Ahemenidsko Carstvo
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
.svg)
.jpg)
Ahemenidska Monarhija[1] (perzijski: هخامنشیان, staroperzijski: Hahamanešijan) bila je prva Perzijska Monarhija koja je od 550. do 330. pne. obuhvaćala prostor Velikog Irana, odnosno druga iranska imperijalna dinastija (nakon Medijske Monarhije). Na vrhuncu svoje moći iranska monarhija se protezala na 10,7 milijuna km² što je čini najvećom državom u historiji starog vijeka. Također, monarhija je u to doba obuhvaćala oko 46% svjetske populacije.
Ahemenidsku Monarhiju osnovao je Kir Veliki koji ju je proširio na veći dio azijskog dijela Bliskog istoka, dok su ga njegovi nasljednici Kambiz II. i Darije Veliki proširili i na Afriku odnosno Europu, što je čini prvom državom koje se protezalo na tri kontinenta. Teritorij monarhije osim Irana obuhvaćao je dijelove današnje Indije i Pakistana, područja Centralne Azije, Male Azije, Tračke, veći dio obala Crnog mora, Mezopotamiju, sjever Arapskog poluotoka, Levant, Siriju, te sjeveroistočni dio Afrike uključujući Egipat, Libiju, Sudan i Etiopiju.
U zapadnjačkoj historiji Ahemenidska Monarhija ostala je najviše upamćeno po grčko-perzijskim ratovima, uspješnom modelu Kirove odnosno Darijeve centralizirane administracije[2], bogatoj umjetničkoj ostavštini, oslobađanju Židova iz babilonskog ropstva, toleranciji vjerskih manjina, te prvom pisanom spomeniku o ljudskim pravima (Kirov cilindar). Ahemenidska Monarhija doživljava pad početkom 4. vijeka pne., te je 330. pne. osvaja Aleksandar Makedonski.
Problem istraživanja Ahemenidske Monarhije predstavlja ograničen broj pisanih dokumenata o vlastitoj historiji, što ahemenidske vladare razlikuje primjerice od asirskih vladara. Veliki dio perzijskih historijskih zapisa uništen je u brojnim razaranjima prilikom makedonskih, arapskih, te posebno mongolskih osvajanja. Sačuvani dokumenti uglavnom se sastoje od administrativnih evidencija o kraljevskim satrapijama što uključuje nasljeđivanje zemljišta, porezne dokumente i slično. Velik dio historijskih izvora o Ahemenidskom Carstvu oslanja se na zapise njihovih neprijatelja poput Grka; Herodot, Strabon, Ktezije, Polibije, Klaudije Elijan, itd. Ostali strani izvori uključuju egipatske zapise te biblijske knjige o Ezri i Esteri koje također sadrže reference na nekoliko perzijskih kraljeva. Antički autori su mnogo pisali o Ahemenidskoj Monarhiji (Persica), no veći dio tih djela je izgubljen dok je sačuvano svega nekoliko ulomaka. Ahemenidski vladari ostavili su priličan broj kraljevskih zapisa (npr. u Behistunu) u kojima se spominju radovi na gradilištima i njihov osvrt na politiku monarhije. Takvi historijski dokumenti djelomično otvaraju historijsku perspektivu u kontekstu shvaćanja njihovog obnašanja vlasti[3].
Literatura o Ahemenidima je u konačnici vrlo raznolika, no njihova analiza je problematična budući kako su neravnomjerno distribuirani u prostoru i vremenu. Primjerice, dok u područjima kao što su Fars, Suza, Egipat i Babilon postoje brojni dokumenti, u ostalim dijelovima monarhije ima ih malo ili gotovo i ne postoje. U kronološkom smislu, doba vladavine Kira Velikog, Darija Velikog, Artakserksa I. i Darija II. obiluju dokumentima, no to nije slučaj sa razdobljima vladavine ostalih velikih kraljeva.
Osnivač ahemenidske dinastije je prema predaji Ahemen (staroperzijski Haxamaniš: „prijateljskog duha“), no postojanje te historijske osobe je kontroverzno. Prema Behistunskim natpisima, Ahemen je bio kralj perzijskih plemena u zapadnom Iranu (blizu jezera Urmija) krajem 8. vijeka pne., a plaćao je danak Asircima koji su u to vrijeme vladali regijom[2].
Pod pritiskom moćnih kraljevstva Medijaca, Asiraca i Urartu, Perzijanci se sele južno od planinskog masiva Zagros i krajem 2. milenijuma pne. postupno naseljavaju područje oko grada Anšana[4]. Ahemenov sin, perzijski vladar Teisp širi ahemenidski utjecaj osvajajući teritorije oko Anšana i regije Fars te se postavlja kao kralj Anšana, dok asirski kralj Asurbanipal osvaja Suzu čime nestaje Elamsko Kraljevstvo.
Teisp postaje prvim ahemenidskim kraljem koji je nosio tituli kralja Anšana, a nakon njegove smrti kraljevstvo je podijeljeno između dva njegova sina; Kira I. (Kuraš) kojem pripada Anšan, i Arijaramna (Arijaramna: „onaj koji je donio mir u Iran“) kojem pripada Parsumaš. Ovi kraljevi imaju samo ograničenu ulogu u regiji kojom su i dalje dominirali Medijci i Asirci. Postojanje Kira I. ovjereno je pečatom koji spominje riječi „Anšan Kuraš, sin Teispov“. Međutim, to se odnosi na priznanje isplate danka asirskom kralju Asurbanipalu od Kuraša Parsumaša, što kombiniranjem perzijskih i asirskih izvora sugerira kako je Kir I. objedinjavao dvije krune (vlastitu i Arijaramnovu)[5]. Takav scenarij je realan budući da Perzijanci pod asirskom dominacijom svakako nisu željeli separaciju vlastitog kraljevstva. Alternativna priča bila bi kako je postojao samo jedan kralj (Kir I.) koji je vladao i Anšanom i Parsumašom, dok je Arijaramn izmišljen lik. Ipak, odvojeno spominjanje Anšana i Parsumaša sugerira kako su postojala dva perzijska kralja[4]. Nakon pada Novoasirske Monarhije, Ahemenidi su priznali medijsku dominaciju regijom[6]. Uzroci i oblik prelaska pod vlast Medijske Monarhije i dalje su nepoznati.
Darije Veliki bio je prvi koji je spomenuo Ahemena kao pretka Kira Velikog (576. - 529. pne.) odnosno kao osnivača ahemenidske dinastije. Ipak, neki historičari vjeruju kako je Darije Veliki izmislio Ahemenov lik kako bi opravdao svoj dolazak na vlast svrgavanjem Smerdisa[7]. U slučaju postojanja Ahemena značilo bi kako ahemenidska dinastija datira još od početka 7. vijeka pne. i traje nepuna četiri vijeka; sve do 330. pne.
(kliknite na sliku za uvećanje)
| Vladar | Period | Rodno srodstvo |
|---|---|---|
| Ahemen | cca 705. - cca 675. pne. | Nepoznato |
| Teisp | cca 675. - cca 640. pne. | sin Ahemena |
| Kir I. | cca 640. - cca 580. pne. | sin Teispa |
| Kambiz I. | 580. - 559. pne. | sin Kira I. |
| Kir II. Veliki | 559. - 530. pne. | sin Kambiza I. |
| Kambiz II. | 530. - 522. pne. | sin Kira Velikog |
| Smerdis | ožujak 522. - rujan 522. pne. | sin Kira Velikog |
| Darije I. Veliki | rujan 522. - listopad 486. pne. | sin Histaspa, rođak Kambiza II. |
| Kserkso I. Veliki | rujan 486. - listopad 465. pne. | sin Darija Velikog, unuk Kira Velikog |
| Artakserkso I. | 465. - 424. pne. | sin Kserksa I. Velikog |
| Kserkso II. | 424. - 424. pne. | sin Artakserksa I. |
| Sogdijan | 424. - 423. pne. | sin Artakserksa I. |
| Darije II. | 423. - 404. pne. | sin Artakserksa I. |
| Artakserkso II. | travanj 404. - ožujak 358. pne. | sin Darija II. |
| Artakserkso III. | ožujak 358. - rujan 338. pne. | sin Artakserksa II. |
| Artakserkso IV. | rujan 338. - lipanj 336. pne. | sin Artakserksa III. |
| Darije III. | lipanj 336. - 330. pne. | sin Arsama, rođak Artakserksa IV. |
Godine 559. pne. na anšanski tron dolazi Kir II. Veliki, sin Kambiza I. Budući kako je prijenos krune Parsumaša sa Arsama (Arijaramnov sin) također prešao na Kira Velikog, on je objedinio dva perzijska kraljevstva pa ga se smatra prvim pravim perzijskim kraljem. Ipak, u početku Kirove vladavine Perzija je i dalje bila pod dominacijom moćne Medijske Monarhije.
Između 553. i 550. pne. izbija perzijska pobuna odnosno rat između Medijaca i Perzijanaca u kojem Kir Veliki pobjeđuje svog djeda, medijskog kralja Astijaga i zauzima Ekbatanu (Hagmatana „Mjesto okupljanja“, danas Hamadan). Ovaj prevrat uzrokovao je prijenos političke moći sa prije dominantnih Medijaca, na drugi iranski narod - Perzijance, koji su sada dominirali nad Medijcima[8]. Kir Veliki velikodušno se ponio prema bivšem medijskom kralju; ostavio ga je na životu i obećao kako će se ponašati kao njegov legitimni nasljednik. Prema Kteziju i Ksenofontu, Kir se oženio Astijagovom kćeri Amitisom što se čini nelogičnim jer bi tada ona bila i njegova žena i ujna. Vjerojatno objašnjenje jest da se Astijag oženio još jednom i da je njegova druga žena rodila navedenu kćer[9]. Ekbatana, dojučerašnji glavni grad Medije, zbog svoje velike strateške važnosti kontroliranja Centralne Azije postala je glavnim gradom nove, Ahemenidske Monarhije[10].
Prijenos političke dominacije sa Medijaca na Perzijance doveo je do velikog preokreta na Bliskom istoku, jer se Kir Veliki nakon pokoravanja Medijske Monarhije morao obračunati sa svojim susjedima i nekadašnjim medijskim saveznicima; moćnom Lidijskom i Babilonijskom Monarhijom. Lidijski kralj Krez (Astijagov šogor) u prevratu među dvjema iranskim dinastijama vidio je priliku za proširenje svoje Lidijske Monarhije, pa njegove trupe kreću u pohod protiv Ahemenidske Monarhije. Ipak, Kir Veliki brani monarhiju od napadača u bitci kod Pterije te nastavlja rat protiv Lidijaca sve do konačnog osvajanja lidijskog glavnog grada Sarda, čime Lidijska Monarhija prestaje postojati. Bogati lidijski kralj Krez biva zarobljen