İçeriğe atla

Lateran Sarayı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Lateran Sarayı
Harita
Genel bilgiler
KonumLateran, Caelian Tepesi, Roma, İtalya
Koordinatlar41°53′12″K 12°30′19″D / 41.88667°K 12.50528°D / 41.88667; 12.50528
Resmî sitepalazzolateranense.com

Lateran Apostolik Sarayı (Latince: Palatium Apostolicum Lateranense), yaygın adıyla Lateran Sarayı (Latince: Palatium Lateranense; İtalyanca: Palazzo del Laterano), Roma İmparatorluğu döneminden kalma antik bir saray olup daha sonra Roma'daki papaların başlıca ikametgâhı olarak kullanılmıştır.

Roma'daki Caelian Tepesi üzerinde bulunan Lateran'da, Aziz Yuhanna Meydanı'nda yer alan saray, Roma Katedrali olan Laterano Bazilikası'na bitişiktir. Roma İmparatorluğu döneminde Laterani ailesine ait olan saray, zamanla I. Konstantin'in mülkiyetine geçti. Konstantin, sarayı daha önce Santa Pudenziana Bazilikası'nda ikamet eden Papa Miltiades'e bağışladı.

4. yüzyıldan itibaren saray, yaklaşık bin yıl boyunca papaların resmî ikametgâhı olarak hizmet verdi. Papalık makamının daha sonra yakındaki Vatikan'a taşınmasının ardından yapı farklı amaçlarla kullanılmaya başlandı. Günümüzde sarayda, Papalık Devleti'nin tarihini anlatan Vatikan Tarih Müzesi yer almaktadır. Ayrıca Roma Piskoposluğu'nun idarî birimleri ile piskoposluğun günlük yönetiminden sorumlu papa vekili olan kardinal vekilin resmî daireleri de burada bulunmaktadır. Saray, 1970 yılına kadar daha sonra koleksiyonları Vatikan Müzeleri ile diğer kurumlara dağıtılan Lateran Müzesi'ne de ev sahipliği yapmıştır.

Günümüzde ayakta bulunan yapı, Roma döneminden bu yana yaşanan çok sayıdaki yıkım ve yeniden inşa sürecinin ardından, büyük ölçüde 1580'lerde Domenico Fontana'nın tasarımlarına göre gerçekleştirilen yeniden inşanın ürünüdür. Ortasında avlu bulunan dikdörtgen planlı bu yapı, Orta Çağ'daki saraya göre daha yüksek ancak daha küçük bir ölçektedir. Orta Çağ sarayından günümüze yalnızca daha sonraki dönemlerde büyük ölçüde yeniden inşa edilmiş bazı parçalar ulaşmıştır. Bunların en önemlileri Leonian Triclinium, büyük bir Orta Çağ salonunun uç duvarı ile Santa Scala ("Kutsal Merdivenler") olarak bilinen yapıdır. Bu kalıntılar bugün ana sarayın karşısındaki ayrı bir yapı kompleksinin parçasını oluşturmaktadır.

1929 tarihli Laterano Antlaşması'ndan bu yana saray ile bitişiğindeki bazilika, Kutsal Makam'ın ülke dışı statüye sahip mülkleri arasında yer almaktadır.

Tarihi

[değiştir | kaynağı değiştir]

Domus Laterani, I. Konstantin'in ikinci eşi ve Maxentius'un kız kardeşi Fausta ile evlenmesinin ardından imparatorluk mülkü hâline geldi. Yaklaşık 312 yılında Konstantinos, o tarihte Domus Faustae ("Fausta'nın Evi") olarak anılan sarayın bitişiğindeki imparatorluk süvari muhafızlarına ait kışlaları yıktırdı. Ardından aynı alanda Laterano Bazilikası'nın inşasını başlattı.[1] Daha sonra I. Konstantin, Domus Laterani'yi Roma piskoposuna bağışladı.[2] Bu bağışın, Papa Miltiades döneminde[3] ve Donatizme karşı toplanan 313 tarihli piskoposlar konsiline ev sahipliği yapabilecek kadar erken bir tarihte gerçekleştiği kabul edilmektedir.[1]

Orta Çağ Sarayı

[değiştir | kaynağı değiştir]

Bizans'ın Lombard akınlarını engelleme konusundaki etkisinin zayıflamasıyla birlikte papalık, imparatorluktan giderek daha bağımsız bir hâle geldi. 8. yüzyılın başlarına kadar Roma piskoposlarının ikametgâhı "saray" olarak değil, Lateran patrikhanesi (patriarchium) olarak anılıyordu.[4] Bu yapının gerçek bir saraya dönüştürülmesinin amacı, papanın yalnızca ruhani değil, dünyevi otoritesini de kullanabileceği bir yönetim merkezi oluşturmaktı.[5] Lateran'daki papalık sarayı, 8. yüzyılın sonlarında Papa I. Hadrianus (772-795) ile Papa III. Leo (795-816) dönemlerinde kapsamlı biçimde genişletildi. I. Hadrianus, giriş merdiveninin revakını (Zaccaria Revakı) yeniden düzenledi ve yanına konut olarak kullanılan yeni bir kule inşa ettirdi.[6] Bu revak, yoksullara sadaka dağıtılan yer olmasının yanı sıra Capitoline Kurdu heykeli ile Lex de imperio Vespasiani levhalarına da ev sahipliği yapıyordu.[6]

Papa V. Sixtus'un 1580'lerde gerçekleştirdiği düzenlemelerden önceki Lateran Sarayı ve bazilikasının planı.

III. Leo, yaklaşık 800 yılında papalık törenlerinin merkezi olarak kullanılmak üzere iki triclinium inşa ettirdi. Bunlardan ilki yalnızca triclinium ya da triclinium maius, ikincisi ise Aula Concilii adıyla bilinmeye başladı. Mimari açıdan bu yapılar Konstantinopolis'teki Bizans imparatorluk saraylarını örnek alıyordu.[5][7] Mozaikler ve çeşmelerle süslenen her iki triclinium da papalık törenlerine, şölenlere ve toplantılara ev sahipliği yapıyordu. Süslemeleri, papalığın gücü ile otoritesini simgelemeyi amaçlıyordu.[8]

Leonian Triclinium (triclinium maius), eski sarayın en ünlü salonlarından biri olup devlet ziyafet salonu olarak kullanılıyordu. Mozaiklerle kaplı iki katlı yapı yaklaşık 50 metre uzunluğundaydı. Üst katta, sonunda büyük bir apsis ve iki yanında birer apsis bulunan 26 metre uzunluğunda ana salon ile muhtemelen revaklı dikdörtgen planlı bir giriş bölümü yer alıyordu.[8][9] Ana salona açılan iki apsis ile giriş bölümündeki apsisler fresklerle süslüyken, ana apsis mozaiklerle kaplıydı ve papalık tahtını barındırıyordu.[8] Yapının kendisi günümüze ulaşmamıştır. Ancak 1743 yılında mozaikler, eski çizimlerden yararlanılarak kopyalanmış ve sarayın karşısına bu amaçla inşa edilen özel bir yapıya yerleştirilmiştir. Yapının özgün mozaik kompozisyonu üç bölümlü bir mozaik hâlinde korunmuştur. Ortadaki sahnede İsa havarilere görevlerini verir; solda Aziz Petrus'a anahtarları, Konstantin'e ise Labarum'u teslim eder. Sağdaki sahnede ise Aziz Petrus, III. Leo'ya stolayı, Şarlman'a ise kiliseyi koruma görevini simgeleyen sancağı uzatır.[5]

Lateran Sarayı avlusu
Lateran Sarayı'nın iç mekanı

III. Leo'nun inşa ettirdiği ikinci triclinium, daha sonra Aula Concilii ("Konsil Salonu"; İtalyanca: Sala del Concilio) adıyla anıldı. Bazilikanın hemen yanında ve ona dik konumda yer alıyordu.[9] Yaklaşık 53 metre uzunluğunda ve 13 metre genişliğinde görkemli, dikdörtgen planlı bir salondu. Yapının bir ucunda büyük bir apsis, iki yanında ise beşer apsis olmak üzere toplam on bir apsis bulunuyordu.[8][9] Ana apsisin önüne, onarılan Aqua Claudia su kemerinden basınçlı borularla su püskürten büyük bir porfir çeşme yerleştirilmişti. Dönemin teknik başarısını sergileyen bu düzenleme, ziyaretçileri etkilemek amacıyla tasarlanmıştı.[9] Yan apsislerin her birinde ziyafetler için kullanılan accubita bulunmaktaydı. Bunlar, Konstantinopolis'teki Büyük Saray'ın 19 accubitalı kabul salonu örnek alınarak düzenlenmişti.[8][9] Ana apsis, İsa ile Meryem'i, Aziz Petrus ve Aziz Pavlus'un yanı sıra üç başka figürle birlikte betimleyen bir mozaikle süslenmişti. On yan apsisin her biri ise Yahudi olmayan halklara vaaz veren bir havariyi tasvir eden fresklerle bezenmişti.[7] Ana apsisin sol tarafındaki merdiven bazilikaya ulaşıyordu.[7][10] Salon ayrıca sütunlar, payeler ve opus sectile döşemelerle süslenmişti.[7] III. Leo ile halefi I. Paschalis (817-824), papaların özel şapeli olan Sancta Sanctorum'u ("Kutsalların Kutsalı") yeni mücevherli kutsal emanet mahfazalarıyla ve Ahit Sandığı örnek alınarak tasarlanmış bir kutsal emanet sandığıyla donattılar. Bu sandıkta Roma'nın en değerli kutsal emanetlerinden bazıları muhafaza ediliyordu.[8] Yaklaşık 820'lerden itibaren Liber Pontificalis, bu yapı topluluğunu palatium (saray) olarak adlandırmaya başladı.[8] 1054 yılında Doğu ve Batı kiliselerinin ayrılmasının ardından Lateran Sarayı, Batı Avrupa'da toplanan ilk ekümenik konsile 1123 yılında ev sahipliği yaptı. Ayrıca 1139, 1179, 1213 ve 1512 yıllarında düzenlenen dört ekümenik konsil de burada gerçekleştirildi.

Ön planda III. Thutmose Dikilitaşı, solda Lateran Sarayı ve sağda Laterano Bazilikası ile Aziz Yuhanna Lateran Meydanı.

Lateran Sarayı ile bazilika arasında, o dönemde Hristiyan İmparator Konstantinos'u tasvir ettiği sanılan Marcus Aurelius'un atlı heykeli bulunuyordu.

Dikiltaş kaidesindeki kitabe

VIII. Bonifacius, Aula Concilii'nin kuzey tarafına Loggia delle Benedizioni'yi ekletti.[11] Daha sonra bu alana Lateran Dikilitaşı dikildi. Aslen Yirmi İkinci Hanedan firavunu III. Thutmose tarafından yaptırılan dikilitaş, torunu IV. Thutmose döneminde tamamlandı. Kaidesiyle birlikte 45,70 metre yüksekliğinde olan eser, Roma'nın en yüksek dikilitaşı ve ayakta duran en büyük Antik Mısır dikilitaşıdır. Ağırlığı 230 tonu aşmaktadır. Mısır'ın Roma İmparatorluğu eyaleti olmasının ardından Karnak'taki Amon Tapınağı'ndan sökülerek, Theodosius dikilitaşıyla birlikte İskenderiye'ye taşındı. Buradan ise 357 yılında Circus Maximus'un spina duvarını süslemek amacıyla Roma'ya getirildi. Kaidesindeki kitabe ise dikilitaşı Roma'ya getiren oğlu II. Constantius'u değil, I. Konstantin'i onurlandırmaktadır.

Modern dönem

[değiştir | kaynağı değiştir]

17. yüzyılın sonlarında Papa XII. Innocentius, Lateran'ın bir bölümünde yetim çocukların küçük bir ipek imalathanesinde çalıştırıldığı bir darülaceze kurdurdu. 19. yüzyılda ise Papa XVI. Gregorius ile Papa IX. Pius, Vatikan galerilerindeki eser fazlalığını değerlendirmek amacıyla Lateran'da dinî sanat ve pagan kültürüne adanmış bir müze kurdular.

1925 yılında Papa XI. Pius, misyonerler tarafından gönderilen eserlerin sergilendiği bir etnografya müzesi açtı. 11 Şubat 1929'da Laterano Antlaşması burada imzalandı ve böylece Kutsal Makam ile İtalya Krallığı arasındaki ilişkiler resmî olarak düzenlendi. Antlaşmayla birlikte hem bazilika hem de Lateran Sarayı, İtalya topraklarında yabancı büyükelçiliklere tanınan ayrıcalıklara benzer haklardan yararlanan Kutsal Makam'ın ülke dışı mülkleri statüsüne kavuştu.[12]

II. Dünya Savaşı sırasında Lateran ve ona bağlı yapılar, Naziler ile İtalyan Faşistlerinden kaçan çok sayıda Yahudi ve diğer sığınmacıya güvenli bir sığınak sağladı. Buraya sığınanlar arasında Alcide De Gasperi, Pietro Nenni ve Ivanoe Bonomi de bulunuyordu. Lateran arazisinde ayrıca İtalyan askerleri de barındırılıyordu.[13]

Roma Psikopğolsuğu'nun merkezi

[değiştir | kaynağı değiştir]

Papa XXIII. Ioannes, Roma Piskoposluğu'nun merkezi ile idarî birimlerini Lateran Sarayı'na taşıdı. Ayrıca Lateran Müzesi koleksiyonlarını Vatikan'a nakletti. Saray, 1987 yılından bu yana 1991'de ziyarete açılan ve Papalık Devleti'nin tarihini anlatan Vatikan Tarih Müzesi'ne ev sahipliği yapmaktadır.

27 Temmuz 1993'te meydana gelen bir bombalı saldırı, Laterano Bazilikası'ndaki Roma Vekâleti binasının cephesinde ağır hasara yol açtı. Saldırının, Papa II. Ioannes Paulus'un mafya karşıtı açıklamalarına misilleme amacıyla İtalyan mafyası tarafından gerçekleştirildiği genel kabul görmektedir. Onarım çalışmaları Ocak 1996'da tamamlandı.

Günümüzde saray, Roma Vekâleti'nin idarî birimlerine ve kardinal vekilin resmî ikametgâhına ev sahipliği yapmaktadır. Turistler, genellikle sabah saatlerinde papalık dairelerini ziyaret edebilmektedir.

Kaynakça

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. 1 2 "Catholic Encyclopedia: Saint John Lateran". www.newadvent.org. 14 Haziran 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Temmuz 2026.
  2. ↑ Kelly, John Norman Davidson (1986). The Oxford Dictionary of Popes (İngilizce). Oxford University Press. ss. 26-27. ISBN 978-0-19-213964-1. 20 Eylül 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi.
  3. ↑ Kelly, John Norman Davidson (1986). The Oxford Dictionary of Popes (İngilizce). Oxford University Press. s. 26. ISBN 978-0-19-213964-1.
  4. ↑ Partner, Peter (1972). The Lands of St. Peter: The Papal State in the Middle Ages and the Early Renaissance (İngilizce). University of California Press. s. 15.
  5. 1 2 3 Thunø, Erik (2002). Image and Relic: Mediating the Sacred in Early Medieval Rome (İngilizce). L'Erma di Bretschneider. ISBN 978-88-8265-217-3.
  6. 1 2 Gigliozzi, Maria Teresa (2011). I palazzi del papa : architettura e ideologia: il Duecento. Roma: Viella. s. 64. ISBN 978-88-8334-588-3.
  7. 1 2 3 4 Curzi, Gaetano (2016). "The Two Triclinia of Pope Leo III as "Icons of Power"". IKON (İngilizce). 9 (1): 141-152. doi:10.1484/J.IKON.4.00012. ISSN 1846-8551. 13 Temmuz 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi6 Temmuz 2026.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 Dey, Hendrik (2021). The Making of Medieval Rome: A New Profile of the City, 400-1420 (İngilizce). Cambridge University Press. ISBN 978-1-108-98569-7.
  9. 1 2 3 4 5 Gigliozzi, Maria Teresa (2011). I palazzi del papa: architettura e ideologia. Roma: Viella. s. 65. ISBN 978-88-8334-588-3.
  10. ↑ Thunø, Erik (2015). The apse mosaic in early medieval Rome: time, network, and repetition (İngilizce). New York: Cambridge University Press. s. 52. ISBN 978-1-316-32956-6.
  11. ↑ Gigliozzi, Maria Teresa (2011). I palazzi del papa: architettura e ideologia : il Duecento. Roma: Viella. s. 87. ISBN 978-88-8334-588-3.
  12. ↑ "Lateran Treaty" (PDF) (İngilizce). 2011. 13 Ağustos 2011 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi6 Temmuz 2026.
  13. ↑ Marchione, Margherita (2001). Yours Is a Precious Witness: Memoirs of Jews and Catholics in Wartime Italy (İngilizce). Paulist Press. ISBN 978-0-8091-4032-9.
"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Lateran_Sarayı&oldid=38071390" sayfasından alınmıştır