Bulakan, Bulacan

Para sa ibang paksa, tingnan ang Bulacan at Bulacan (paglilinaw).

Bulakan Bayan ng Bulakan
Bayan
Sagisag
Mapa ng Bulacan na nagpapakita sa lokasyon ng Bulakan.
Bulakan Lokasyon sa Pilipinas
Mga koordinado: 14°47′34″N 120°52′44″E
Bansa	Pilipinas
Rehiyon	Gitnang Luzon (Rehiyong III)
Lalawigan	Bulacan
Distrito	— 0301405000
Mga barangay	14 (alamin)
Pamahalaan
• Manghalalal	54,078 botante (2025)
Lawak
• Kabuuan	72.90 km2 (28.15 milya kuwadrado)
Populasyon  (Senso ng 2024)
• Kabuuan	83,101
• Kapal	1,100/km2 (3,000/milya kuwadrado)
• Kabahayan	20,746
Ekonomiya
• Kaurian ng kita	ika-1 klase ng kita ng bayan
• Antas ng kahirapan	9.40 sagisag ng porsiyento% (2023)
• Kita	₱ 447.4 million (2024)
• Aset	₱ 881.2 million (2024)
• Pananagutan	₱ 347.8 million (2024)
• Paggasta	₱ 394.7 million (2024)
Kodigong Pangsulat	3017
PSGC	0301405000
Kodigong pantawag	44
Uri ng klima	Tropikal na monsoon na klima
Mga wika	Tagalog

Ang Bayan ng Bulakan ay isang ika-1 klaseng bayan sa lalawigan ng Bulacan, Pilipinas. Matatagpuan ito sa layong 35 kilometro (22 milya) hilaga ng Maynila. Ayon sa senso ng 2024, ito ay may populasyon na 83,101 sa may 20,746 na kabahayan.

Ang Bulakan na isa sa pinakamatandang mga bayan sa Pilipinas ay naging "encomienda" o kabisera ng Provincia de la Pampanga, at paglaon ay naging unang kabisera ng lalawigan ng Bulacan bago inilipat ito sa Malolos noong 1930, pagkatapos ng pananakop ng mga Amerikano. Sa bayang ito ipinanganak si Marcelo H. del Pilar, isang Pilipinong makabayan na naglimbag ng babasahing La Solidaridad. Dito rin ipinanganak ang kanyang pamangking si Gregorio del Pilar, isang Pilipinong Heneral noong himagsikan, at ni Soc Rodrigo, dating senador ng Pilipinas.

Kaugnay sa paggamit ng mga titik "c" o "k" upang itukoy sa bayan ng Bulakan, isinasaad sa Kabanata 2, Seksiyon 15 ng Bagong Panlalawigan na Kodigong Pampangasiwaan ng Bulacan (Ordinansa Blg. C-004) noong 2007 na ang salitang "Bulakan" ay tumutukoy sa bayan at ang unang kabisera ng lalawigan habang sa mismong lalawigan naman ang salitang "Bulacan."

Etimolohiya

Ang pangalan ng bayan ay nagmula sa salitang Tagalog na bulak, na nangangahulugang bulak sa Ingles. Ito ay pinangalanang Bulakan dahil sa kasaganaan ng halamang bulak na tumutubo sa rehiyon.

Kasaysayan

Pundasyon

Itinatag ng mga Augustinian ang Bulakan bilang isa sa mga visita ng Convento de Tondo noong 1575 sa ilalim ng ministro nito na si Fray Alonzo Alvarado, OSA. Noong 1578, ito ay naging isang Parokya ng bayan at inilaan ng Kumbento sa ilalim ng pagtangkilik ng Nuestra Señora de la Asunción kasama si Caluya (ngayon ay Balagtas, naging bayan noong 1599) at Guiguinto, Bulacan bilang bayang ito sa Guiguinto, Bulacan|Gui4came. visitas. Ayon sa mga lokal na tala, Padre Agustin del Alburqueque, ang OSA ang unang Nauna sa Bayan.

Sa isang sensus noong Hunyo 1591, ang Lalawigan ng Bulacan ay mayroong 1,200 tributes o 4,800 katao, isang kumbentong Augustinian, isang Gobernadorcillo at isang alcalde mayor (kasalukuyang gobernador) na may hurisdiksyon sa mga bayan ng Bulakan (kabisera noon) [][Malolos, Calumpit]] [] Caluya at Meycauayan.

Sa gitna ng bayan ay nakatayo ang siglong gulang na adobe church ng Our Lady of the Assumption (Nuestra Señora de la Asunción). Sa harap ng simbahan ay nakatayo ang municipal hall at isang parke na pinangalanang "Plaza del Pilar", na inilaan para sa Rebolusyonaryong Heneral Gregorio del Pilar na nagmula sa Barangay San Jose, Bulakan.

Ang Parish Church of Our Lady of the Assumption ay ang pangalawang pinakamatandang Roman Catholic na simbahan sa lalawigan at ang pinakamahaba at pinakamalawak sa mga tuntunin ng haba ng pasilyo at span ayon sa pagkakabanggit. May entry na ito sa baptismal book noon pang 1578. Sa unang pahina ng libro, nakasulat ang pangalan ng baryo ng bayan ng Bulacan, Bagio, Bulacan (Camino Real), Daan Estacion, Matungao, Cupang, Banban, Dapdap, Parian, Balubad, Pitpitan, Maysantor, Acsausan, Staqui, San Nicolas at Talung.

Pagkaraan ng 400 taon, may mga pagbabagong ginawa sa mga lumang baryo na binubuo ng bayan. Ang Bagio ay naging bahagi ng Bagumbayan noong 1731, ang Tibig ay umiral noong 1735, ang Dapdap ay pinalitan ng pangalan na Santa Ana noong 1741, Nagdasig ay naging bahagi ng Tab-Ang noong 1744 at ngayon ay San Francisco, Parian ay pinalitan ng pangalang Santa Inez noong 1765, Bulacan (Camino Real), Daan Estacion, Paniqui at Calungusan ay ginawang San Jose at Calungusan. sinakop ang Acsajo, ang Cupang ay sumapi sa Maysantor na ngayon ay Maysantol, ang Banban ay naging Bangbang at ngayon ay ang Bambang, Perez ay umiiral bilang hiwalay na baryo ng Taliktik (ngayon ay Taliptip), at may parehong lumang pangalan ng barrios San Nicolas, Matungao at Balubad.

Ang mga unang Bulaqueño, ang mga residente ng Bulakan, ay nakikibahagi sa pagsasaka, pangingisda at mga gawaing kamay, lalo na sa paghabi.

Ang bayan ng Bulakan, bilang unang kabisera ng lalawigan, ang nagbigay ng pangalan sa lalawigan gaya ng nakagawian ng iba pang mga lalawigan ng sinaunang Pilipinas (tulad ng Cavite, Cavite; Tayabas, Tayabas (ngayon ay Quezon Province) o Batangas, Batangas). Ito ang sentro ng mga gawaing pang-ekonomiya at ang mga naninirahan ay nagtamasa ng mahusay na kalakalan sa Maynila, pangunahin dahil sa kalapitan nito sa lungsod at madaling mapuntahan sa pamamagitan ng malawak at nalalayag na ilog nito.

Pagsalakay ng mga Briton sa Bulacan

Ang Bulakan din ang pinangyarihan ng labanan sa pagitan ng mga Kastila na pinamumunuan ni Simón de Anda y Salazar at ng mga Briton na pinamumunuan ni Kapitan Slay noong maikling pananakop ng mga Ingles sa Maynila. Nagpadala ang mga Briton ng isang ekspedisyon na binubuo ng 400 Briton, 300 Malabar Negro at 2,000 kaalyadong Tsino. Ang mga Kastila, kasama ang mga katutubo ng Bulacan, ay gumawa ng isang magiting na paninindigan ngunit natalo. Kalaunan ay sinakop ni Kapitan Slay ang bayan ngunit hindi nagtagal.

Isang malaking grupo ng humigit-kumulang 8,000 gerilyang Pilipino sa pangunguna ng Espanyol na si Jose Pedro de Busto ang nakipaglaban kay Kapitan Slay sa loob ng siyam na araw sa harap ng simbahan hanggang sa tulay, na nagtulak sa kanya na umatras patungong Maynila.

Simbahan ng Bulakan

Ang Simbahan ng Nuestra Señora de la Asuncion ang lugar ng kapanganakan ng Flores de Mayo, isang kapistahan para sa Birheng Maria, na ginaganap sa buong Pilipinas tuwing buwan ng Mayo. Ito rin ang lugar ng kapanganakan ng tradisyonal na awiting Dalit, isang patulang awit para sa mga patron ng isang partikular na barrio o bayan. Sa loob ng maraming siglo, ang Simbahan ng Mahal na Birhen ng Assumption ay nagsilbing balwarte ng pananampalatayang Katoliko sa buong lalawigan. Ito ang nagsilbing sentral na simbahan: isang simbahang parang katedral na nagsisilbing primus inter pares sa mga simbahang Poblacion ng Bulakan.

Matapos maitayo ang Diyosesis ng Malolos, ang dating kaluwalhatian nito ay unti-unting naglaho habang ang pokus ay nabaling sa katedral ng kalapit na bayan na Malolos: isang simbahang itinayo 2 taon ang lumipas noong 1580. Bilang dating kabisera ng sekular na pamamahala, pati na rin ang kuta ng Kristiyanismo, nakatakda itong magbigay-pugay sa simbahang ito na isang siglong gulang. Kaya naman, ang mga mananampalataya kasama ang kasalukuyang kura paroko, si Rev. Fr. Manuel Manicad, ay humiling sa obispo, si Jose Francisco Oliveros, Obispo ng Malolos, na ideklara ang simbahan bilang isang Dambana ng Diyosesis. Noong Nobyembre 28, 2020, itinaas ng ikalimang obispo ng Malolos, si Most Rev. Dennis Villarojo D.D., ang parokya bilang isang Dambana ng Diyosesis. Sa parehong araw, ang iginagalang na imahen ng Nuestra Señora de la Asuncion ay tumanggap ng Solemn Episcopal Coronation.

Ang bayan ay nasisiyahan pa rin sa kalakalan at komersiyo kasama ang mga kalapit na bayan at ang Maynila kung saan ito ay may baybayin, isang lugar na puno ng makasaysayan at maluwalhating nakaraan.

Heograpiya

Ang munisipalidad ng Bulakan ay nasa timog-kanlurang bahagi ng lalawigan ng Bulacan at napapalibutan ng ilang munisipalidad. Ito ay napapaligiran sa hilaga ng munisipalidad ng Guiguinto, sa timog ng Manila Bay, sa silangan ng munisipalidad ng Bocaue, sa hilagang-kanluran ng lungsod ng Malolos, sa hilagang-silangan ng munisipalidad ng Balagtas, sa timog-silangan ng lungsod ng Meycauayan at sa timog-silangan ng munisipalidad ng Obando.

Ito ay 35 kilometro (22 mi) hilaga ng Manila. Humigit-kumulang 72.90 kilometro kuwadrado (28.15 mi kuw) o 2.7284% ng kabuuang lawak ng lupa ng buong lalawigan. Ito ay nasa ikasampu (10) sa mga tuntunin ng lawak ng lupa kumpara sa iba pang mga munisipalidad sa lalawigan.

Mga Barangay

Ang bayan ng Bulacan ay nahahati sa 14 na mga barangay.

• Bagumbayan
• Balubad
• Bambang
• Matungao
• Maysantol
• Perez
• Pitpitan
• San Francisco
• San Jose (Pob.)
• San Nicolas
• Santa Ana
• Santa Ines
• Taliptip
• Tibig

Demograpiko

Senso ng populasyon ng
Bulakan

Taon	Pop.	±% p.a.
1903	11,589	—
1918	10,423	−0.70%
1939	11,931	+0.65%
1948	13,242	+1.17%
1960	18,395	+2.78%
1970	26,750	+3.81%
1975	28,361	+1.18%
1980	34,920	+4.25%
1990	48,770	+3.40%
1995	54,236	+2.01%
2000	62,903	+3.23%
2007	72,289	+1.94%
2010	71,751	−0.27%
2015	76,565	+1.24%
2020	81,232	+1.25%
2024	83,101	+0.55%
Sanggunian: PSA

Sa senso noong 2020, ang populasyon ng Bulakan ay 81,232 katao, na may densidad na 1,100 naninirahan kada kilometro kuwadrado o 2,800 naninirahan kada milya kuwadrado.

Sa senso noong 2010, ang Munisipalidad ng Bulakan ay may kabuuang populasyon na 71,751. Ang Barangay Bambang ang may pinakamakapal na populasyon na may 13,566. Sinusundan ito ng Barangay Matungao at Barangay Santa Ana na may 9,699 at 7,685 ayon sa pagkakabanggit, sa kabilang banda, ang barangay na may pinakakaunting populasyon ay ang Barangay Perez at Barangay Santa Ines na may 2,152 at 2,682 ayon sa pagkakabanggit.

Kung ikukumpara sa populasyon ng Munisipalidad noong 1995 na 54,624, nagpapakita ito ng pagtaas ng 10,060 katao mula 1995 hanggang 2004. Ang taunang rate ng paglago ay 1,117 o isang average na pagtaas ng 18.42% sa loob ng siyam na taon.

Ang pinakamataas na porsyento ng pagbabago sa populasyon mula 1995 hanggang 2004 ay naipakita sa Barangay Perez, Pitpitan, Santa Ines, Tibig, Bagumbayan na may pagtaas na 56.33%, 54.74%, 39.73%, 34.66%, at 33.46% ayon sa pagkakabanggit.

Sa kabilang banda, ang mga barangay na nagpapakita ng pinakamababang porsyento ng pagbabago sa populasyon ay ang Barangay San Francisco, Matungao, at Bambang na may pagtaas lamang na 0.4%, 2.95% at 7.57% ayon sa pagkakabanggit.

Bilang ng mga sambahayan

Ang survey ng Community Base Monitoring System (CBMS) noong Enero 2005 ay nagpakita ng 14,523 na sambahayan. Kung ikukumpara sa kabuuang bilang ng mga sambahayan na 12,488 noong 2002, isang pagtaas ng 2,035 na sambahayan ang natanto mula 2002 hanggang 2005.

Kasarian at istruktura ng edad

Tulad ng ibang bahagi ng bansa, ang populasyon sa Bulakan ay nagpapakita ng pyramidal na istruktura ng edad. Ang populasyon sa pagitan ng edad 0-14 ay bumubuo sa 18,586 o 35% ng kabuuang populasyon. Sa kabilang banda, 31,963 o 61% ang kabilang sa bracket ng edad na 15–64 taong gulang at 2,103 o 4% lamang ang nasa bracket ng edad na 65 taong gulang pataas.

Sa mga tuntunin ng distribusyon ng kasarian, ang populasyon ng kababaihan ay bahagyang mas marami kaysa sa populasyon ng kalalakihan ng .47% noong 2002 Census on Population. Mayroong 31,553 na populasyon ng lalaki kumpara sa 31,702 na populasyon ng babae na nagreresulta sa ratio ng kasarian na 1 lalaki sa 1.004 na babae kumpara sa ibang kasarian.

Relihiyon

Ang Simbahang Katoliko, ay nanatiling nangingibabaw na relihiyon simula nang lumaganap ito sa bayan noong 1572. Sa kabuuang populasyon na 64,684 noong 2004, 56,436 o 87.25% ay Simbahang Katoliko. Ang iba pang pananampalatayang Kristiyano na nakatagpo ng daan sa bayan ay ang Members Church of God International na mas kilala bilang Ang Dating Daan, Iglesia ni Cristo, United Methodist Church, Ang Nagkaisang Iglesia ni Cristo sa Pilipinas, Jesus Is Lord Church Worldwide at marami pang iba.

Simbahan ng Parokya ng Mahal na Birhen ng Assumption

Façade ng Simbahan ng Parokya ng Nuestra Señora de la Asuncion

Pangunahing artikulo: Simbahan ng Mahal na Birhen ng Assumption (Bulakan)

Ang simbahang parokya ng bayan, ang Iglesia Parroquial de Nuestra Señora de la Asuncion, sa ilalim ng hurisdiksyon ng Diyosesis ng Katoliko Romano ng Malolos, ay isa sa pinakamatanda at pinakamalaking simbahan sa Lalawigan ng Bulacan. Ito ang lugar kung saan ipinamahagi ni Gregorio Del Pilar ang mga polyeto na ginawa ng kanyang tiyuhin, si Marcelo H. Del Pilar na miyembro ng Kilusang Propaganda. Ang Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas ay naglagay ng isang makasaysayang pananda noong 2007 na nagdeklara sa Simbahan ng Bulakan bilang isang Markadong Istrukturang Pangkasaysayan.

Wika

Sa pangkalahatan, ang Bulakan ay isang bayan na nagsasalita ng Tagalog. Humigit-kumulang 86.8% ang nagsasalita ng Tagalog habang ang iba ay nagsasalita ng Kapampangan.

Antas ng literasiya

Ipinapakita ng 2005 Community Based Monitoring System Survey na ang Populasyon ng 10 taong gulang pataas ay nasa humigit-kumulang 38,164 katao at humigit-kumulang 37,822 ang may literasiya na 99.10 porsyento.

Ipinapakita rin ng 2005 Community Based Monitoring System Survey na mayroon lamang 219 na lisensyadong propesyonal dito, ang pinakamababa sa buong probinsya.

Pamahalaan

Lokal na pamahalaan

Pangunahing artikulo: Sangguniang Bayan

Talaksan:Bulakan Municipal Hall, Bulacan, Abr 2025.jpg

Bulakan Municipal Hall at Town Plaza

• Mayor: Vergel Meneses (NPC)
• Vice Mayor: Aron Ronald R. Cruz (PFP)
• Mga miyembro ng Sangguniang Bayan:
  • Bienvenido M. Cruz Jr. (NPC)
  • Patrick Ian D. Catindig (NPC)
  • Ma. Gloria D. Mendoza (PFP)
  • Veronica Michaela V. Meneses (NPC)
  • Rchie E. San Jose (NPC)
  • Piccolo Iñigo F. Meneses (PFP)
  • Ana Marie V. Pagsibigan (NPC)
  • Michael M. Ramos (PFP)

Kultura

Mga Pista at Kapistahan

Noong 2024, inilunsad ng Bulakan ang kauna-unahang “Bangkaripas” pista ng Barangay Tibig na may temang, ‘Ang Simula’. Ang 30-taong-gulang na tradisyon at pamana ng kultura ng nayon ay nagtatampok ng makukulay na laruang bangka na gawa sa plastik o styrofoam na nakikipagkumpitensya sa “bangka-bangkaan” sa kahabaan ng Ilog Bulakan. Ang mga bangka ay pinapagana ng hair dryer at ng mga motor na Tamiya mini 4WD noong dekada 1990.

Edukasyon

Ang Tanggapan ng Distrito ng mga Paaralan ng Bulacan ang namamahala sa lahat ng institusyong pang-edukasyon sa loob ng munisipalidad. Pinangangasiwaan nito ang pamamahala at operasyon ng lahat ng pribado at pampubliko, mula elementarya hanggang sekondarya.

Ang bawat barangay ay may sariling day-care para sa mga mag-aaral na nasa pre-elementarya at isang elementarya. Marami ring mga pribadong elementarya na matatagpuan sa iba't ibang barangay.

Mga paaralang primarya at elementarya

• Assumpta Academy
• Bagumbayan Primary School
• Bambang Elementary School
• Barnabbas Bulacan Christian Academy
• Bulacan Central Christian School
• Bulacan Montessori School
• Dr. Litao Learning School
• Dr. Manuel S. Tansinsin Memorial School
• General Gregorio del Pilar Integrated School
• Immaculate Conception School of Malolos
• Jesus Reigns Christian Academy Foundation
• Jose L. Perez Memorial School
• Marcelo H. del Pilar Memorial School
• Matungao Elementary School
• Molder of Youth Montessori School
• Pitpitan Elementary School
• Smart Child Multiple Intelligence Academy
• St Stephen School of Bulacan
• Sta. Ana Elementary School
• Sta. Paaralang Elementarya ng Ines
• Paaralang Elementarya ng Tabang
• Paaralang Elementarya ng Taliptip
• Paaralang Elementarya ng Tibig
• Paaralang Young Achievers Montessori

Mga paaralang sekundarya

• Assumpta Academy
• Institusyon ng Doña Trinidad Mendoza
• Paaralang Montessori ng Bulacan
• Paaralang Metodista ng Bulacan
• Paaralang Kristiyano ng Bulacan Central
• Paaralang Mataas na Pang-alaala ng Doña Candeleria Meneses Duque
• Institusyon ng Doña Trinidad Mendoza
• Paaralang Pang-Integrasyon ng Heneral Gregorio del Pilar
• Paaralang Mataas na Pang-alaala ng Romeo Acuña Santos
• Paaralang Mataas na Pang-alaala ng San Francisco Xavier
• Paaralang Pambansa ng Taliptip

Institusyon ng mas mataas na edukasyon

• Pampamahalaang Unibersidad ng Bulacan - Ang Meneses Campus ay isang satellite campus ng Pamantasang Estado ng Bulacan, na matatagpuan sa Barangay Matungao.

Mga kilalang personalidad

• Marcelo H. del Pilar – makabayan, abogado, mamamahayag at aktibista, isa siya sa mga pinuno ng Kilusang Propaganda noong panahon ng mga Espanyol at nagsilbing pangalawang punong patnugot ng La Solidaridad; mas kilala sa kanyang alyas na "Plaridel", na siyang pinagmulan ng pangalan ng kalapit na bayan na Plaridel, Bulacan
• Gregorio del Pilar – Katipunero pamangkin ni Marcelo H. del Pilar, nagsilbing isa sa mga pinakabatang heneral ng Rebolusyong Pilipino at ng Unang Republika ng Pilipinas; kilala bilang "Bayani ng Labanan sa Pasong Tirad"
• Tess Lazaro – diplomat at kalihim ng ugnayang panlabas
• Vicente Lava – Chemist at General Secretary ng Communist Party of the Philippines (1942–1944)
• Francisco Soc Rodrigo – abogado, tagapagturo, brodkaster, mamamahayag, manunulat ng dula, at estadista na nagsilbi bilang miyembro ng Senado ng Pilipinas mula 1960 hanggang 1972 at bilang Komisyoner sa 1986 Constitutional Commission. Ang parangal na "Gawad Soc Rodrigo" ay ipinangalan sa kanya ng Komisyon ng Wikang Filipino at National Commission for Culture and the Arts.

Mga Kawing Panlabas

• Philippine Standard Geographic Code Naka-arkibo 2012-04-13 sa Wayback Machine.
• Bulacan, Bulacan