Tomasz Apostoł

Święty
Tomasz Apostoł
‏ܬܐܘܡܐ‎
	apostoł i męczennik
	; Tomasz Apostoł, obraz pędzla El Greca (1610–1614)
Data i miejsce śmierci	67 albo 72 ; Ćennaj
Przyczyna śmierci	przebicie włócznią
Czczony przez	kościoły chrześcijańskie
Wspomnienie	3 lipca (ZFRR), 21 grudnia (NFRR),; 19 października i 13 lipca
Atrybuty	pion architekta
Patron	Indii, Portugalii; inżynierów, architektów, budowniczych, cieśli, geodetów, kamieniarzy, murarzy, stolarzy, małżeństw, teologów
Szczególne miejsca kultu	Bazylika św. Tomasza w Santhome
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Cytaty w Wikicytatach

Tomasz Apostoł (gr. Δίδυμος, aram. ‏ܬܐܘܡܐ‎, cs. Апостол Фома) – postać biblijna, jeden z 12 apostołów Chrystusa, męczennik chrześcijański, święty Kościoła katolickiego, anglikańskiego, luterańskiego, ormiańskiego, koptyjskiego, syryjskiego i prawosławnego. Święty ten wymieniany jest w Modlitwie Eucharystycznej (Communicantes) Kanonu rzymskiego.

Życiorys

W Nowym Testamencie

Występuje we wszystkich czterech Ewangeliach kanonicznych i w Dziejach Apostolskich, jednak w Ewangeliach synoptycznych wymieniany jest tylko podczas powołania apostołów^[1]. Większość informacji o nim podaje Ewangelia Jana, gdzie pojawia się czterokrotnie^[2]. Nowy Testament przypisuje mu grecki pseudonim didymos, co oznacza „bliźniak”^[2]. Bywa też nazywany Judą-Tomaszem, przez co błędnie utożsamiano go z Judą Tadeuszem^[2].

Tomasz deklaruje chęć podróży do Jerozolimy razem z Jezusem, a podczas ostatniej wieczerzy pytał Nauczyciela jaką drogą mają podążać apostołowie^[3]. Po Zmartwychwstaniu Chrystusa powiedział, że uwierzy w to dopiero w momencie, w którym sam będzie mógł dotknąć jego ran^[1]. Gdy tego dokonał, uznał Jezusa za prawdziwego Boga^[1], co skomentował później papież Grzegorz I, mówiąc że „więcej pomogła do wiary niewiara Tomasza niźli wiara uczniów wierzących”^[4]. W Nowym Testamencie pojawia się jeszcze raz, wraz z uczniami i Chrystusem nad jeziorem Genezaret^[4].

W źródłach pozabiblijnych

Według Orygenesa i Euzebiusza z Cezarei Tomasz udał się następnie do Królestwa Partów^[4]. III-wieczne Dzieje Tomasza opisują jego podróż na półwysep Indyjski, gdzie miał nauczać w północno-zachodniej części, graniczącej z Kuszanami^[5]. Miał zbudować tak pałac dla króla Indo-Partów Gundafora, a następnie dokonywać cudów^[6]. Następnie miał działać na dworze króla Mazdajosa, którego żonę nakłonił na wstrzemięźliwość, za co został skazany na śmierć^[6]. Jest to jedyne z apokryficznych Dziejów Apostolskich, zachowane w całości^[7].

Późniejsze tradycje (VII wiek) przypisują mu działalność na wybrzeżu Malabarskim i śmierć męczeńską w Madras^[5] 3 lipca 67^[8] albo 72 roku^[9], a jego ciało zostało pochowane w Mylapore^[10].

Oprócz Dziejów, istnieje także koptyjska Ewangelia Tomasza, ze zbiorów biblioteki z Nadż Hammadi, opisująca cuda Jezusa jako dziecka^[5] oraz Apokalipsa Tomasza, która zawiera objawienia Jezusa rzekomo przekazane apostołowi^[7].

Kult

Dzień obchodów

Kościół rzymskokatolicki:

Nadzwyczajna Forma Rytu Rzymskiego: 21 grudnia, święto 2 klasy,
Zwyczajna Forma Rytu Rzymskiego: 3 lipca, święto.

Przeniesienie relikwii wspominane jest 9 maja.

W Kościołach mariawickich wspomnienie św. Tomasza Apostoła obchodzone jest 21 grudnia.

W Kościele anglikańskim obchody przypadają 3 lipca lub 21 grudnia razem z luterańskim Kościołem.

Cerkiew prawosławna wspomina apostoła Tomasza przede wszystkim w 1. niedzielę po święcie Zmartwychwstania Pańskiego, oraz^[11]:

6/19 października^[c], tj. 19 października według kalendarza gregoriańskiego,
20 czerwca/3 lipca, tj. 3 lipca (przeniesienie relikwii),
30 czerwca/13 lipca, tj. 13 lipca (Sobór dwunastu apostołów).

Kościoły Wschodu, z uwagi na liturgię według kalendarza juliańskiego, wspominają św. Tomasza:

Kościół ormiański:
- 3/16 lipca, tj. 16 lipca, również Kościół syryjski,
- 22 sierpnia/4 września, tj. 4 września,
- 6/19 października, tj. 19 października (odkrycie szczątków),
Kościół koptyjski – 21 maja według obowiązującego kalendarza gregoriańskiego.

Patronat

Święty Tomasz uważany jest za patrona Indii i Portugalii, architektów, budowniczych, cieśli, geodetów, kamieniarzy, murarzy, stolarzy, małżeństw i teologów.

Jest adresatem modlitw wiernych w chwilach zwątpień.

Ikonografia

W ikonografii do wczesnego średniowiecza na Zachodzie i do XVIII wieku na Wschodzie apostoł przedstawiany był wyłącznie jako młodzieniec bez zarostu, odziany w tunikę i płaszcz, z sandałami na nogach. Później zaczął pojawiać się jako starszy mężczyzna z brodą. Wyobrażany jest zawsze z księgą lub zwojem. Często pojawiającym się motywem jest wątek „niewiernego” Tomasza, gdy dotyka palcami ran na ciele Zmartwychwstałego.

W sztuce zachodniej atrybutami są: kątownica lub pion architekta^[12] (nawiązanie do jego legendarnej działalności jako budowniczego, który miał wznieść pałac niebieski dla indyjskiego króla), kielich, miecz, serce, włócznia (którą go przeszyto).

Tomasz w malarstwie

Tomasz Apostoł jest postacią bardzo popularną w malarstwie. Jest przedstawiany z węgielnicą w ręku jako budowniczy, lub ekierką albo kątownicą budowniczego pałacu Gundafora. Niekiedy bywa malowany z mieczem i lancą jako narzędziami jego męczeńskiej śmierci. Jego zarost jest krótki, suknia biało-zielona, płaszcz jasnoniebieski. Do XIII wieku jego ikonografia była w zasadzie niezróżnicowana. Z powodu jego żywiołowości jest przedstawiany jako człowiek młody, co zresztą zaleca podręcznik malarstwa ikonowego z Athosu. Dość często jest przedstawiany wraz z innymi apostołami w scenach zbiorowych. Najczęściej wykorzystywano scenę przedstawiającą jego nieufność, którą można zobaczyć na mozaikach z VI wieku w Sant’Apollinare Nuovo w Rawennie.

Grecki pisarz Angelos Terzakis poświęcił mu sztukę Tomasz o dwóch duszach (Θωμάς ο δίψυχος, 1962).

Zobacz też

Zobacz też kategorie: Parafie pod wezwaniem św. Tomasza, Świątynie pod wezwaniem św. Tomasza.

kult świętych
modlitwa za wstawiennictwem świętego
święci i błogosławieni Kościoła katolickiego
święci prawosławni
święty Tomasz – inne postaci święte o tym imieniu

Uwagi

↑ Liturgia katolicka.
↑ Prawosławna liturgia według kalendarza gregoriańskiego.
↑ Podwójne datowanie.

Przypisy

1 2 3 Bosak 1991 ↓, s. 405.
1 2 3 Starowieyski 2020 ↓, s. 581.
↑ Starowieyski 2020 ↓, s. 581-582.
1 2 3 Starowieyski 2020 ↓, s. 582.
1 2 3 Starowieyski 2020 ↓, s. 583.
1 2 Starowieyski 2020 ↓, s. 585.
1 2 Starowieyski 2020 ↓, s. 584.
↑ Święty Tomasz Apostoł. Internetowa Liturgia Godzin. [dostęp 2026-02-01]. (pol.).
↑ Thomas. Ökumenisches Heiligenlexikon. [dostęp 2026-02-01]. (niem.).
↑ David Hugh Farmer: The Oxford dictionary of saints. Nowy Jork: Oxford university press, 2011, s. 418. ISBN 978-0-19-959660-7. (ang.).
↑ Jarosław Charkiewicz: Tomasz, zwany Bliźniakiem (I). cerkiew.pl. [dostęp 2026-02-01]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (pol.).
↑ Henryk Fros, Franciszek Sowa: Księga imion i świętych. T. 1: A-C. Kraków: WAM, 1997, s. 252. ISBN 83-7097-271-3. (pol.).

Bibliografia

Marek Starowieyski: Apostołowie. Cz. 1: Andrzej, Jan, Paweł, Piotr, Tomasz. Kraków: WAM, 2020. ISBN 978-83-277-1822-8. (pol.).
Pius Czesław Bosak: Słownik-konkordancja osób Nowego Testamentu. Poznań: W Drodze, 1991. ISBN 83-7033-081-9. (pol.).

Linki zewnętrzne

Saint Thomas. [dostęp 2010-05-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-07-02)]. (ang.).

[uwaga1-1] Liturgia katolicka.

[uwaga2-2] Prawosławna liturgia według kalendarza gregoriańskiego.

[uwaga3-14] Podwójne datowanie.

[CITEREFBosak1991405-3] 1 2 3 Bosak 1991 ↓, s. 405.

[CITEREFStarowieyski2020581-4] 1 2 3 Starowieyski 2020 ↓, s. 581.

[CITEREFStarowieyski2020581-582-5] Starowieyski 2020 ↓, s. 581-582.

[CITEREFStarowieyski2020582-6] 1 2 3 Starowieyski 2020 ↓, s. 582.

[CITEREFStarowieyski2020583-7] 1 2 3 Starowieyski 2020 ↓, s. 583.

[CITEREFStarowieyski2020585-8] 1 2 Starowieyski 2020 ↓, s. 585.

[CITEREFStarowieyski2020584-9] 1 2 Starowieyski 2020 ↓, s. 584.

[brewiarz-10] Święty Tomasz Apostoł. Internetowa Liturgia Godzin. [dostęp 2026-02-01]. (pol.).

[lexikon-11] Thomas. Ökumenisches Heiligenlexikon. [dostęp 2026-02-01]. (niem.).

[farmer-12] David Hugh Farmer: The Oxford dictionary of saints. Nowy Jork: Oxford university press, 2011, s. 418. ISBN 978-0-19-959660-7. (ang.).

[cerkiew-13] Jarosław Charkiewicz: Tomasz, zwany Bliźniakiem (I). cerkiew.pl. [dostęp 2026-02-01]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (pol.).

[frossowa-15] Henryk Fros, Franciszek Sowa: Księga imion i świętych. T. 1: A-C. Kraków: WAM, 1997, s. 252. ISBN 83-7097-271-3. (pol.).

[a]

[b]

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[c]

[12]

powołani przez Jezusa Chrystusa	Piotr Andrzej Jakub Większy Jan Filip Bartłomiej Tomasz Mateusz Jakub Mniejszy Szymon Juda Tadeusz Judasz
tytułowani w Nowym Testamencie	Andronik Barnaba Junia(s) Paweł Sylas Tymoteusz Maciej