Hümmət Şahbazi - Klassikadan modernizmə axan poeziya

Klassik / yeni

klassik / klassik şeir

klassik sözü bizim tarixi anlayışımıza çağdaş zamanda hopmuşdur. keçmiş zamanlarda ümumiyətlə çağdaş termini olmadan onun qarşı tərəfi olan köhnə və ya əski termini də yox idı. «əski» sifəti şeirə aid deyiləsi bir termin deyildir. bəzi təzkirəçilər, bir sıra şairlərin üslubundan danışarkən «bədii və ya təzə şeir» olduqlarına işarə edirlər. ancaq bu «təzəlik» həman «divan» anlayışı çərçivəsindən qırağa çıxmırdı. şeirdə bəzi fərqliliklər yaradan şairlərin üslubuna bu sözü işlədirdilər. yəni məsələ bu kəlmənin işlənib işlənməməsində deyil. ümumiyətlə modern düşüncə bizə axıb gəlməmişdən öncə, əski ədəbiyyat heç zaman özünü çağdaş, və özündən öncəki ədəbiyyatı isə «əski» ya buna bənzər başqa bir adla sadalamayıbdır. təzkirələrdə bəzən fılan şairin yeni üslubu olduğuna işarə olunur; ancaq bu yeni üslub ümumi bir üslub olmadan, həman əski ədəbiyyat çərçivəsində bir üslub olduğuna işarədir.

https://edebiyyat.az/edebi-tenqid/2393-hummet-sahbazi-klassikadan-modernizme-axan-poeziya.html

.

.

ملی دیل، ملی دؤولت:

قوزئیدن گونئیه چاغداش ادبی دیلین فورمالاشماسی اوزرینه

همت شهبازی 3-7-1402 25-09-2023

.

۲۰.جی عصرین اوّل‌لرینده علی‌بی حسین‌زاده و احمدبی آغااوغلو «فیوضات» (باخ: سه‌ویتو خوسکی،۱۳۸۱: ۷۲) درگیسینده بوتون تورک دونیاسیندا اورتاق بیر دیلین اولماسی‌نین طرفداری کیمی چیخیش ائدیردیلر. اونلارین نظرینده بو اورتاق دیل، اصلاحاتلار ائتمک شرطی ایله «عثمانلی تورکجه‌سی» اولمالی ایدی. آذربایجاندان کناردا اولان باشقا تورک ملت‌لری‌نین بعضی آیدین‌لاری او جومله‌دن اسماعیل قاسپیرالی دا بو دوشونجه‌نین بانیسی اولاراق اونو تام اولاراق دستکله‌ییردی. بیز بورادا «عثمانلی تورکجه»سی‌نین نه قدر آنلاشیلماز و تورکجه‌یه عاید بیر دیل اولماسی اوزرینده دایانماق ایسته‌میریک. بو دیل، او قدر آنلاشیلماز ایدی کی بو دؤوره عاید اولان عثمانلی شاعیری «توفیق فیکرت» شعری‌نین دیلی حاقدا مشهور تورک تنقیدچیسی نورالله آتاچ دئییردی: «او [توفیق فیکرت]، اولمایان بیر دیلده یازیر» (آتاچ، ۲۰۱۱) بو، حقیقتا ده بئله ایدی. بو فیکری، تکجه توفیق فیکرت حاقدا یوخ، عثمانلی دؤور، عینی حالدا آذربایجان دیوان شعری حاقدا دا دئمک اولار. آذربایجان تورکجه‌سی اؤز حقیقی وارلیغینی: یا شیفاهی و آشیق ادبیاتیندا، یا دا آخوندزاده‌دن سونرا گؤسترمه‌یه باشلادی.

۱۹۰۶-۷ ده فیوضات درگیسینده یازان تورک یازارلاری او جومله‌دن علی‌بی حسین‌زاده بوتون بونلاری گؤره‌رک آذربایجان تورکجه‌سینی کند (چوبان) دیلی سانیردی. (باخ: سه‌ویتو خوسکی،۱۳۸۱: ۷۲ ). بو دوشونجه‌ده آشیری‌لیق اولسا دا، حقیقت ده وار ایدی. علی‌بی‌ حسین‌زاده اوخوموش و ساوادلی آذربایجانلی بیر آیدین ایدی. او فرانسیز دیلی واسیطه‌سی ایله گونون ان یئنی گلیشمه‌لری ایله تانیش اولوردو. «فیوضات»چی‌لار یازارلاریندان اولان احمد کمال دا واختی ایله بو درگیده یئرلی دیلی، علم، فلسفه و سیاست دیلی...

.

زامان-مکان کسیشمه‌سی
(هلیا بشیرزاده‌ / «هئچ اوزو یوخدو»)
یازان: همت شهبازی

.

هلیا بشیرزاده‌نین «هئچ اوزو یوخدو» (بوتانشر، 1398) حکایه توپلوسوندا «گؤزومو یوموب آچیرام» (ص6) حکایه‌سی‌نین اوسلوبو داها چوخ ماراغیمی چکدی. بو حکایه‌، شعور آخینی بیر اوسلوبدا یازیلیبدیر. کیچیک حکایه‌ده اوچ فرقلی زاماندا، اوچ فرقلی مکانی بیر-بیرینه دویونله‌ین یازیچی، دویون‌لرین حالقالاندیغی آنلاری دا باجاریقلا یئرینه یئتیریر. ایلک ائپیزودلا سون ائپیزود کند محیطینده کئچیر. تحکیه‌چی آنا، ایلک ائپیزوددا یعنی کند محیطینده بیر کندلی قیزدیر. او آتاسی‌نین میندییی آتین ترکینه مینه‌رک تانینماز بیر یئره گئده‌رک تومان-کؤینک‌لی بیر گلین‌له تانیش اولور. سون ائپیزودا گؤره بو گلین، همان تحکیه‌چی‌نین آناسی‌دیر. آتاسی‌نین آتی ایله آرخین قیراغینا چاتان تحکیه‌چی قیز، آتین سسی ایله سونرا اؤزونون قیزی اولان سارانین سسی واسیطه‌سی ایله حکایه‌نین مکان و زامانینی دا دَییشیر. آتاسی‌نین ترکینده گئدن قیز، ایندی بیر آنا اولاراق خسته‌خانادا اؤز قیزی‌نین سسی ایله اویانیر. خسته‌خانا پرده‌سینه لاک‌لی دیرناقلارینی اوزادان اؤز قیزی‌نین دیرناقلاری واسیطه‌سی ایله حکایه‌نین مکانی دا، خسته‌خانادان ائوه چئوریلیر. حکایه‌نین سوژئتی بو دفعه ائوه آخیر. بئله‌لیکله ائپیزودلار کیچیک بیر ایفاده و یا حرکت و دانیشیقلا، اولدوغو سوژئت خطیندن قوپاراق باشقا بیر سوژئت خطینه آخیر. بو، سانکی تحکیه‌چی‌نین بیر آن گؤزونو یوموب آچیلماسی ایله اولایلاشیر. سونراکی زامان-مکان کسیشمه‌لری ده یوخاریدا دئدییم تئکنیک‌لرله بیر-بیرینه حالقالانیرلار.
بو حکایه‌ده تئکنیک و بدیعی اوسلوب، اوستالیقلا یئرینه یئتیریلمه‌سینه باخمایاراق، ندنسه سونراکی حکایه‌لرده داها بو تئکنیک باجاریقلارینا شاهید اولا بیلمیریک. مثلا «بیر آشیغین غملی حکایه‌سی» (ص 14) حکایه‌سینده بیر دوزومه دئییلن سوژئت، حادثه و ایفاده اوسلوبو، کئچمیش ناغیل دئین‌لرین اوسلوبونو خاطیرلادیر. ناغیل‌سایاغی دئییلن حکایه‌نین سوژئت خطی، سرراست‌دیر. حکایه‌نین هم ایفاده قورولوشوندا، هم ده سوژئت و قورغو (طرح) قورولوشوندا ییغجاملیق یوخدور. سبب-نتیجه‌لرین (علت و معلول‌لار) باغلاری چوروک‌دور. ال وورماقلا قیریلیب بیر-بیریندن آیریلا بیلر. اونا گؤره ده «علاوه» و «آرتیق» یئرلری چوخدور. حکایه‌نین تحکیه اوسلوبونو یئنی اوسلوبلارلا ایفاده ائتمکله، اونو تئکنیکی بیر حکایه‌یه چئویرمک اولاردی. حال‌بوکی حکایه ده اولان تحکیه اوسلوبو، ناغیل‌واری بیر اوسلوبدور.
یا: «ایچیمده کپنک اوچور» (ص 26) حکایه‌سی ناغیل‌ سایاغی سئحیرلی بیر حکایه‌دیر. داها چوخ اوشاق ناغیلی‌دیر....
یا: «سماعه فیرلانیر بارماقلاری» (ص 46) حکایه‌سینده سئحیرلی بیر ایفاده و حادثه ایله سوژئت خطی ایره‌لی گئدیر. آنجاق رئال‌لیغا چئوریلمیر. ائله سئحیرلی‌لیکده قالیر. بونلارین ایکیسی‌نین (سئحیرلی‌لیکله رئالیزم) یوغرولماسی نتیجه‌سینده حکایه‌ده سئحیرلی رئالیزمه شاهید اولا بیلردیک؛ آنجاق بو، بئله اولمور. گوزگو قارشیسیندا الینی باشینا چکن قادین، سئوگیلیسی اولان کیشی‌نین بارماقلارینی ساچلاری‌نین آراسیندا قالدیغینی حیس ائدیر. سونرا او بارماقلاری ماسا اوستونه قویارکن موسیقی‌یه قولاق آسیر و آیاق بارماغیندان آغری توتاراق بوتون گؤوده‌سینه و سونوندا دا ساچلارینا قدر آغری‌نین سیچرادیغینی گؤروروک...

■ قایناق:
سانجاق (مهد تمدن) ، ۲۰۰۱.جی سای، 1402/7/9

.

آنلاییش‌لارین یئر دَییشمه‌لری
همت شهبازی

.

"م.میشوولو"نون (دکتر زهتابی‌نین) «قوی اولسون اون» (1372، ائلدار نشریاتی) کیتابیندا «حاجی صمدخانین مؤهورو» تاریخی حکایه‌سی، مشروطه و آذربایجان ملتی ایله قاتی دوشمن‌چیلیک ائدن صمدخان شجاع‌الدوله ایله آذربایجان شاعیری «حکیم لعلی» آراسیندا اولان ائپیزودیک بیر سوژئت خطی‌دیر. صمدخان، مشروطه مجاهیدلری‌نین اعدام حکم‌لرینی وئرن روس نؤکرچی‌لیینی ائدن آذربایجان والی‌لیینی داشییان بیر جلاددیر. او اعدام حکم‌لرینی امضالایارکن وردوغو امضالار بیر-بیرینه اوخشامادیغی اوچون روس امپراتورونون بونا آجیغی توتماسینی سانیر. بونا گؤره آدی، آذربایجان والی‌لییی، قافقاز قوبئرناتورو، بیر ده قرآن آیه‌لرینی اؤزونده عکس ائتدیرن بیر مؤهور قازان آختارارکن حکیم لعلی‌نی تانیتدیریرلار. او، آداملارینی لعلی‌نین مطبینه یوللاییر. اونلار مطبه هجوم ائدیرلر. مطبده خسته‌لر قورخویا دوشور. قورخدوقلاری آندا بئله ایفاده‌لر دیللرینه گتیریرلر:
-آقا بیزیم گوناهیمیز یوخدور، بیز مستبدوخ
-بیزیم عایله‌میزده هئچ مشروطه‌خواه یوخدور.
-آقا بیز اوروس تبعه‌سییوخ (ص15)
صمدخان او قدر ظلم و مشروطه‌چی‌لری اعدام ائدیر کی بوتون او دؤور انسانلاری مشروطه‌نین یوخ، استبدادین خئییرلی اولماسی اینانجینا گلیرلر. ایکی مثبت-منفی آنلاییش بیر-بیرلری ایله یئرلرینی دَییشیرلر. انسانلار مستبد اولماغی، اؤزلرینه جان‌گارانتیسی کیمی استفاده ائدیرلر. استبداد بیر مثبت آنلاییش کیمی اؤزونو گؤستریر. بئله‌لیکله تاریخ بویو زور، گوج، اقتدار هر بیر آنلاییشی اؤز خئیرینه چئویریب تاماملادیغینی باجارمیشدیر.
**
وورغولانماسی گره‌کیر کی بو اثرده گئدن حکایه‌لرین تئکنیکی قصورلارینا گؤره اونلاری حکایه حساب ائتمک اولماز. یازیچی اؤزو ده بونلاری خاطیره سانیر.

موغان- 25/6/1402

.

آنلاییش‌لارین یئر دَییشمه‌لری
همت شهبازی

.

"م.میشوولو"نون (دکتر زهتابی‌نین) «قوی اولسون اون» (1372، ائلدار نشریاتی) کیتابیندا «حاجی صمدخانین مؤهورو» تاریخی حکایه‌سی، مشروطه و آذربایجان ملتی ایله قاتی دوشمن‌چیلیک ائدن صمدخان شجاع‌الدوله ایله آذربایجان شاعیری «حکیم لعلی» آراسیندا اولان ائپیزودیک بیر سوژئت خطی‌دیر. صمدخان، مشروطه مجاهیدلری‌نین اعدام حکم‌لرینی وئرن روس نؤکرچی‌لیینی ائدن آذربایجان والی‌لیینی داشییان بیر جلاددیر. او اعدام حکم‌لرینی امضالایارکن وردوغو امضالار بیر-بیرینه اوخشامادیغی اوچون روس امپراتورونون بونا آجیغی توتماسینی سانیر. بونا گؤره آدی، آذربایجان والی‌لییی، قافقاز قوبئرناتورو، بیر ده قرآن آیه‌لرینی اؤزونده عکس ائتدیرن بیر مؤهور قازان آختارارکن حکیم لعلی‌نی تانیتدیریرلار. او، آداملارینی لعلی‌نین مطبینه یوللاییر. اونلار مطبه هجوم ائدیرلر. مطبده خسته‌لر قورخویا دوشور. قورخدوقلاری آندا بئله ایفاده‌لر دیللرینه گتیریرلر:
-آقا بیزیم گوناهیمیز یوخدور، بیز مستبدوخ
-بیزیم عایله‌میزده هئچ مشروطه‌خواه یوخدور.
-آقا بیز اوروس تبعه‌سییوخ (ص15)
صمدخان او قدر ظلم و مشروطه‌چی‌لری اعدام ائدیر کی بوتون او دؤور انسانلاری مشروطه‌نین یوخ، استبدادین خئییرلی اولماسی اینانجینا گلیرلر. ایکی مثبت-منفی آنلاییش بیر-بیرلری ایله یئرلرینی دَییشیرلر. انسانلار مستبد اولماغی، اؤزلرینه جان‌گارانتیسی کیمی استفاده ائدیرلر. استبداد بیر مثبت آنلاییش کیمی اؤزونو گؤستریر. بئله‌لیکله تاریخ بویو زور، گوج، اقتدار هر بیر آنلاییشی اؤز خئیرینه چئویریب تاماملادیغینی باجارمیشدیر.
**
وورغولانماسی گره‌کیر کی بو اثرده گئدن حکایه‌لرین تئکنیکی قصورلارینا گؤره اونلاری حکایه حساب ائتمک اولماز. یازیچی اؤزو ده بونلاری خاطیره سانیر.

موغان- 25/6/1402

.

.

آیدینلانما شاعری «معجز شبسترلی»

همت شهبازی

(جلیل یعقوب‌زاده‌فرد مدرن‌لشمه و مدرن‌لیک… کیتابی اساسیندا)

یعقوب‌زاده‌فرد «مدرن‌لشمه و مدرن‌لیک شبسترلی میرزاعلی معجزون مفکوره‌سینده» (۱۴۰۱) کیتابیندا باشقا کیتابلاری کیمی علمی اساسدا معجز شبسترلی‌نین دوشونجه قایناقلارینی، اورتدییی و ایناندیغی مفکوره‌لری آچیقلاییر. بو کیتابی نظری-تنقیدی کیتابلاریمیزین علمی اساسدا یازیلمالارینا دَیَرلی اؤرنک بیلیرم. یازیچی‌نین بیر چوخ حاللاردا دوغرو-دوزگون دَیَرلندیرمه‌لری یازدیغی اثرین اؤنملی جهت‌لریندن حساب اولونور. آراشدیرماسینی، قایناقلارا استنادا اورتایا قویماسی اثرین باشقا بیر اؤنملی جهتی اولاراق اونا اولان، اوندا گئدن دوشونجه‌لره بئله، اوخوجو اینامینی آرتیریر. یازیچی، معجزون مدرن‌لشمه پروسئسینی، توماس اسپریگنز-ین «سیاسی و اجتماعی تئوری‌لرین اولوشوم مدل»ی (باخ ص ۱۰۵) اوزرینده آچیقلاییر. دؤرد مرحله‌نی چئوره‌ین اسپریگنز-ین مدلی اساسیندا یازیچی، ایلک ایکی بؤلومده مسئله‌نین نظری یؤن‌لرینی اورتایا قویاراق «مدرن، مدرنیته و مدرنلیک» آنلاییشلارینی آچیقلادیقدان سونرا، ایکینجی بؤلومده یئنه ده «آیدینلانما»، «معاریف‌لنمه» اوزرینده نظریه‌لر واسیطه‌سی ایله موضوعنو آچیقلایاراق اونلاری آذربایجان آیدینلانما اؤزللیک‌لری ایله اویغونلاشدیریر. بو ایشده، یازیچی‌نین او دؤوره عاید اولان درین بیلگی و مطالعه‌سینی گؤروروک. بونا یازیچی‌نین بو دؤورلره عاید اولان یازدیغی و یا ترجمه ائتدییی باشقا کیتابلاری دا یاردیمچی اولور. اونا گؤره بو اثری، اوزرینه گؤتوردویو موضوعنو درین آچیقلامادا اوغورلو بیر اثر حساب ائدیرم.
یازیچی معجزون مدرنیته ایله اوغراشدیغی دوشونجه‌سینی «تئوری» یوخ، «ایدئیا» کیمی آراشدیراراق عمومی‌لیکده آذربایجان آیدین‌لاری‌نین مدرنلیک حاقدا دوشونجه‌لرینی ایکی فرقلی یؤنده آچیقلاییر. بو فرقلی یؤن‌لر، اونلارین یاشادیغی محیطله داها چوخ باغلی‌لیقلاری وار‌دیر. قوزئی آذربایجان غرب مدرن‌لشمه پروسئسینی دستکله‌یه‌رک عمومیتله کوتله‌وی رئفورمو یوخاریدان آشاغی (حاکمیتدن کوتله‌یه دوغرو) یؤنه‌لیک بیر رئفورمو یوخ، آشاغیدان یوخاری (کوتله‌دن ملت‌-‌دؤولت‌چی‌لییه دوغرو) رئفورمو دستکله‌ییر. آخوندزاده، زردابی، جلیل محمدقلیزاده بو دسته‌یه عایددیر. ایکینجی گروه آیدینلار ایسه، ایران محیطینده اولانلاردیر. بونلار عمومیتله یوخاریدان آشاغییا اولان رئفورمو دستکله‌ییرلر. عینی دوشونجه‌نی من ده «آذربایجان شعرینده مدرنیزم» (۱۳۹۹) کیتابیمدا ایره‌لی سورموشم:
«آیدینلانما دؤورو چئشیدلی دوشونجه‌لر دؤورودور. حتتا بو دؤورون بیر چوخ متفکرلری هم غربده، هم شرقده بیر بیری‌ ایله مخالیف جبهه ده دایانیردیلار. کانت، ولتر، دیدرو، روسو، مونتسکیو بیر معنالی دوشونجه‌ده دئییلدیلر. شرقده ده بئله – ‌‌و داها چوخ آذربایجان آیدینلانماسینی نظره آلاراق‌‌- دئمک اولارکی چئشیدلی دوشونجه ساحه‌لری وار ایدی. اؤرنک اوچون غرب آیدینلانماسیندا اولدوغو کیمی، بیر چوخ آنلاردا بو متفکرلرین کوتله‌‌یه اولان باخیشی آلچالدیجی و تحقیر ائدیجی‌دیر. آخوندزاده، کوتله‌نی ...

.

.

مدرنیته‌نی سورغولایان رئالیزم

(بولود قاراچورلو «سهند» شعری)

همت شهبازی

مدرن ‌شعرین اساس اؤزللییی اولان سربست‌لیک عنصرونو نظره آلساق، عمومیتله «سهند»ی حتی چاغداشلانما دؤرونه ده عاید اولدوغونا شوبهه ایله یاناشاجاغیق. بس اونو نه‌دن چاغداشلانما دؤرو شاعری کیمی تقدیم ائتمک فیکرینده‌یم. بونا قیساجا آیدینلیق گتیره‌جه‌یم. داها آرتیق ایضاح اوچون، اوخوجولاری «آذربایجان چاغداش شعری‌نین تنقیدی آراشدیرماسی» (۱۳۸۳) کیتابیمین «سهند» بؤلومونه مراجعت ائتمه‌لرینی ایستردیم.
آذربایجان شعرینده «مضمون» باخیمیندان «سهند»ین شعرلری غرب شعرینده اولان نورمالارا اویغون بیر یئنی شعردیر. سهندین دوشونجه‌سینده، مدرنلشمه موضوعسو اجتماعی باخیمدان آچیقلانیر، بعضا مدرنیته اؤیولور بعضا پیسله‌نیر. دئمک اولار کی غربده اولان اؤزباشینالیق سهندین شرق دوشونجه‌سینده دموکراتیک جهت‌لری قاپساماقلا اومانیست‌لشیر. دوغرودور سهند ده، انسانین ماشینیزم قارشیسیندا اَزیلمه‌سینی گؤسترمکله و شعرینی دوشونجه‌لشدیرمکله غربین مدرن شاعرلری ایله سؤزبیر اولور، آنجاق او، هر بیر شئیه اونلار کیمی بدبین دئییل.
واختی ایله یوخاریداکی فیکیرلریمی «یارپاق» قزئتی و سونرا دا «سؤزون سؤزو» سیته‌سینده اوخویان فیکرت ‌سلیمان‌اوغلو مسئله‌نی‌ بئله‌جه تصدیقله‌میشدی:
«او [سهند]، ۱۹۴۷. جی ایلد‌ن باشلایاراق هئجا اؤلچوسوندن صرفنظر ائده‌‌رک، اساساً سیلابیک شعرلر یازیر. بئله حساب ائدیر کی، آذربایجان خالق دیلی‌نین پوئتیک خصوصیتلری اوچون هم ده بو فورما مقبولدور. لاکین اونون توتدوغو مدرنیزم یولو هئجادان تام آیری دئییلدی، تامامیله اؤزونه مخصوص بیر یول ایدی. بو باخیمدان ایران آذربایجان پوئزیاسی‌نین تدقیقاتچیلاریندان همت شهبازی‌نین «غربده اولان اؤزباشینالیق سهندین شرق‌ دوشونجه‌سینده دموکراتیک جهت‌لری قاپساماقلا هومانیستلشیر» فیکری ایله راضیلاشماماق مومکون دئییل؛ اما تدقیقاتچی‌نین سهندین ان سول‌ جریانلاردان بیری «فوتوریزمله یاخینلاشماسی» باره‌ده ادعاسینی دوغرو حساب ائتمیریک» (فیکرت سلیمان‌اوغلو، ۲۰۱۳: ۴۶۶).
«سهند»ی دیوان شعریمیزدن آییران جهت‌لردن بیری، اونون فلسفی دوشونجه‌سی‌دیر. او کلاسیک «قوشما» قالیبینه یئنی مضمون آرتیریر. کلاسیک قوشمامیزی چئوره‌ین اساس آنلاییشلار: لیریکا و بعضی اخلاقی اؤیودلر ایدی. آنجاق «سهند» فلسفی دوشونجه‌نی ده قوشمامیزا آرتیراراق اوغور قازانمیشدیر. اؤرنک اوچون او قدیم شعریمیزی...

.

سیراوی دیلدن سیمبولیزمه کئچید

(علی صابر رضایی‌نین پیئس‌لری اساسیندا)

همت شهبازی

علی صابر رضایی‌دن بئش اثر (پیئس): (گول‌آغا (بوتانشر:۱۳۹۱)، ملک محمد // آدی یوخ اوغلان (بوتانشر: ۱۳۹۱، ایکی پیئس)، اوتوبوس ایستگاهی (بوتانشر: ۱۳۹۴)، سونا خاتین // کیم گؤردو، کیم گؤرمه‌دی (بوتانشر: ۱۳۹۳، ایکی پیئس)، یاریسی سنین، یاریسی منیم و ۱۱ مئیدان پیئسی (بوتانشر: ۱۳۹۷) اوخوموشام.
بوتون بو اثرلرینده یئنی سوژئتله یاناشی یئنی مضمونلارا دا شاهید اولوروق. بورادا بوتون اثرلرینه توخونماق ایسته‌میرم. یالنیز اوچ پیئس اوزرینده دایانیرام:

«ملک‌محمد» پیئسی
آذربایجان ناغیل‌لاری اساسیندا یازیلان ملک‌ممد پیئسی، یازیچی‌نین بو ناغیلدان گؤتوردویو بعضی ائپیزودلار اوزره یازیلیر. او بو ناغیلدا اولان بعضی ائپیزودلاری گؤتوره‌رک، یاخود اونلاری بیرلشدیره‌رک اونو اسکی ناغیل ژانریندان دا فرق‌لندیرمه‌یی باجاریر. ناغیلچی‌لیغین اساس علامت‌لریندن بیری، قورغوسوزلوقدور. ناغیل‌لاردا «قورغو= طرح» اوزرینده قورولمایان بعضی خیردا اهمیت‌سیز حادثه‌لر یئرسیزجه اوزادیلیر. بونون عکسی ده اولور. یعنی اؤنملی اولان حادثه‌لره، اوزه‌واری و اعتناسیز یاناشما طرزی‌دیر. بو پیئس-‌ین قورغوسو اونو ناغیل ژانریندان آییریر. بئله‌کی پیئسده، ناغیلین ترسینه اولاراق حادثه‌لر بیر-‌بیرلری ایله سبب-نتیجه (علت و معلول) اساسیندا قورولور. همین عامل ده اونو، ناغیل اولماقدان فرق‌لندیریر.
آغ قوچ، ملک‌ممدی قارا قوچ اوزرینه آتاراق اونو ایشیقلی دونیادان قارا دونیایا توللاییر و بورادا ایلک گؤردویو موجود، زومرود قوشو اولور. اونون گؤستریشی نتیجه‌سینده ملک ممد یئنیدن ایشیقلی دونیایا قاییداجاق. آمما بو، چوخ دا آسان اولمور. قارا دونیادا سوسوز شهرین شاهی، ملک‌ممد ناغیلینداکی شاهدان فرقلی اولاراق بورادا چوخ رحم‌سیز و ظالیم‌دیر. او، اؤز ملتیندن سویو اسیرگه‌یه‌رک، هر گون ...

.

قارتاللار یووالاریندا اؤلمورلر

همت شهبازی

.

روس ائمپیریاسینی سیمبولیزه ائدن قوجا قارتال، اؤز جایناغینی قافقازا سرمک ایسته‌دییی حالدا، آذربایجان خانلیق‌لارینی دا سیناییر. اونلاری بیرلشمه‌یه امکان وئرمیر. پناه جوانشیر ساریجالی حیاتی اوزرینده قورولان فرمان کریم‌زاده‌نین بو تاریخی رومانی، پناه خانین نادرشاه قوللوغوندان قاراباغدا خانلیق یاراتدیغی دؤورو احاطه ائده‌رک هم ده میلادی ۱۸.جی عصر آذربایجان خانلیقلاری‌نین دا تاریخینی یازیر.

«قوجا قارتالین اؤلومو» اثرینده بئله بیر جومله وار: « قارتال‌لار یووالاریندا اؤلمورلر». اونا گؤره ده یئنی اراضی‌لره اوچماغا مئیل ائدیرلر. روس ائمپیریاسی دا 18.جی یوز اللیکدن باشقا اراضی‌لری اشغال ائتمه‌یه، اؤز جایناغی آلتینا آلماغا باشلاییر. اونلاردان بیزی ده قوزئی قافقازدیر. بو اراضی‌لره آغالیق ائتمک فیکرینه دوشن روسیا، چؤکدویو اراضی‌لرده ده بلالر یاراتماقدان چکینمه‌ییبدیر. بو اثرده ایراکلی چار، آذربایجان خانلیق‌لاری اولان شکی، باکی، ایروان، ناخچیوان، قاراباغ خانلیقلاری آراسیندا کین-کدورت یاراداراق اونلاری بیر-بیری‌نین جانینا سالیر. اونلاری بیرلشمه‌یه امکان وئرمیر. بو، قاراباغ خانی پناه‌خانین زامانیندا تام باش توتماسا دا سونراکی دؤورلرده بو خانلیق‌لارین تورپاقلارینی اشغال ائده‌رک اونلاری اؤزونه تابع ائدیر. «قوجا قارتالین اؤلومو» اثری روسیانین قوزئی قافقازا آخینی‌نین ایلک باشلانغیجی‌دیر. اثره گؤره بو، خانلیق‌لارین بیرلشمه‌دیک‌لری نتیجه‌سینده باش توتور.

کیتابدان آلینتیلار:

✓ قارتال‌لار یووالاریندا اؤلمورلر.

✓ قافقاز داغلارینین قارتال‌لاری همیشه توخ اولموشدو.

✓ موغانین گؤزل چاغی ایدی. دوزلر چیچک‌لنمیش، گؤبه‌لک، دومبالان چیخمیشدی... یئددی ایلدن بیر بیتن دومبالانی نؤکر ده، خان دا هوسله آختاریب ییغماق هوسینه دوشوردو.

✓ آی دوغموشدو آشاغیداکی آراز چایی‌نین یئرینده ائله‌بیل اریمیش گوموش آخیردی.

✓ -هاردان گتیرمیسن سیلاحلاری؟

-تبریزدن آ بی!

✓ قاراباغ اوخویا-اوخویا ووروشور.

..

منیم بیر سورغوما «ائلدار موغانلی‌»نین جاوابی

همت شهبازی

آشاغیدا گلن خصوصی مکتوب حؤرمتلی ائلدار موغانلی‌نین فروغ آزادی روزنامه‌سینده رحمت‌لیک اوستاد یحیی شیدانین ‌نظارتی ایله چاپ اولان «آذری صحیفه‌سی» و اونون اؤزه‌ل ‌نومره‌لری و بو‌نومره‌لرین امکداشلاری حاقدا ده‌یرلی معلوماتلاردیر.
«آذربایج ان شعرینده مدرنیزم» ‌کیتابیمدا ۷۰-نجی اون ایل‌لیک ادبیاتیمیزین یئنی‌لشمه‌سینده اؤنملی تأثیری اولان بو صحیفه‌یه اشاره ائتدیییمده مسئله‌نین‌ نه قده‌ر گئنیش ساحه‌لی اولدوغونو، بو ساحه‌ده ‌نه قده‌ر انسانلارین بؤیوک امک‌لری اولمالاریندان خبرسیز دئییلدیم. آنجاق بو اؤزه‌ل صحیفه‌لرین حاضیرلانماسینا یاخیندان شاهد اولمادیغیم اوچون بیر چوخ قارانلیق ‌نؤقطه‌لر منده اوره‌ک آغریسینا چئوریلمیشدی. سن دئمه بو صحیفه بؤیوک بیر ادبی مکتب ایمیش. اوستاد شیدا چیراغینا توپلاشانلارین بوتونو ائل وورغونو اولاراق همی‌ده دیل قایغیسینی چکن‌لر ایمیش‌لر. حؤرمتلی ائلدار موغانلی جنابلاری بونلارین اؤن سیرادا گئده‌ن‌لری اولماقلا یاناشی همی ده آرخادا تانینمامیش قالانلاریندان بیری‌دیر.
اوستاد شیدانین تورکجه صحیفه‌سینده ۶۰جی اون ایل‌لییین اورتالاریندا چئشیدلی اؤزه‌ل صحیفه‌لرین چاپ اولماسینا یئنیجه ادبیاتا آیاق باسان بیر گنج‌کیمی بوتون بو اؤزه‌ل صحیفه‌لری گؤزدن قاچیرمادان اوخوماق‌لا یاناشی، همی ده اونلاری سئویردیم. آخی اونلار دیل آچدیغیم دیلده یازیلیردیلار. بو سئوگی بو گون ده یاشایاراق بو اؤزه‌ل صحیفه‌لرین بیر چوخونو هله ده آرشیویمده قورویوب ساخلاییرام.
ادبیاتیمیزین آزدان چوخدان قولاق گوشه‌لرینه باش چکن بیریسی‌کیمی ۳۰ ایلد‌ن سونرا، ۳۰ ایل اؤنجه اوخودوغوم صحیفه‌لرده امک‌لری اولان‌ کیمسه‌لری بیر جانلی وارلیق ‌کیمی یئنیجه تانیمیشدیم. هردن اؤز-اؤزومه فیکیرلشیرم گؤره‌سن بونلاری یاخیندان گؤروب تجربه ائتمه‌ین سونراکی ‌نسلیمیز ‌نئجه آراییب خاطیرلایاجاق‌دیرلار. بو دوشونجه بئینیمی قیدیقلایارکن اؤزه‌ل صحیفه‌لرین اصیل مؤللیفی‌کیمی هله ده اؤزونو بو ایش‌لرین آرخاسیندا گیزلی ساخلاماغا مئیل‌لی اولان حؤرمتلی ائلدار موغانلی جنابلارینا اوز توتاراق، اونا بیر دوست اولاراق سوال وئردیم. بو ایشه‌کؤنوللو اولمایان ائلدار معلم‌ نهایت‌کی ادبیاتیمیزین بیر دؤور جانلی‌لیغینا شاهد اولماسینی‌ کاغیذ اوزه‌رینه گتیره‌رک، سؤزو گئده‌ن خصوصی مکتوبو یازمامیشدان هله آلتی آی اؤنجه بونلاری...

.

اکینچی ، ایلک آنادیللی قزئت || همت شهبازی
...
.

۱۹۰۵-۱۹۱۷ آراسیندا قوزئی آذربایجاندا ۶۶ قزئتدن ۶۳ قزئت #تورکجه‌میزده چاپ اولوردو. بونو، ژورنالیستیکانین ان آکتیو دؤورو کیمی دیرلندیرمک اولار.
گونئی آذربایجانین بو گونکو نفوسونو نظره آلاراق بو دیلده یازان تورکجه تلگرام، انستا و سایت صفحه‌لرینده‌کی‌لری ایله قوزئی آذربایجانین او دؤورکو نفوس و یاییلان قزئت‌لری مقایسه ائتسک، گونئی آذربایجان تورکجه نشریاتی و بو دیلده یازیلان یازیلار صیفیر حدده‌دیر. ائله محض بونا گؤره ده، او زامانکی آیدین‌لارین چاباسی نتیجه‌سینده #ملی_شعور اویانیر. نتیجه‌سی ایسه بو گون یارانان مستقل بیر اؤلکه‌ اولور.

بیز بو ملی شعورو الده ائده بیلمه‌میشیک هئچ، اوسته‌لیک اؤزوموزون کیملییمیزی، یاد اولان کیملیک‌لرله عوض ائتمکده جاندان باشدان چیخاراق اؤن سیرادا دایانیریق. بیز گوندن گونه بایاغی دوشونجه‌یه قاپیلاراق اللر اویونجاغی اولاراق پارچالانماغا دوغرو گئدیریک.

آذربایجانین ملی مطبوعات گونونده اکینچی (۷۷-۱۸۷۵) قزئتی بیزی بو گونکو ملی شعوروموزا یووارلادان ان اؤنملی بیر مسئله ایدی. ۵۶ سایدا چاپ اولان بو قزئت دورمادان ملتده ملی شعورو، ترقییه دوغرو حرکتی، مدنی‌لشمه یوللارینی اؤیره‌دیردی. بونو گؤرن چار رئژیمی اونو باغلاماق قرارینا گلیر. اکینچی قزئتی‌نین ۵۶.جی (سئنتیابر ۱۸۷۷) نؤمره‌سینده چاپ اولان آشاغیداکی #بایاتی، او قزئتین روسلار طرفیندن باغلانماسینا سبب اولدو:

عزیزیم قار قالاندی
قار یاغدی قار قالاندی
قارغالار لاچین اولدو
لاچین‌لار قارقالاندی

آرتیق قزئت بؤیوک بیر آشیریمی آشاراق پؤهره‌لنمه‌یه باشلامیشدی. بونون باغلانماسیندان درحال سونرا اونسی‌زاده قارداشلاری طرفیندن تورک دیلینده ضیا (۸۱-۱۸۷۹)، ضیا قفقازیه (۹۱-۱۸۸۴) و کشکول (۹۱-۱۸۸۴) قزئت‌لری چاپ اولدو. چوخ کئچمه‌دی کی آنا دیلیمیزده چاپ اولان قزئت‌لرین سایی یوخاریدا قئید ائتدییمیز رقمه چاتدی.

اکینچی قزئتی‌نین بوتون سایلاری‌نین عرب الیفباسیندان لاتینجایا کؤچوروله‌رک چاپ اولوبدور.

.

حسین جاوید: پیغمبر

پیغمبر 101 یاشیندا

همت شهبازی

....

حسین جاویدین «پیغمبر» اثری‌نین چاپ اولماسیندان 101 ایل کئچیر. بو اثر تورکجه‌سی ایله یاناشی فارسجاسی ده، اکبر حمیدی علیار جنابلاری‌نین چوخ گؤزل و روان ترجمه‌سی ایله 1392ده نشر اولوبدور.

دئییرلر حسین جاوید «ابلیس» اثری ایله انسانی محو ائدیر، «پیغمبر» اثری ایله ایسه، اونو اوجالدیر.

هر ایکی اثره دیققتله یاناشدیقدا یازیچینی دوشوندورن مسئله انسانلار آراسیندا سورجلی اولاراق سنگیمه‌ین «ساواشلار»دیر. بیرینجی دونیا ساواشی نتیجه‌سینده میلیونلار گوناهسیز انسانین تؤکولدویو قانی، حسین جاویدی دهشته گتیره‌رک انسان آدلی مخلوقدان بئزدیینی گؤروروک ابلیس اثرینده. او بو اثرده ابلیس‌لشمیش انسان اوبرازینی یارادیر.

پیغمیر پیئسی دؤرد پرده‌ده، هر پرده ایسه پیغمبرین یاشام و ائتدییی ساواشلارلا ایلگیده‌دیر: بعثت، دعوت، هجرت و نصرت.

شاعیر هر ایکی اثرین باشلانغیجیندا اساس اوبرازلاری، «مَلَک»له راستلاشدیریر. «ابلیس» اثرینده مَلَک ابلیس‌له، پیغمبر اثرینده ایسه پیغمبرله. هر ایکیسینده ده مَلَک یول گؤستریجی رولونو اویناییر.

پیغمبرله ملک یالچین داغ آرخاسیندا گؤروشور و ملک اونا دونیانی ایشیغا، انسانلاری خوشبخت ائدن «آلتین کیتاب»ی وئریر. ایلک دفعه بئله ایشله راستلاشان پیغمبر...

.

اؤزنه (سوژه، سوبیئکت)

همت شهبازی

.

ذهن معناسیندا اولاراق چاغداش فلسفه‌ده انسانین آکتیو اولان بئیین و ذهنینه دئییلیر. بو سؤزون معناسی چاغداش فلسفه‌ده بئله‌دیرسه، اسکی فلسفه‌ده نئجه ایمیش؟

عمومیتله بو سؤزو، آیدینلانما دؤورونون #اوسچولوق (راسیونالیته) دوشونجه‌سی ایله باغلی بیلیرلر. بو دؤنمده هر بیر شئی انسانین عاغلی گؤزلویوندن باخیلیردی. عاغیلا سیغمایان هر بیر نسنه و آنلاییشی قبول ائتمه‌ین اوسچولوق آخیمی، قاوراملارین (مفاهیم) چوخونون آنلام دَییشیک‌لیینه و یاخود یئنی آنلام یاراتماغینا سبب اولدو.

#لیبرال_اومانیزمین انتیباه دؤوروندن باشلایاراق انسانی و اونون ذکاسینی تانری یئرینه اوتورتدو. بئله‌لیکله تانری و مئتافیزیک آنلاییشلار ایکینجی درجه‌لی اهمیته چئوریلدی. #رئنه_دئکارت دوشونورم، بس وارام ( #کوگیتو = cogito) دوشونجه‌سی بو دؤنم اوسچولوغونون ان اساس شعاری کیمی سس‌لنه‌رک بوتون ایش‌لری اؤز تأثیر دایره‌سینه آلدی. بو فلسفه‌ده «اؤزنه»نین ده جنسیتی وار ایدی. بورادا اؤزنه، «کیشی» ایدی. عاغیل سانکی «کیشی»ده اولارمیش کیمی گؤستریلیردی. چاغداش فلسفه ایسه، «اؤزنه»یه جنسیت‌سیز ماهیت وئردی. اؤزنه‌نین آنلاییشینی دا دَییشه‌رک اونو «انسان، فاعل» معناسیندا ایشلتدی. بو معنادا «اؤزنه / سوبیئکت» عمومیتله کیشی، قادین اونون معناسی‌نین ایچینده اولاراق «انسان» معناسیندا ایشلندی. اؤزنه‌نین قارشی طرفی اولان نسنه (اوبیئکت) ده، اؤزنه‌نین شعورلو بیر وارلیق اولماسینی گؤستریردی. اوبیئکت یا نسنه، ذهنی، بئینی اولمایان هر بیر نسنه‌یه دئییلیر. سوبیئکتین عکس جهتی.

#فلسفه_سؤزلویو #سوژه

.

دیکتاتورا، ملت-دولت || #همت_شهبازی
.

ایسمی‌خان رحیموف 2.جی دونیا ساواشی زامانی قوزئی آذربایجان اؤیرنجی‌لریندن اولاراق « #ایلدیریم» آدلی آنتی‌سووئت بیر گروه تشکیل ائدیر. اونون مقصدی آذربایجانین یاخاسینی، استالین دیکتاتوراسیندان و سووئت‌لر بیرلییندن قوپارماق ایدی. بونون اوچون شاعیر « #صمد_وورغون»ون عنوانینا بو مضمونو داشییان بیر مکتوب یازیر. مکتوب نئجه اولورسا ک.گ.ب مأمورلاری‌نین الینه دوشور. اونلارا عادی گلمه‌ینمکتوبون یازیسی، اونون یازانینی تاپماق اوچون بیر ایل بویو، باکی بیلیم‌یوردوندا اولان بوتون اؤیرنجی‌لرین امتحان ورقه‌لری‌نین الیازماسینی بو مکتوبلا توتوشدوراراق نهایت اونون مؤلفینی تاپیرلار. ایسمی‌خان 25 ایل آزادلیقدان محروم اولور.

بونو دئمکدن مقصدیم اودور کی دیکتاتورانی قوروماق اوچون اونون مأمورلاری هئچ زامان اَرینمه‌دیک‌لرینی، جاندان-باشدان کئچمه‌لرینی گؤسترمیشلر. اونلاردا بو اراده هر بیر کیچیک بیر شئیی نظردن قاچیرماماق اوچون صرف اولونور. بونا گؤره بونلارا ملت یوخ، حاکمیت جان‌فدایی‌لری‌دیر. بو نوع حاکمیت قارشی طرفی ملت-دولت حاکمیتی‌دیر. یعنی ملت، فردلردن تشکیل تاپاراق دولت تمثالیندا سیاسی حاکمیته چئوریلیر. دولتین کؤکو ملتده‌دیر. ملت اولماسا، دولت ده قورولماز. بیر دولت، ملتینه اساسلاناراق موجودیتینی گؤستره بیلیر.

🌿📚
.

.

سئزه‌نین سئوگیسی

همت شهبازي

گونتای «سئزه‌نین سئوگیسی» یازیسیندا رئال‌لیغی فانتاستیک ائتمکده اوغورلو گؤروروک. رئال سیاحتده اولان یازیچی، یول‌بویو گؤردوک‌لرینی او قدر فانتاستیک‌لشدیریر کی آرتیق اونون گئرچک احوالات اولماسینی یوخ، سوژئت اوزره قورولان خیالی بیر روایت اولدوغونا اینانیرسان. دئیه‌جکسیز خیالی، گئرچک‌لشدیرمه پروسئسی ایندییه قدر ادبیاتین کیفیت‌لی خاراکتئری کیمی دَیَرلندیریلیردی. بورادا ایسه، گئرچه‌یین فانتاستیک‌لشمه‌سی، خیالی‌لشمه‌سی یاخشی بیر خاراکتئر کیمی اورتایا قویولور. ائله‌دیر. بعضا گئرچک‌لیک او قدر بایاغی‌لاشیر، او قدر عادته چئوریلیر کی آرتیق اونو باشقا جورا گؤرمک ایسته‌ییریک. بو مقصدی، فانتاستیکا اؤز اوزرینه گؤتورور. حتتا گئرچک‌لیک او قدر بایاغی، او قدر اورتالیق علامت‌لره چئوریلیرکی آرتیق اونون خیالی واریانتینی اؤیمه‌یه مجبور قالیرسان. سئزه‌نین سئوگیسی منده بو حیس‌لری اویاندیریر. یازیچی‌نین گمیده ایلک دفعه تجروبه ائتدییی قادینلا رقصی، سونرا دا بو قادینین گورجو بیر آکتیریسا اولدوغونو اوخوجو بیلدیکده اونو گئرچک یوخ، فانتاستیک اولماسی دوغرولتوسونو سئویر. چونکی اونو یازان یازیچی دا، اونو اوخویان اوخوجو دا، یاشادیغی محیطده تجروبه ائتمه‌دن بونو گؤرور. اوخوجو اوخودوقجا دئییرکی کئشکه یازیچی گئرچک‌لرین عؤمروندن کسیب، فانتازییالارین عؤمرونه قوشاراق سوژئتی اوزادیردی.
🌿کیتابدا بوندان علاوه یازیچی‌نین ادبی، اجتماعی و تاریخی مقاله‌لری ده یئر آلیبدیر.

.

اؤزلرینی تورک بیلمه‌ین‌لر

همت شهبازی

قوزئی آذربایجان تدقیقاتچی‌ و یا آنتولوژی توپلایانلاری‌نین بیر عادتی واردیر. عؤمور بویو بیرجه مصراع تورکجه یازمایان بیر سیرا شاعیر و یازارلاری او جومله‌دن علی اکبر دهخدا، عارف قزوینی، میرزاده عشقی، زین‌العابدین مراغه‌ای، طالبوف تبریزی، تقی رفعت، پروین اعتصامی، جعفر خامنه‌ای و... آذربایجان ادبیاتی آدینا سیریماق ایسته‌ییرلر. اونسوز دا بونلار اؤزلرینی تورک ادبیاتینا عاید بیلمه‌میشدیلر. اوسته‌لیک عارف قزوینی کیمی شاعیر تورک دیل و کیملییی ایله ضیدیتده اولدوغو بللی‌دیر. واختی ایله محمدامین رسولزاده، علی‌بی حسین‌زاده، روشنی بی کیمی تورک یازار و آیدین‌لاری‌نین علیینه اولاراق او تبریزده فارسجا کنسئرت‌لر وئریر. بونونلا او تورک دیلی، تورکچولویون عکسینه اولاراق آنتی‌تورک اولدوغو مئساژینی دا وئرمیشدیر. بونلاری ادبیاتیمیزا داخیل ائده‌رک وطن‌سئور ائتمه‌ییمیزین سبب‌لرینی آنلایا بیلمیرم. بئله یاناشمالار، بونلارلا چاغداش اولان اثرلرینی بوتونلوکله تورکجه یازان – و بونا دا اؤیونن- معجز شبسترلی کیمی شاعیرلرین حاققینا مداخیله ائده‌رک دیلیمیزده اولان پایینی کیچیلتمیریک‌می؟

مسئله‌نی یبر آز دا بایاغی لاشدیرماق اولار. بو گون گونئی آذربایجان محیطینده ده بیر سیرا اؤزلرینی بیزلردن بیلمه‌ین شاعیر، یازیچی، ایدمانچی، اویونچو، ایش آداملارینی زورلا اؤزوموزه سیریماق ایسته‌ییریک. بیزیم حیاتیمیزین اونلارا اهمیتی اولمادیغی بیر حالدا، بیزلر دری‌دن-‌قابیقدان چیخیریق اونلاری تورک اولدوقلاری اوچون شخصی وثیقه اداره‌سیندن توتموش ائولری‌نین ایچینه قدر بیگی‌لر توپلاییب یایماقلا مشغول اولوروق. اؤزلرینی تورک بیلن، دوغما دیلی و مدنیتینه ایللر بویو قوللوق ائدن‌لریمیز حاقدا دا بو قدر دری‌دن- قابیقدان چیخیریق‌می؟

آذربایجان یئنی تنقید نمونه‌لریندن - علی بَی‌ حسین‌زاده

همت شهبازی

دئکائنتیزم = سیمبولیزم

ماراقلی‌دیر او دئکادئنتیزمی آذربایجان دوشونجه و خالق دئییم‌لری آراسیندا اولان اؤرنک‌لرله شرح ائدیر. بوندان سونرا او «سیمبولیزم» آخیمینا کئچید آلارکن هم تورک یئنی ادبیاتیندا اولان سیمگه‌چیلیکدن، هم ده هله او زامان شرق دونیاسینا تانیش اولمایان شارل بودلئرین «ازهارِ فنا» (بو آدی اؤزو ترجمه ائدیر. اَزهار یعنی گوللر، غنچه‌لر. بو اثر فارسجایا «گلهای بدی» آدیندا ترجمه اولوبدور)، پول وئرلن و استئفان مالارمه‌دن دانیشیر. مقاله‌نین بعضی بؤلوم‌لرینی گتیریرم:

«دئکادئنتیزمه‌یه «سیموولیزمه» دخی دئیورلار. بو کلمه‌لری عربیدن آلینما اصطلاحات واسیطه‌سی ایله تورکجه ایفاده ائتمک ایسته‌سک، بونلارا «مسلک انحطاطیون» و یاخود «مسلک رمزیون» دئمک لازیم گلیر. «دئکادئنتیزمو»، یعنی «انحطاط و زوالا اوز توتماق‌لیق»، «سیموولیزمه»، یعنی «روموز و روموزات ایله ایفاده‌ی مرام اوصولو» دئمک اولویور... بونلارا انحطاطیون آدی ابتدا دوشمن‌لری طرفیندن ایستئهزا طریقیله وئریلمیش ایدی، چونکی سیموولیست‌لرین ووجودا گتیردیکلری آثار اونلارین نظرینده شعر و صنعتین زوال و انحطاطینا، تدنیّه دوچار اولماسینا دلالت ائدیوردی. لاکین سیموولیست‌لر اؤزلری بو یئنی آدی آیری بیر نؤقطه‌ی نظردن بیر ممنونیتله قبول ائتدیلر. بونلار دئدیلر کی، زوال و انحطاط بیزیم آثاریمیزدا اولماییب بلکه زمانه‌میزده‌دیر. آثاریمیز ایسه زمانه‌میزین مکمل بیر آیینه‌سی اولدوغوندان مسلکیمیزه وئریلن بو آد دخی مقبولوموزدور... دئکادئنتلر دئیورلار کی...

.

واراولوشچولوق [ اگزیستانسیالیزم]

همت شهبازی

انسان اوزره دایاندیغی اوچون، اونون وارلیغینی دا اؤن پلانا چکیر #واراولوشچولوق. بو آخیما گؤره انسان ائتدییی هر عمله، داوراندیغی هر داورانیشا گؤره اؤزو جوابده‌دیر. بونا گؤره او، سئچیم مسئله‌سینده سربست‌دیر. انسان اوزرینده «جبر» حکم سورمور. چونکی انسان، یوروتدویو، اجرا ائتدییی عاغیل واسیطه‌سی ایله اؤزونون قاندال و بوخوولارینی قیرا بیلر. انسانا اینامدا آشیری‌لیغا وارمیش بیر مفکوره‌وی جریان اولسا دا یئنه ده انسان و اونون وارلیغینا وئردییی اهمیته گؤره دونیانین حتتا سیاسی گئدیشاتینا او جومله‌دن «سیاسی نظاملارین» یارانماسینا، اولوسلار آراسی توپلوملارین گلیشمه‌سینه ده اؤز تاثیرینی بوراخدی. اونون آشیری‌لیغینی اونا گؤره وورغولادیم کی بو آخیمین یاراندیغی بیر دؤورده انسانلارین اؤزلریندن آسیلی اولمایاراق ایکی دونیا ساواشی باش توتموشدو. بو ساواشلار، انسانلارین سئچیم مسئله‌سی دئییل‌دیر. بونلارین یارانماسیندا، انسانلار اؤزلرینی سربست گؤرمه‌دن باشقا عامیل‌لرین جبری نتیجه‌سینده ایسته‌مه‌دیک‌لری بیر حیات وارلیغینی منیمسه‌ییردیلر.بونلاری دئمکدن مقصدیم اودور کی آزادلیق انسانلارین آرزو، ایستک و اراده‌لری ایله صاف-چوروک اولوب حسابلاشمایان بیر معیاردیر. اونون معناسی هر بیر انسان اراده‌سیندن آسیلی اولاراق فرقلی یوزوملار اورتایا قویا بیلر‌. حال‌بوکی بو آخیمین آپاریجی دوشونرلریندن اولان #ژان_پول_سارتر دئییردی کی: انسان آزاد و سربست یارانیبدیر.....

.

تذکره‌چی‌لیکدن نظریه‌یه دوغرو

همت شهبازی

.

بو گونلر بئینیمی مشغول ائدن موضوع، تذکره‌چی‌لیک، ادبیات‌شناسلیق، ادبی تنقید و نظریه موضوع‌لاری‌نین آچیقلاماسی و تورکجه‌میزده بو موضوعلاردا یازیلان اثرلری آراشدیرماقدیر.چتین‌دیر. اونا گؤره کی #تورک_دیللی کلاسیک ادبیاتیمیزدا مستقل اولاراق بو موضوعلاردا اثرلریمیز یوخ حددینده‌دیر. آخوندزاده ایله باشلایان یئنی تنقیدچیلیک، ادبیات‌شناسلیغیمیزدا دا فریدون‌بی‌کؤچرلی‌نین یازیلاری اوخودوقدا بیر آز اورک‌آچان مقاملارا چاتا بیلیریک.🌿 ادبیات‌شناسلیق، تذکره‌چیلیکدن یارارلاناراق سیستئملی ادبیات اوزره تدقیقاتلا یاناشی نظری گؤروش‌لری ده اورتایا قویماقدیر. بونو فریدون بی کؤچرلی‌نین ادبیات‌شناسلیغیندا گؤروروک. او تذکره‌لرده اولدوغو کیمی، شاعیر و یاخود یازیچی‌نین عنعنه‌وی اولاراق حیاتی‌نین کرونولوژی تاریخیندن دانیشمیر. بئله حاللاردا توخوندوغو زاماندا، اونلاردان مؤلفین اثرینه ایشیق سالان آنلارا اشاره ائدیر.🌿 تنقید: دیوان ادبیاتیمیزدا، پوئتیکایا عاید اولان داها دوغروسو بو نوع ادبیاتین استفاده ائتدییی ادبی-بدیعی صنایع‌لری ایشیقلاندیران مستقل اثره شاهید اولموروق. بو ادبی بیلیک‌لر، عمومیتله هر بیر شاعیرین دیوانیندا سَپه‌لنمیش کیمی گؤرونور. بعضا بیر شاعیرین دیوانینا سپه‌له‌نن گؤروشلر بیر-بیری ایله قارشی‌-‌قارشییا دورور. بونا گؤره بونلارین آراسیندان ییغجام بیر ادبی‌–نظری گؤروش آلماق چتین‌دیر.البته بونون عکسی ده صادیق‌دیر. بعضی‌لری‌نین بلاغت علمینه عاید اولان ادبی‌-‌بدیعی صنایع‌لر اوزره سس‌لندیردیک‌لری ادبی گؤروشلرینی بیر یئره توپلایاراق نظاملاشدیردیقدا، اونلارین بلاغت علمینه، سؤز صنعتینه یوکسک درجه‌ده بلد اولدوقلاری اورتایا چیخیر. بو زامان، اونلارین تمثیل ائتدیک‌لری سؤز صنعت‌لری اوزرینده بیلیک‌لی اولدوقلاری، ائله بئله‌سینه شعر یازمادیقلاری بللی اولور.🌿 نظریه‌دن مقصد، یالنیز ادبیات اوزرینده یورودولن دوشونجه‌لر دئییل؛ ادبی تنقید و یا ادبی نظریه‌لر ده دئییل. اوندان مقصد، ادبیاتا اولان درین و گئنیش، عینی حالدا ال‌وئریشلی دوشونجه بوجاغی‌دیر. اونا اولان تانیشلیق ایسه، بیلیشسَل(معرفتی) تانیشلیق‌دیر. یعنی نظریه، ادبیاتی بدیعی‌لیک باخیمدان آراشدیردیغی حالدا هم ادبیاتی بیر بدیعی متن کیمی یوزور، هم ده بدیعی متن یوزومو، توپلوم و انسانین تانیتیمی اوزرینه استفاده ائدیر. بئله‌لیکله ادبیات بیر متن اولدوغو کیمی، انسان و اونون حیاتی دا بیر متن ساییلیر. نظریه، بو ساحه‌لر آراسیندا آیری‌سئچکیلیکده دورمادان اونلاری عمومی و بوتؤو بیر متن کیمی دوشونور.

.

همت شهبازی‌نین «بولود قونور گؤزلرینه» شعر کیتابی چاپ اولدو

ایشیق

ایندییه‌دک تنقید و تنقیدچیلیک ساحه‌سینده مختلیف اثرلر و مقاله‌لر مؤلفی اولان شاعیر-یازیچی، بو دفعه ۱۳۷۰ دن ۱۳۸۰.جی اون‌ایللیک آراسیندا یازدیغی شعرلریندن سئچیم ائده‌رک شعر توپلوسو مؤلفی کیمی چیخیش ائتدی. شاعیر، شعر کیتابینا یازدیغی اؤن‌سؤزده اوغراشدیغی تنقید ساحه‌نی اونوتمایاراق یئنه ده او دؤور شعریمیزین سوردویو یوللاری قیساجا ایشیقلاندیریر. او، تنقید ساحه‌سینه استقامت‌لنمه سبب‌لرینی و تنقیدله اوغراشدیغی سببدن شعرلری‌نین چاپ اولماسینی ایکینجی درجه‌لی اهمیته بوراخدیغینی دا آچیقلاییر:۱۳۷۱ده دکتر براهنی‌نین چاپ اولان اوچ جیلدلیک «طلا در مس» آدیندا تنقید کتابینی دا اوخودوم. بو کتاب منده آنا دیللی ادبیاتیمیزدا تنقیدین بوشلوغونو، و بو بوشلوغو دولدورماق دویغوسونو اویاتدی. بو دویغونو گوج‌لندیرن باشقا بیر عامیل ده اولدو. ادبی ییغینجاقلاردا فارس دیلینده یازان فارس اؤیرنجی‌لری‌نین قیجیقلاندیریجی دوشونجه‌لری. اونلارین بیری‌نین وئردییی سوال اون ایل منیم قولاغیمدا جینگیلده‌دی: «تورک دیلینده ده شعر یازماق اولارمی؟»بو کیمی تحقیر ائدیجی سورغولارا جاواب آختارماق اوچون همت شهبازی داها چوخ تنقیدله اوغراشدی؛ بو مسئله اونون شعرلری‌نین چاپ اولماسینی آرخا پلانا سالاراق گئجیکدیردی. اؤزو یازمیشکن: «تنقید موضوعسونا بیرینجی درجه‌ده اؤنم وئرمک، شعر کتابیمین چاپ اولماسینی ایکینجی و اوچونجو درجه‌لی اهمیته چئویردی».اؤنم وئردییی تنقیدی آراشدیرمالارینی چاپ ائتدیردیکدن سونرا آرخایین‌لیغا چیخان یازار، شعر کیتابینی چاپ ائتمه‌یین واختی چاتیبدیر دئیه اونلاری چاپ ائتمک قرارینا گلدیینی ده وورغولاییر. بئله‌لیکله «بولود قونور گؤزلرینه» ایلک شعر توپلوسو، شاعیرین یوخاریدا قئید اولان ایللرده‌کی شعرلرینی چئوره‌یه‌رک سیرا ایله یازی تاریخ‌لری ایله تبریزین «آیدین ساو» نشریاتی طرفیندن چاپ اولوبدور.

güneyli tənqidçi. Hümmət Şahbazi

Şeirimizdə tanrının halları

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının sevilən “Güneydən gələn səslər” rubrikasında portalımızın Güney Azərbaycan təmsilçiləri Əli Çağla və Vida Heşməti oxucularımızı güneyli yazarlarımızla hər həftə tanış edirlər. Bu dəfə sizlərə Hümmət Şahbazinin ədəbi tənqidə aid məqaləsi təqdim edilir.

Hümmət Şahbazi - Şair, yazar, ədəbiyyatşünas kimi tanınmış Hümmət Şahbazi 1971-ci ildə Muğanın Üngüt mahalının Nəriman kəndində anadan olmuşdur. Şeir və ədəbiyyata 16 yaşından marağını göstərmişdir. Onun “Azərbaycan çağdaş şeirinin tənqidi”,”Hekayənin imkanları”, “Modernitə və modernlik”, “Postmodernizmin durumu” kimi kitabları çap olunmuşdur.

Onun məqalələri, tərcümə etdiyi kitablar da nəşr edilmişdir.

Şeirimizdə tanrının halları

Fridrix Nitsşe «Tanrını öldürür». «Tanrının ölümü» ilə «İnsanın dirilməsi»-nə imza atır. Beləliklə, yer üzü tanrısız qalmır, bu dəfə, «insan» tanrı olur. Demək «insan» yeni əsrin həyat fəlsəfəsinə çevrilirdi. Bunun nümunəvi fəlsəfəsini böyük miqyasda «var-oluşculuq» [egzistansiyalizm] da görürük. Bu axımın düşüncəsində insan hətta özündən öncəki fəlsəfədə ən zirvələrdə duran «Tanrı» anlayışıından da yüksəklərə ucalır. Bu, Nitsşenin anlayışında fövqəl-insan (üst-insan) adlanırdı....

.

همت شهبازی‌نین «پست‌مدرنیزمین دورومو» کیتابی،

تبریزین اختر نشریاتی طرفیندن چاپ اولدو

.

«پست‌مدرنیزمین دورومو» کیتابی، تورک یازار و یا تورک چئویرمن‌لرین غرب یازارلاریندان چئویردیک‌لری مقاله‌لردن عبارتدیر. پست‌مدرنیزمین اساس قاوراملارینی (مفاهیم) چؤزمک اوچون، دونیادا مباحثه‌یه چئوریلن اؤنملی مقاله‌لر واردیر. بو کیتابدا بو مقاله‌لرین بعضی‌لری آنا دیلیمیزه چئوریلمیشدیر:
ایلک مقاله «نظری باخیمدان مدرنیزم و پست‌مدرنیزمه باخماق» باشلیقلی مقاله، مدرنیزمله پست‌مدرنیزمی مقایسه‌لی اولاراق صنعت و ادبیات ساحه‌سینده، ایکینجی مقاله‌ده دئیوید هاروئی، پست‌مدرنیزمین دورومونو «اوست‌آنلاتی = کلان روایت / توتال ایفاده»لاری سیندیرماقدا، چوخچولوق (تکثرگرایی) و… باخیمدان آچیقلاییر.
اوچونجو مقاله بو ساحه‌ده دونیادا ان چوخ مباحثه دوغوران فرانسوا لیوتارین «پست‌مدرن نه‌دیر؟» سورغوسونا جاواب اولاراق اونو بیر «دوروم» اولدوغونو آراشدیرماسی‌دیر.
کئلنئر داگلاس «اجتماعی نظریه اولاراق پست‌مدرنیزم» و گئنجای شایلان «پست‌مدرن سؤیلم اوزرینه بعضی دوشونجه‌لر» باشلیقلی مقاله‌لرده پست‌مدرنیزمه سوسیولوژی بوجاقدان یاناشیبلار.
فرهاد آمور «پست‌مدرنیزم» مقاله‌سینده مدرنیزمله پست‌مدرنیزمین قارشیلیقلی یؤنلندیریجی سؤزلویونو وئریر.
اومبئرتو ائکو «پست‌مدرنیزم، استهزا، اَیلنجه‌وی‌لیک» مقاله‌سینده پست‌مدرنیزمین اویون اولدوغونو؛ و فوندا قیزیل‌اَر اؤز مقاله‌سینده بونون داوامیندا اونو آیرونیک-پارودیک یؤندن آچیقلاییر.
سونونجو مقاله ایسه پست‌مدرنیزمی، فلسفه ساحه‌سینده آراشدیریر.
بو کیتاب، اویغونلاشدیرانین اوچ سئری کیتابدا ایشله‌دییی ایکینجی کیتابدیر. بیرینجیسی ۱۳۹۲ ده «مدرنیته و مدرنلیک» آدیندا چاپ اولدو. اوچونجوسو ایسه «پست‌مدرنیزم سؤزلویو» کیتابی‌دیر. بو سون کیتابا ارشاد طرفیندن وئریلن اساسلی دییشیک‌لیک‌لره گؤره یازیچی داها اونون چاپ اولماسیندان واز کئچیبدیر.
بو سیرا کیتابلارین هامیسی ۱۳۸۹-۱۳۹۰ آراسیندا ایشله‌نیله‌رک بیرلیکده مجوز اوچون وئریلمیشدیر. بو کیتاب ایسه، اوچ پرئزیدئنت (احمدی‌نژاد- روحانی- رئیسی) حیاتینی یاشادیقدان سونرا نهایت چاپ اجازه‌سی آلاراق ایشیق اوزو گؤردو.

.

یازمادیغین گون‌لری عؤموردن سایما!

(اسماعیل هادی‌نین نثر یارادیجیلیغی)

همت شهبازی

​​​​

​​​

اسماعیل هادی‌‌نین آدی ایله ایلک دفعه «وارلیق» (۱۳۷۵: ۱-۱۰۰ سای) درگیسینده «کاشغری ایله بیرلیکده مین ایلدن بری تورک سؤزلری» آدلی دَیرلی آراشدیرماسی ایله تانیش اولدوم. او زامانلار من ده ایندیلیکده آنا دیلیمیزده اولان کلمه‌لرین تاریخ بویو سس‌دَییشیم‌لری ایله ماراقلاندیغیم اوچون بو یولدا حتتا اوچ اثری (اورخون-یئنی‌سئی کیتابه‌لری، دیوان لغات‌الترک و کیتاب دده‌قورقود) اساس گؤتوره‌رک بیر سیرا تدقیقی ایش‌لره ده باشلامیشدیم. البته بو یولدا عبدالازل دمیرچی‌زاده‌نین «آذربایجان ادبی دیلی‌نین تاریخی» (بو اثرین یاریدان چوخو دکتر جواد هیئت‌-ین «سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی» اثرینه داخیل اولوبدور) اثری ده تأثیرسیز دئییلدی. یئری گلمیشکن دئمه لییم کی حؤرمتلی اسماعیل هادی، هله الده ائدیب اوخویا بیلمه‌دییم «دیل دنیز» اثرینی ده، ظنیمجه یوخاریدا آدینی چکدییم آراشدیرمانین داوامی اولاراق یازمیشدیر. بورادا اونون دیلچی‌لیک اوزره آپاردیغی تدقیقات اوزره یوخ (ذاتا بونا علمی صلاحیتیم ده یوخدور)، یازدیغی نثر اثرلری اوزره دایاناجاغام. افسوسلار اولسون کی یازارین «حباب»، «لاچین»، «بالاش» اثرلرینی الده ائده بیلمه‌دییم اوچون یالنیز یئددی نثر (دومانلی گونلر، گؤی قورشاغی، قارغا، گون گلر باتار گئدر، ککلیک، سون بئشیک و یورولماز) اثرلری اوزره باخیش‌لاریمی یازاجاغام. تاسف ائدیجی مقام اودورکی بو قدر محصولدار بیر یازاریمیزین اثرلری حاقدا بیر اَلین بارماقلاری قدر ده (ائل‌اوغلو جنابلاری‌نین آذری درگیسی‌نین ۱۲.جی ساییندا کیچیک بیر یازینی استثنا ائده‌رک) دَیرلندیرمه تاپا بیلمه‌دیم. بوتون بونلارا باخمایاراق او یورولمادان یازیبدیر. بونون سبب‌لرینی اؤزو ده «یورولماز» اثری‌نین هم مقدمه‌سینده، هم ده ایلک حکایه‌سینده آچیقلاییر. سؤز یازیچی‌نین محصولدارلیغیندان دوشموشسه ائله اونون سون اثریندن (یورولماز) باشلاماق ایستردیم:

یورولماز (۱۴۰۱: ناشیر آذرتوران-نباتی):
بو اثرین ایلک حکایه‌سی‌نین اساس سوژئت‌لری، یازیچی‌نین شخصی گئرچک حیاتینی عکس ائدیر. «دومانلی گونلر» (۱۳۶۴) اثرینده اؤز کئچمیشینی یازمیش یازارین اثرینه اساسلاناراق بورادا باش اوبراز یازارین کئچدییی حیات یولونو کئچیر: فهله‌لیک، معلم‌لیک، قضاوت، وکالت و یازارلیق. بوراداکی ملاعمی ایسه اونون بؤیوک آتاسی ملافتحعلی اؤزودور. ملافتحعلی بو حکایه‌ده اولدوغو کیمی یازارین ایلک معلمی‌دیر. (باخ: دومانلی گونلر). اثرین اؤن‌سؤزونده یازدیغی کیمی...

.

.

قادین طبیعتی‌نین بوز دونیاسی

(لیلی کرامتی‌نین حئکایه‌لرینه بیر باخیش)

همت شهبازی

لیلی کرامتی‌نین ایکی حئکایه توپلوسونو اوخوموشام: باغلی جفته (۱۳۹۶، ناشیر: ماهواره)، – یاناقدان اؤپمک زامانی سووشدو (۱۳۹۸، ناشیر ساوالان ایگیدلری).
ایلک حئکایه توپلوسوندا گلن حئکایه‌لر (اوچ حئکایه‌نی استثنا ائتمکله) ایکینجی حئکایه توپلوسوندا دا گلیبدیر. اصلینه باخدیقدا ایکینجی کیتابدا گتیریلمه‌ین او اوچ حئکایه، داها چوخ بدیعی سیتواسییادیر. یعنی بیر موقعیت و دورومون ایضاحی‌‌دیر. بونا گؤره اونلاری حئکایه کیمی قبول ائتمک ده چتین‌دیر. عینی حالدا ایکینجی حئکایه توپلوسونا دا نئچه حئکایه آرتیریلیبدیر.
بو ایکی اثرده دیققتیمی چکن مسئله، قادین‌لارا عاید اولان داورانیش، دانیشیق و ایفاده‌لرین گئرچک‌لیکدن دوغان طبیعی‌لیک‌لری ایدی. بو ایکی کیتابدا بیر حئکایه‌نی استثنا ائتمکله، دئمک اولارکی قالان حئکایه‌لرین موتیولرینی قادین و قادین ناتوراسی تشکیل ائدیر. بو حئکایه‌لرده قادین دونیاسیندا یارانیلان اوزدن ایراق (به اصطلاح) «بوز دونیا» (دنیای خاکستری) ایله تانیش اولوروق. جوتلوک حیاتین یاریسی حساب اولان قادین، حیاتین گئرچک‌لیک‌لری‌نین هم اوست، هم ده آلت قاتیندا قارانلیغا چالان بیر حیات سورور. یازیچی ایسه، یازی‌نین آلت قاتلاریندا اوزده یوموشاق، ایچده ایسه درین و چیلغین اعتراض کیمی گؤرونن گئرچک‌لیک‌لری بیزه گؤستریر. اؤزونو ایشیقلی حیاتا چیخارماق اوچون اعتراض ائدیر. اونون حئکایه‌لرینده قادینین بو بوز دونیادا سولماسی‌نین قارشیسی‌نین آلینماسینا جهد ائدیلسه ده وضعیت سانکی دَییشیلمه‌دن قالیر.
«یاناقدان اؤپمک زامانی سووشدو» (۱۳۹۸: ص۴۲) حئکایه‌سینده، تحکیه‌چی قیز «شیرین»ین غرور و حیسیاتی‌نین تاپدالانماسینی بو مستویده یوزماق اولار. اونون طالعی توپلومون عنعنه‌وی باخیش بوجاقلاری ایله دویونله‌نیر. یاشجا اوندان آزاجیق کیچیک اولان قونشو اوغلانین اونا ائلچی گله‌جه‌یینی تصوور ائدن و بو تصوورله ده سئوینجینی ایچینده یاشایان قیز، داها چوخ بیر شئیدن قورخور: «قالیق قیز» قاخینجیندان. او، ائوده قالارسا بو قاخینجا معروض قالاجاقدیر. باشقا سؤزله ...

.

بئله ایش‌لر چوخ اولسون!

همت شهبازی

ناصر منظوری‌نین «قاراچوخا» (ایلک چاپ ۱۳۷۳) رومانی نثریمیزین باشلیجا دیققت‌چکیجی اثرلریندن بیری‌دیر. بو اثرله بیزیم نثریمیز مدرن نثری تجروبه ائدیر. بو رومانین عنعنه‌وی رومانچی‌لیقدان مدرن رومانچی‌لیغا آخیشان اؤزللیک‌لری بیزیم بو سؤزوموزو تصدیقله‌ییر. چونکی اثرین بیر سیرا بؤلوم‌لرده شعورآخینی، بیر چوخ بؤلوم‌لرده ایسه سئحیرلی رئالیزم آخیم‌لارینی منیسمه‌دیینی گؤروروک. «قارا چوخا»دا اصلینده اولایلار یوخ حددینده‌دیر. چونکی بوتون اولایلار، باش‌کاراکتئر ایلقار عمی‌نین سوبیئکتیو و شخصی داورانیشلاریندا گیزله‌نیر و اوخوجو یالنیز اونون داخیلینی اوداق (مرکز) توتاراق اؤز قایغی‌کئش‌لییی ایله سوژئتی ایزلمه‌لی‌دیر. ایلقارعمی دانیشاندا او قدر اؤزونه قاپیلیرکی سانکی تحکیه‌چی اولان «سن»، اونون کناریندا دئییل و اونونلا دانیشماییر. چونکی ایلقارعمی اؤزو بیلمه‌دن ایچ عالمینی عکس ائتدیرمه‌یه باشلاییر و بونا اؤزو ده اعتیراف ائدیر:
«بو باغریمدا قالاقلانان سؤزلر دای منه بیر روح اولوب، جانیمدا آهیللانیب … باغریما جوغ آتیب جالقالانیب، سارماشیب …»(ص ۷۶) .
روماندا: قاراچوخا، ایلقار عمی، قوجا مئه، مئه یئلی، قوجا اسکندر نایب و… آیین (میتیکال) دوشونجه واسیطه‌سی ایله عینی‌لشیر. بونلار ایلقارعمی‌نین سیماسیندا اوداقلاشیرلار. ایلقارعمی رئالیزمین ان سئحیرلی آنلارینی یاشادیر بیزه بو روماندا.
بونلار او دئمکدیر کی آرتیق نثریمیز مرحوم گنجعلی صباحی‌ده اولان عنعنه‌وی رئالیزمدن اؤزونو قیراراق مرکب جریان‌لاری اؤزونده عکس ائتمه‌یه باشلاییر.
بئله بیر اثرین تحلیلینه قاتلاشان «قاراچوخامیزا سلاملار» مونوقرافییاسی اولدوقجا اؤنملی‌دیر. آراز احمداوغلو بو مونوقرافییاسیندا «قاراچوخا» اثرینی «لارئنس پئرین»ین «Literature» اثری‌نین تحکیه اوسلوبلاری اوزرینده ایره‌لی سوردویو نظری گؤروش‌لر اساسیندا آراشدیریر. مؤلف اثرین اؤن‌سؤزونده بو اثری اساس گؤتورمه‌سینه اشاره ائده‌رک هم ده اونو بوتونلوکله تورکجه‌میزه چئویریر. مؤلف بعضا بو اثردن ترجمه ائتدیک‌لری یئرلره قایناق گؤسترمه‌سینی اونوتسا دا دئمک اولارکی «قاراچوخامیزا سلاملار» اثری‌نین یاریسینی لارئنس پئرین اثری‌نین ترجمه‌سی احاطه ائدیر. بو ترجمه‌ده، یالنیز ۹.جو بؤلومو استثنا ائتمک اولار. چونکی بو بؤلومده مولف داها چوخ دوغما آذربایجان ادبیات‌شناسلاری‌نین نظری گؤروشلرینی اساس گؤتورور. یئری گلمیشکن بو ترجمه‌نی، آیریجا بیر اثر کیمی ده چاپ ائتمک فایدالی اولار. «قاراچوخامیزا سلاملار» اثری‌نین تحلیل مئتودو بئله‌دیر. ایلک اؤنجه پئرین‌-ین تحکیه اوسلوبلاری‌نین بیری حاقدا اونون نظری بؤلوملرینی ترجمه ائدیر سونرا گتیریلن موضوعنو «قاراچوخا» اثرینه تطبیق ائده‌رک اونو تحلیل ائتمه‌یه باشلاییر. مؤلف بعضی تحلیلی-نظری بؤلوم‌لرده اوغورسوز گؤرونسه‌ ده، بیر چوخ بؤلوم‌لرده (اؤرنک اوچون: قاراچوخانین اوبرازلاری و سیمگه‌لری حاقدا یازدیغی تنقیدی نظری بؤلوم‌لرین آچیقلامالاریندا) اثری اوخویان هر بیر اوخوجو اوچون قارانلیق یئرلری ایشیقلاندیرماقدا اولدوقجا اوغورلودور. اثرین باشقا اوغورلو جهتی، اونون بیر موضوع و یاخود بیر اثر اوزرینده دایاناراق اختصاصلاشدیردیغی نظری گؤروش‌لرله باغلی‌دیر. «قاراچوخا» اثرینی اساس گؤتوره‌رک اؤزللیکله بو اثرین یوزوموندان کنارا چیخمایان مؤلف، تنقیدچی‌لییمیزین ده نظری گؤروش‌لر اساسیندا اختصاصلاشماسینا اساس قویور. بئله اثرلرین چوخ اولماسی بؤیوک آرزویا چئوریلیبدیر منده. بو اثر گؤستردی کی: بو آرزو، ال چاتیلاسی بیر آرزودور.

موغان – ۲/۱۱/۱۴۰۱

.

حمید محمدزاده‌نین «فوتبالچی» پووئستی

همت شهبازی

حمید محمدزاده ۱۳۰۲ ده تبریزده آنادان اولماسینا باخمایاراق آذربایجان ملی حکومتی دئوریلدیکدن سونرا، آذربایجان جمهوریتینده تحصیلات و یارادیجیلیغینی داوام ائدیر. او، آخوندزاده، نسیمی، شهریار و… اوزره تدقیقاتی ایشلرینه گؤره داها چوخ بیر تدقیقاتچی کیمی تانینیر. آنجاق اوندان قالان حکایه و نثر اثرلری، اونون بو ساحه‌ده ده مشغول اولدوغونو گؤستریر. “فوتبالچی” پووئستی بو سیرا اثرلریندن‌دیر. اثر ایلک دفعه ۱۹۶۰.جی ایلده باکیدا آذربایجان دولت نشریاتی طرفیندن کیریل الیفباسیندا چاپ اولور.
فوتبالچی پووئستینده اولان حادثه‌لر استانبول و سونرا دا ایکی شمالی و جنوبی کره آراسیندا باش توتان ساواشلارلا اولایلاشیر. جمال استانبول کلوبوندا مشهور بیر فوتبالچی‌دیر. اونون هئیکلینی استادیونون قارشیسیندا دیکلدیب‌لر. آنکارا و استانبول کلوب‌لاری‌نین مدیرلری آراسیندا اولان ایرنج آلیش‌-وئریش‌لری قبول ائتمه‌ین جمال، سئوگیلیسی مریم‌له تانیش اولدوقدان سونرا، حیاتینی دا فوتبالدان آییراراق سیاسی و باریش اوغروندا مبارز بیر آداما چئوریلیر. او، دونیادا گئدن ساواشین علیهینه اولاراق «باریش» بیان‌نامه‌سینی امضالایاراق بو آدلا دا بیر فوتبال کلوبو یارادیر. آنجاق اونو آمریکا عسگرلری گئییمی آلتیندا زورلا “کره” ساواشینا آپاریرلار. او، بونا اعتراض ائدیر. اوندا اولان بو دوشونجه‌نین اؤزه‌یی، سئوگیلیسی مریم‌له باغلی‌دیر.

.

نقد شعر معاصر آذربایجان کیتابیمین PDF فایلینی ایشیق سایتیندان ائندیره بیلرسیز

.

نقد شعر معاصر آذربایجان

(با تحلیل شعرهای ساهر، سهند، باریشماز و سحر)

.

مولف: همت شهبازی

ناشیر: اختر

نشر ایلی: بیرینجی چاپ 1383 / ایکینجی چاپ 1393

.

دانلود (44 مگابایت)

بیر ده باغیرسام

همت شهبازی

.

آخ !
بیر ده باغیرسام
یالنیز بیر ده باغیرسام
زَهَر قاتاجاغام جسدیمه
قارغالار دولانماسین باشیمین اوستده
بیر ده باغیرسام
«یاغ اولمارام باشقاسی‌نین چیراغینا»
ایچیمین قیغیلجیمی
یاناجاقدیر زومرود قوشو تک
و کولوم
دیرچلده‌جک سون دؤیوشومو
آخ بیلیرم
بویلو بیر قادین‌دیر باغیرتین سنین
زامانین سامانلی خارمان دوغوملوسو
اوزون یولدور باخیشی‌نین کوچه‌لری
گونش باتار کؤلگه‌سینده اونون.
بنؤوشه اولارسان
باشینی کوسدوره‌رسن آزادلیغین قوینونا
و دینله‌یرسن شلاله‌لر زومزومه‌سینی.
قیزیل گول اَکرسن
تورپاغی‌نین کؤپورموش قارنیندا.
آخ !
بیر ده باغیرسام
باهارلا دولاجاغام
بیر ده باغیرسام
آذرده اییرمی‌بیر اولاجاغام.

تبریز – ۱۳۷۵/۹/۲۱

ویرجینیا وولف-ون «شخصی بیر اوتاق» اثری

همت شهبازی

• https://ishiq.net/?p=31542

ویرجینیا وولف-ون «شخصی بیر اوتاق» (یا بعضی ترجمه‌لره گؤره «اؤوزنه عاید بیر اوتاق») اثری‌نین یازی اوسلوبو ائله‌دیر کی اونو، قادین ادبیاتی اوزرینده یازیلمیش تنقیدی بیر آراشدیرما اثری، یوخسا بیر پووئست و یا رومان (عمومیتله فانتاستیک (تخیلی) اثر) ژانریندا یازیلدیغینی اوخوجو آییرد ائده بیلمیر. بو، نه اینکی ساده اوخوجو حتتا پروفسیونال و ادبیات نظریه‌‌لرینی تدقیق ائدن بؤیوک ادبیات‌شناس‌لار آراسیندا دا شوبهه دوغوران بیر ادبی اثردیر. چونکی اثره تحکیه (روایت) قاتقی‌لاری قاتماسی ایله یاناشی دؤورونون و اؤزوندن اؤنجه قادین ادبیاتی حاقدا یازیلان اثرلره تنقیدی باخیش ایله یاناشماسی ایله ایره‌لی گئدیر. آرادا روایت، فانتاستیک‌لشیر، درحال سونرا فانتازی اورتادان قالدیریلیر و یازار گونده‌لیک گئرچک‌لیک‌لر اوزرینده دوشونجه‌لرینی فورمالاشدیریر. بونا گؤره بعضی‌لری بو اثری “پووئست”، بعضی لری ایسه «ائسسه» آدلاندیریرلار.
یازیچی اؤزوندن اؤنجه یازیلان اثرلرین فورما، و خصوصیله قادین موضوعسو اوزرینده یاناشدیقلاری دویغو و دوشونجه‌لره سیاحت ائدرکن، زامانینا قدر توخونولمایان موضوعلاری اورتایا قویور. ویرجینیا وولف نییه قادین یازارلاری آراسیندا شکسپیر کیمی داهی یازیچی اولمادیغی سوالینی اورتایا قویاندان سونرا، اؤزو ده جاوابلاندیریر. اونون فیکرینجه بونون سببی، قادین یازارلاری‌نین مادی گلیری‌نین و مادی گلیره سؤیکه‌نن یازماق اوچون اؤزل اوتاغی‌نین اولماماسیندان ایره‌لی گلیر. چونکی قادین ائوده اولارکن، مطبخه، اوشاغا یئتیشمک مسئله‌سی اونون فیکری‌نین داغینیق‌لیغینا گتیریب چیخاریر. اؤزل اوتاغی اولان یازیچی ایسه، آرخایینلیقلا یازیب یارادارکن شکسپیر کیمی داهی‌لیینی ده اورتایا قویا بیلمه‌سینی وورغولاییر. اونون فیکرینجه تاریخ بویو قادینین اقتصادی مستقل‌لییی اولمادان دئمه‌یه ده سؤزو اولماییبدیر. اوزاق باشی کیشی‌لر طرفیندن یازیلان بدیعی اثرلرین اوبرازی اولوبدور قادین. بو اثرده یازیچی یئنی قادین ادبیاتی‌نین مانیفئستینی اورتایا قویور.:
«[قادین] پوئزییانی سطیر-سطیر ایشغال ائدیب، لاکین تاریخده آدی یوخدور. ادبیاتدا کرال‌لارا، فاتح‌لره حؤکم ائدیر، لاکین گئرچک حیاتدا عائله‌سی بارماغینا زورلا اوزوک تاخیر… ادبیاتدا دوداقلاریندان اَن تأثیرلی سؤزلر، اَن درین فیکیرلر سوزولور، لاکین حقیقت بودور کی، یازینین اوزون اوخویا بیلمیر… »(ص۵۲).

* شخصی بیر اوتاق، ویرجینیا وولف / کؤچورن: سعیده حسن‌پور / سونا نشریاتی ۱۴۰۱.

.

بیرلشن یوخ، پایلاشیلان سیستئم

همت شهبازی

اوزرینده راضیلاشیلان گوج و اراده، چوخ زامان عموم توپلومون ایسته‌دییی گوج و اراده اولور. بو، اَن ایدئال اراده اولماسا دا، الوئریشلی بیر اراده‌نی فورمالاشدیریر. بو دا، عموم‌بشری اراده اوچون یئترلی‌دیر. اوزرینده راضیلاشیلمایان گوج و اراده ایسه، توتال بیر اراده‌دیر. اونون داوامی عموم‌بشری اراده‌نین زیانی ایله سونا چاتاجاقدیر. سؤزو گئدن ایلک گوج و اراده‌نین اساس خاراکتئری، اونون پایلاشیلیب یاییلماسیندادیر. گوج و اراده، معین بیر گوج و اراده اوزرینده دایانمادان چئشیدلی دوشونجه و اراده اساسیندا یاییلیر. ایکینجی گوجون اساسی ایسه، بیر یئرده اوداقلاشان اراده‌دیر. بو گونکو ایفاده ایله: بیرینجیسینه #دئموکراسی، ایکینجیسینه ایسه #توتال یا #دیکتاتورا رئژیمی دئمک اولار. بیرینجی اراده‌نی پوزان هر بیر کیمسه، یالنیز اؤزونون محو اولماسی ایله نتیجه‌لنیر. بورادا راضیلاشیلان گوج یعنی دئموکراتیک نظام ال دَیمه‌دن اؤز یئرینده قالیر و بو واسیطه ایله باشقا بیر اراده‌یه کئچید آلاراق یئنه ده یاشاییر. ایکینجی اراده‌نی پوزان کیمسه ایسه، اؤزو ایله یاناشی یاراتدیغی قوروم و نظامی دا آرادان قالدیریر. یعنی بو اراده #دینی بیر اراده‌دیرسه بوتونلوکله اونو دستکله‌ین‌لرله بیرگه اورتادان قالدیریلیر. اگر غیردینی و #لائیک بیر سیستئم‌دیرسه، بورادا دا یئنه بو نظام تامامیله اورتادان گؤتوروله‌رک یئرینی باشقا بیر نظاما وئریر. اؤرنک اوچون پهلوی رئژیمی انقلاب نتیجه‌سینه باشقا بیر سیستئمله یئرینی دَییشیر. اونو دستکله‌ین‌لرله بیرگه او سیستئمین اوصولو دا بوتونلوکله اورتادان قالدیریلیر. حال بو کی دئموکراتیک سیستئمده رئژیم دَییشیلمیر. بئله ده دئمک اولار کی بو نوع سیستئمده، رئژیم یوخدور. ساده‌جه اونون توتالغالاری (ابزارلاری) مثلا پرئزدئنتی دَییشیله‌رک یئرینی باشقا پرئزدئنته وئریر و سیستئم اؤز یئرینده قالیر.
بو کیمی نظاملار یالنیز اراده‌لر آراسیندا پایلاشیلدیقدا (دیققت ائدین: پایلاشیلدیقدا دئییرم، بیرلشدیکده دئمیرم) یاخالارینی #توتالیتار بیر سیستئمدن قورتارا بیلرلر.