Sápmi

Sámi dáládáidaga čájáhus joavddai Helssegis Sápmái – ”Dat orru eanet ruovttus go lea dáppe”, oaivvilda geahčči

Sámemusea Siidda museahoavddas lei guhká niehkun oažžut Sámi dáládáidaga čájáhusa Helssegii. Dasa lassin son goittot háliidii dáidaga maiddái Anárii oidnosii.

Sámi dáládáidaga čájáhusa dáiddaduojit oaidninláhkai Siidda čájáhussáles. Seainnis heaŋgájit távvalat ja gáhttus heaŋgá rissojuvvon dáiddaduodji.
Oassi Oktii áidna -dáládáidaga čájáhusas lea joavdan Anárii. Govva: Vesa Toppari / Yle

Sámi dáládáidaga čájáhus Oktii áidna lea joavdán Sápmái. Dat rahppui bearjadaga Sámemusea Siiddas Anáris.

Oktii Áidna – Sámi Dáidaga Áigi -čájáhusas beassá oaidnit dáládáidaga sámiid birra, muhto maiddái sámiid iežaset oainnu mielde. Mielde leat 17 dáiddára ja dáiddaduojit leat eanaš 2000-2020-loguin, muhto fárus lea maid boarrásut dáidda 1980-logus.

Čájáhus leamašan jahkebeali oaidnin láhkai dáládáidaga musea Kiasmas Helssegis. Ollisvuođa Kiasmas oinnii veháš badjelaš 130 000 olbmo, muitala čájáhusa kuráhtor Petra Laiti.

Laiti oaidná stuorra mearkkašumi das, ahte čájáhus lea dál Sámis ja dan beassá oadjebasat vásihit sámi čalmmiiguin.

– Seamma dáidagiin sáhttá leat nu ođđalágan dovdu justa dáid lanjain, justa Sámis, sámemuseas. Dasa duođaid šattai áibbas earálágan fápmu dán ollisvuhtii.

Kaksi henkilöä seisoo vierekkäin saamelaispuvuissa vaaleaa seinää vasten.
Sámemusea Siidda museahoavda Taina Máret Pieski ja Oktii áidna -čájáhusa kuráhtor Petra Laiti mielas lea dehálaš, ahte čájáhusa sáhttá vásihit maiddái Sámis. Govva: Kirsti Länsman / Yle

Dáiddár hálidii buktit buori vuoiŋŋa Sápmái

Stig Arne Somby lei geahččamen čájáhusa sihke Helssegis ja dál rahpandoaluin Anáris. Son dovdá, ahte čájáhusas lea eará vuoigŋa go lea Anáris.

– Dat vásáhus lea earálágan dáppe. Mun in sáhte justa muitalit mii dan dahká, muhto vehá earálágan dovdu. Dat orru eanet ruovttus go lea dáppe, válddahallá Somby.

Henkilö katsoo kahta kehystettyä mustavalkoista teosta museon vaalealla seinällä.
Stig Arne Somby jáhkká, ahte dáiddačájáhus sáhttá fállat olu maiddái sápmelaččaide. Govva: Kirsti Länsman / Yle

Dáiddár Raisa Porsanger lea ođasmahttán iežas dáidaga Anára várás. Sus leat čájáhusas guokte duodjerámma. Govvarámmain leat Áillohačča govat. Kiasmas ledje govvarámmaid siste eará govat. Dál son háliidii buktit buori ja positiivvalaš vuoiŋŋa Sápmái.

– Ii dat dárbbaš midjiide muitalit daid baháid ja buot maid mii gillát Sámis, baicce addit buori vuoiŋŋa. Dan mun jáhkán Áillohaš dahká, muitala Porsanger.

Porsanger jáhkká Anáris čájáhusas ii dárbbaš nu olu čilget sápmelaččaid historjjá ja vásáhusaid birra. Sámemusea Siiddas leat olu eará čájáhusat, main oažžu dieđu Sámi historjjás.

– Dat čájáhus dáppe Siidda museas oažžu eallit iehčanasat, lohká Porsanger.

Henkilö seisoo taideteoksen vieressä, jossa on kaksi mustavalkoista kuvaa ja punaiset kehykset.
Dáiddár Raisa Porsanger govvarámmain leat Áillohačča govat. Govva: Kirsti Länsman / Yle

Tomas Colbengston dáidda lea maiddái oidnosis Anáris. Son válddahallá dan dovddu liekkusin, go olbmot besset duođaid deaivvadit nuppiideasetguin.

– Mun sávan, ahte olbmot bohtet ja besset guoskat dujiide, johtit daid gaskkas ja oaidnit iežaset suoivaniid ja earáid suoivaniid.

Čájáhusas beassá vásihit máilmmedási sámi dáidaga, oaivvilda Laiti

Čájáhusa ordnen leamašan stuorra niegu ollašuvvan Sámemusea Siidda museahoavda Taina Máret Pieskii.

– Niegadin badjel 15 jagi, ahte goas mii oažžut stuorra dáládáidaga čájáhusa Helssegii. Ledjen vásihan daid Stockholmmas, Oslos, eará stuorra Eurohpá gávpogiin, muitala Pieski.

Museahoavdan Pieski fuomášii, ahte de viimmat lea sus vejolašvuohta ovddidit niegu. Son válddii oktavuođa Kiasmai ja das šattai ovttasbargu.

– Álggu rájes lei jurdda, ahte vuos lea stuorra čájáhus Helssegis, muhto dan oktasaš plánas lei maiddái, ahte čájáhus boahtá ruoktot Anárii ja Sápmái. Amaset min olbmot dárbbašit álo vuolgit stuorra gávpogiidda geahččat ja vásihit iežamet dáidaga, muitala Pieski.

Maiddái Petra Laiti jáhkká, ahte oassi sápmelaččain lea johtán áŋgirit stuorra gávpogiin geahččamen sámi dáiddačájáhusaid.

– Seammás lea hui dehálaš, ahte namalassii sámeguovllus ja uhcit báikegottiin maiddái beassat vásihit máilmmedási sámi dáidaga.

Son sávvá čájáhusa boktit Sámi olbmuin sáhkkiivuođa.

– Munnje lea dehálaš sáhttit čájehit sápmelaččaide maid nu ođđa ja maid nu beroštahtti, dadjá Laiti.

Ođđasamosat: paketissa on 10 artikkelia

Maŋŋebárgga váralašvuođa­dieđuid testema oktavuođas eatnašat ožžo dieđuid telefovdnii dušše sámegillii. Sámegielat oidnojedje viidát mediain ja spivkavideoin.

Oulu čuvgehus­lávdegoddi lea mearridan seailluhit Lintulampi skuvlla sámeluohká, juos dihto eavttut divvet.

Mätt’tõsduumšeǩ Satu Moshnikoff tuejjii miârkteei tuâj sääʹmǩiõl sannõõzz da ǩeʹrjjǩiõl ouʹdde. Son jaaʹmi 86 âkksiʹžžen.