Эчтәлеккә күчү

Ulaanbaatar

Сылтамаларны үзгәртү
Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Ulaanbaatar latin yazuında])
Başqala
Ulaanbaatar
mong. Улаанбаатар
Bayraq Gerb
Bayraq
Bayraq
Gerb
Gerb
İl
Nigezlände1639
Elekkege isemnär1706 yılğa qädär — Örgöö

1911 yılğa qädär — İx-Xüree
1924 yılğa qädär — Niyslel-Xüree

Mäydan4704,4 km²
Märkäz bieklege1300—1350 m
Klimat törekisken kontinental’ sızıqları bulğan tawlı
Räsmi telmongol tele
Xalıq sanı1 405 000 keşe (2017)
Xalıq tığızlığı297,8 keşe/km²
UTCUTC+8:00
Telefon kodı+976 (0)11
Poçta indeksı210 xxx
Avtomobil kodıУА_, УБ_, УН_

Ulaanbaatar (mong. Улаанбаатар [ʊɮɑːŋ.bɑːtʰɑ̆r]) — Mongoliä başqalası häm xalıq sanı buyınça ilneñ iñ zur şähäre — 1 405 000 keşe (2017 yılnıñ noyäbere), möstäqil administrativ berämlekkä bülep birelgän.

Şähär Tuul[en] yılğası üzänendä, diñgez öste tigezlegennän 1300–1350 m bieklektä urnaşqan. Şähärneñ mäydanı — 4704,4 km²[1]. Töv[en] aymağı belän çiktäş.

Ulaanbaatar — Mongoliäneñ säyäsi, kommersiä, mädäni häm fänni üzäge[2][3], şulay uq Üzäk Aziäneñ möhim finans üzäge[4]. Şähär ere transport töyene bulıp tora[5]. Şähärgä Çıñğızxan xalıqara aeroportı[en] häm ike aerodrom xezmät kürsätä. Ulaanbaatar timer yul vokzalı[en] töbäk häm xalıqara timer yul elemtäse üzäge bulıp tora.

Turistlarnı Ulaanbaatarnıñ tarixi üzäge[6][7] häm şähär çitendäge izge Bogd-Xan-Uul[en] tawı cälep itä[8].

Etimologiäse

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Şähärgä 1639 yılda küçmä monastır’ bularaq nigez salınğan häm Örgöö («saray») häm İx-Xüree («zur monastır’») isemnäre belän bilgele bulğan[9].

1911 yılda, Mongoliä bäysez bulğaç, ul başqala statusın häm Niyslel-Xüree («başqala monastıre») isemen alğan.

1924 yılda, revolütsiädän soñ, Böyek xalıq xuralında[en] Baatar-xoto («Batır şähäre», Çıñğızxanğa sıltama) iseme täqdim itelgän. Ämmä Komintern räise T. Irısqolov taläbe buyınça aña imperiä mäğnäse tügel, ä revolütsion mäğnä birü öçen Ulaanbaatar-xoto («Qızıl Batır şähäre») iseme qabul itelgän[10]. Soñraq ul Ulaanbaatarğa qädär kimegän.

Tarixı

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Ulaanbaatarğa 1639 yılda Örgöö iseme astında buddaçılıq monastıre bularaq nigez salınğan[9]. 1696 yılda Terelj bäreleşe[en] Çiñ imperiäseneñ şähär östennän kontrol’ urnaştıruına kitergän[11][12]. XVII ğasırnıñ ikençe yartısınnan ul dini lider Bogd-gegeen[d] rezidensiäse bulğan häm waqıt uzu belän tışqı Mongoliäneñ säyäsi üzägenä äwerelgän[9][13]. 1912 yılda, Mongoliä bäysezlegen iğlan itkännän soñ, şähär Niyslel-Xüree («başqala monastıre») dip atala başlağan, ä 1924 yılda xäzerge Ulaanbaatar isemen alğan[9]. XX ğasır başında ul Qıtay ğäskärläre häm Ungern-Şternbergnıñ[en] Aziä diviziäse[en] okkupatsiäsen kiçergän[14], ä 1921 yılnıñ iyülendä Mongoliä Xalıq Respublikası[en], RSFSR häm YKR ğäskärläre tarafınnan basıp alınğan[en][15].

MXR waqıtında zamança Ulaanbaatar planlaştırılğan ide. Şähär üzäge cimerelgän Könçığış monastıre urınında urnaşqan. 1927 yılnıñ 11 iyülendä Monastırneñ elekkege üzäk mäydanı qarşında xalıq teatrı açılğan. 1923—1924 yıllardan mäydan «Süxbaatar[en] mäydanı» bularaq bilgele bulğan häm yaña Ulaanbaatarnıñ töp mäydanına äwerelgän[16]. 1980 yıllar axırında massaküläm protestlar demokratik üzgäreşlärgä kitergän[17]. Revolütsiädän soñ Ulaanbaatar tiz üsä başlağan, häm 2007 yılda anıñ xalqı millionnan artıp kitkän[18]. 2000 yıllar başında Süxbaatar mäydanı rekonstruksiälängän häm Süxbaatar mavzoleyı sütelgän[19]. 2008 yılda şähärne parlament saylawlarınnan soñ tärtipsezleklär[en] teträtkän[20], ä annan soñğı yıllarda kiñ qolaçlı tözeleş başlanğan: yaña xalıqara aeroport[en][21], metropoliten buyınça plannar[22][23], häm 2014 yılda eşli başlağan şähär timer yulı[24][25].

Mongoliä fond birjası[en] binası

İqtisadı

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Ulaanbaatar — Mongoliäneñ töp iqtisadi üzäge. Şähärdä CEÜ-1, CEÜ-2, CEÜ-3, CEÜ-4 urnaşqan, alar ilneñ elektr energiäseneñ 85%tan artığın eşläp çığara. Şähär tulay sänäğät produksiäseneñ yartısın birä. Maşinalar tözü[en], metall häm ağaç eşkärtü, azıq-tölek sänäğäte alğa kitkän; avtopritseplar zavodı, it kombinatı[d] häm terlekçelek çimalın eşkärtü eşli[26]. Nalayx[en] rayonında körän kümer[en] çığarıla[27].

2006 yıldan «Tsaxilgaan teever» kompaniäse trolleybuslar cıyunı üzläşterä[28], ä 2009 yıldan — üzendä eşlängän duobuslar[en] (Qırğızstanğa, Qazaqstanğa eksport; Çexiä häm Aziädän qızıqsınu)[29].

Çıñğızxannıñ atlı sını[en]

Fäne, mädäniäte häm mäğärife

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Şähärdä Fännär akademiäse[en], Dzanabadzar isemendäge buddaçılıq universitetı[d], Milli meditsina fännäre universitetı[en] häm başqa äydäp baruçı yuğarı uqu yortları eşli. Mädäni infrastruktura 30dan artıq muzeynı, 10nan artıq teatrnı häm 20 sänğät galereyäsen üz eçenä ala. Berençe muzey Bogd-gegeen waqıtında XX ğasır başında açılğan, läkin anıñ ülemennän soñ taratılğan.

Töp muzeyları häm ğibadätxanäläre

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Zamança istälekle urınnarı

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  • Mongol däwlätçelege tarixı muzeyı (parlament binasında) — 2000nän artıq eksponat.
  • Çıñğızxannıñ atlı sını[en] (şähärdän 40 km yıraqlıqta) — muzeyları, restoranı häm küzätü mäydançığı bulğan turistlıq kompleksı.

İskärmälär

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  1. ↑ Улаанбаатар нэг өдөр 2012.
  2. ↑ Улан-Батор. әлеге чыганактан 2018-11-05 архивланган. 2026-02-08 тикшерелгән.
  3. ↑ УЛАН-БАТОР. әлеге чыганактан 2014-07-22 архивланган.
  4. ↑ Улаанбаатар Азийн Санхүүгийн Төв Болох Уу (mn). әлеге чыганактан 2015-07-22 архивланган.
  5. ↑ Гл. редактор Горкин А.П. Страны и города: Современная иллюстрированная энциклопедия.
  6. ↑ ДОСТОПРИМЕЧАТЕЛЬНОСТИ УЛАН-БАТОРА, МОНГОЛИЯ. әлеге чыганактан 2015-07-22 архивланган.
  7. ↑ Достопримечательности Улан-Батора. Что посмотреть и куда сходить в Улан-Баторе. әлеге чыганактан 2014-07-09 архивланган.
  8. ↑ Mongolia Sacred Mountains: Bogd Khan, Burkhan Khaldun, Otgon Tenger. әлеге чыганактан 2012-01-24 архивланган.
  9. 1 2 3 4 ИСТОРИЯ УЛАН-БАТОРА. әлеге чыганактан 2016-05-27 архивланган.
  10. ↑ Протоколы 1-го Великого Хуралдана Монгольской Народной Республики. Улан-Батор-Хото,1925
  11. ↑ Баабар. История Монголии: от мирового господства до советского сателлита. — Казань: Татарское книжное издательство, 2010. — ISBN 978-5-298-01937-8 — c. 93
  12. ↑ «История Востока» (в 6 т.). Т.3 «Восток на рубеже средневековья и нового времени. XVI—XVIII вв.» — Москва: издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. ISBN 5-02-018102-1
  13. ↑ УЛАН-БАТОР (В МОНГОЛЬСКОМ НАПИСАНИИ УЛААНБААТАР) (ru). әлеге чыганактан 2014-08-02 архивланган. {{subst:бүген}} тикшерелгән.
  14. ↑ Кузьмин С. Л. История барона Унгерна. Опыт реконструкции. Москва: издательство КМК, 2010
  15. ↑ ХРОНОЛОГИЯ МОНГОЛЬСКОГО ГОСУДАРСТВА. әлеге чыганактан 2014-04-14 архивланган. {{subst:бүген}} тикшерелгән.
  16. ↑ ПЛОЩАДЬ СУХЭБАТОРА. әлеге чыганактан 2014-08-20 архивланган. 2026-02-10 тикшерелгән.
  17. ↑ Rossabi, Morris. Modern Mongolia: From Khans to Commissars to Capitalists. 2005, University of California Press, ISBN 0-520-24419-2. pp. 1-28
  18. ↑ Улан-Батор — столица Монголии. Review Planet. әлеге чыганактан 2015-09-26 архивланган. {{subst:бүген}} тикшерелгән.
  19. ↑ ПЛОЩАДЬ СУХЭБАТОРА (ru). әлеге чыганактан 2014-08-20 архивланган. {{subst:бүген}} тикшерелгән.
  20. ↑ Недовольные итогами выборов монголы захватили и подожгли штаб правящей партии: много раненых. В Улан-Баторе объявлено чрезвычайное положение. әлеге чыганактан 2008-07-04 архивланган. {{subst:бүген}} тикшерелгән.
  21. ↑ Construction Begins on New Airport. Mongol Messenger. әлеге чыганактан 2014-02-01 архивланган. {{subst:бүген}} тикшерелгән.
  22. ↑ Ulaanbaatar metro project approved (en). әлеге чыганактан 2013-04-28 архивланган. {{subst:бүген}} тикшерелгән.
  23. ↑ Ulaanbaatar - Metro tusliin taniltsuulga (mn). YouTube. әлеге чыганактан 2014-06-11 архивланган. {{subst:бүген}} тикшерелгән.
  24. ↑ ФОТО: Нийслэлчүүдийг тээвэрлэх “Railbus” ирлээ. {{subst:бүген}} тикшерелгән.
  25. ↑ «RAILBUS»-ААР ЗОРЧСОН ТЭМДЭГЛЭЛ. әлеге чыганактан 2015-09-24 архивланган. {{subst:бүген}} тикшерелгән.
  26. ↑ Улаанбаатар — столица и самый крупный город Монголии. {{subst:бүген}} тикшерелгән.
  27. ↑ В Монголии ведется активная разработка проектов по разжижению угля (ru).
  28. ↑ Новости монгольского автопрома (ru). {{subst:бүген}} тикшерелгән.
  29. ↑ Монголия. Авиапром, автопром. {{subst:бүген}} тикшерелгән.
  30. 1 2 Музеи Улан-Батора. Музеи Монголии.. әлеге чыганактан 2011-08-27 архивланган. {{subst:бүген}} тикшерелгән.
Чыганак — https://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Ulaanbaatar&oldid=5521878