozbudowany utwór orkiestrowy, którego zasady konstrukcyjne wynikały z indywidualnego języka twórcy, a nie z klasycznego schematu cyklu sonatowego. W tym sensie historia symfonii prowadzi od operowej sinfonii i klasycznego cyklu sonatowego do bardzo różnorodnych form orkiestrowych XX wieku[1][3].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Janusz Ekiert: Bliżej muzyki: encyklopedia. Warszawa: Muza SA, 2006, s. 487–491. ISBN 978-83-7200-087-3.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Encyklopedia muzyki. Andrzej Chodkowski (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 855–856. ISBN 83-01-13410-0.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Muzyka. Encyklopedia PWN. Kompozytorzy i wykonawcy, prądy i kierunki, dzieła. Bartłomiej Kaczorowski (red. nacz.), Sławomir Żurawski (red.). Warszawa: PWN, 2007, s. 771. ISBN 978-83-01-15229-1.
