Tricio
| Tricio | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Errioxako udalerria | |||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatu burujabe | |||||||||||
| Autonomia | |||||||||||
| Izen ofiziala | Tricio | ||||||||||
| Posta kodea | 26312 | ||||||||||
| INEk ezarritako kodea | 26157 | ||||||||||
| Herriburua | Tricio | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°24′04″N 2°43′08″W / 42.401111111111°N 2.7188888888889°W | ||||||||||
![]() | |||||||||||
| Azalera | 6 km² | ||||||||||
| Altitudea | 563 m | ||||||||||
| Mugakideak | Alesón, Manjarrés, Arenzana de Arriba, Arenzana de Abajo eta Naiara | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 376 (2025) | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 63 bizt/km² | ||||||||||
| Matrikula | LO | ||||||||||
Tricio Errioxako iparraldeko udalerri bat da, 2005ean 437 biztanle zituena. Antzina erromatarrek Tritium Magallum sortu zuten, beroien hiri baten gainean, eta eltzegintza ekoizpen zentru garrantzitsua izan zen[1].
Sinboloak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Tricioren sinboloa barraskiloa da[2] eta triciotarren ezizena caralolero/a da. 1987tik aurrera barraskilo lasterketa ere egiten da herriko jaietan[3].
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Naiarako eskualdean kokaturik dago, Najerilla haranaren behealdeko eskuineko ibaiertzean. 563 metrotako altueran kokaturik dago[2].
Udalerri mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Honako udalerri hauek ditu mugakide: Alesón, Manjarrés, Arenzana de Arriba, Arenzana de Abajo eta Naiara.
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Erromatar garaia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Apiano erromatar historialariak K.a.154. urtean tritiotar leinua aipatu zuen eta hori da aurreneko erreferentzia. Klaudio Ptolomeok II. mendean Tritium Megalon ("Tritium Handia") aipatu zuen, hiriaren garrantzia arrgi utziz. Antoninoren Ibilbidea dokumentuan ere agertzen da III. mendean, Zaragoza eta Astorga arteko bidean.
Tritium Magallum terra sigillata eltzegintzagatik izan zen garrantzitsua, Hispaniako ekoizpengune garrantzitsua izanik. Legio VII Gemina Felix-ek destakamendu bat zuen hirian[4] eta tamaina handiko tenplo monumental bat ere izan zuen. Tenplu horretako zutabeak Santa María de Arcos basilikan berrerabili ziren V. mendean[5]. Grammatica-ko Schola publikoa ere bazuen eta irakasleak 1.100 denario kobratzen zituen.
Erdi Aroa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]V. mendean Calahorrako apezpikuaren alde egin zuen Triciok Hilario aita santuaren aurrean.
928. urtean Toda Iruñeako erreginak herriko villa baten donazioa aipatu zuen Albeldarako dohaintza batean, beharbada erasoa jasan ondoren ihes egin zuen musulman aberts baten jabegoa zelarik [6] eta Antso III.a Gartzeitz erregeak Naiarako foruan sartu zuen. 1073an Antso Peñalengoak Tricioko hainbat jauregi Donemiliagako monasterioari itzuli zizkion.
Aro modernoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Filipe IV.a Espainiakoak villa izendatu zuen 1658an baina beranduago Naiarako dukeek agindu zuten bertan.
1790 eta 1801 artean Ilustrazio garaiko Real Sociedad Económica de La Rioja elkartean sartu zen[7]. 1833ko urriaren 6an Santos Ladrón de Cegama generalak Karlos Maria Isidro Borboikoa errege izendatu zuen Tricion eta Lehen Karlistaldia abiatu zen.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 189 gizon, 186 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Instituto Nacional de Estadística[8] | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 36 udalerri berean jaioak ziren[9], probintziako batez bestekoaren (% 43,6) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak % 13,9 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 15,2 —probintzian % 18,8—.
Biztanleria atzerritarra
Espainiar estatutik kanpo jaiotako 57 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 36,8)[10]. Jaiotza herrialde nagusiak Maroko, Ekuador, Errumania dira.
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 418 etxebizitza zeuden: 157 (% 37,6) nagusiak eta 261 (% 62,4) ez-nagusiak.[11] INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 1 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 8 plazarekin (8 plaza etxebizitzako).[12]
Etxebizitza multzoa
Errioxako mapa
Guztira 157 etxegune zeuden, eta horietatik 68 (% 43,3) pertsona bakarrekoak ziren.[13]
Etxeguneak tamainaren arabera
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 333 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 30,3 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 27,3; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 21,6; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 20,7.[14] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 25,4 zen 2021ean eta % 30,3 2024an; beraz, 4,9 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 24,1 izatetik % 20,7 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 33,3 ziren, eta gizonen artean % 27,4; 6,0 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 24,8 eta gizonen % 16,7 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 101 | % 30,3 | 46 | % 27,4 | 55 | % 33,3 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 91 | % 27,3 | 51 | % 30,4 | 40 | % 24,2 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 72 | % 21,6 | 43 | % 25,6 | 29 | % 17,6 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 69 | % 20,7 | 28 | % 16,7 | 41 | % 24,8 |
| Guztira | 333 | % 100,0 | 168 | % 100,0 | 165 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 25,4 | % 30,9 | % 19,5 | % 24,1 | 307 |
| 2022 | % 26,9 | % 30,2 | % 20,1 | % 22,8 | 324 |
| 2023 | % 27,9 | % 29,1 | % 21,4 | % 21,7 | 323 |
| 2024 | % 30,3 | % 27,3 | % 21,6 | % 20,7 | 333 |
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 13.400 euro-koa zen[15], eta etxegune bakoitzeko 29.824 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (15.830 euro) azpitik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) azpitik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 16.450 euro zen. Errenta gordina 15.980 euro-koa izan zen pertsonako.
Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 52,9[16]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 29,3), beste diru-sarrerak (% 12,7), langabezia-prestazioak (% 1,4), beste prestazioak (% 3,7).
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[17][oh 1]. Udalerrian indizea 33,9 da, probintziakoaren (29,6;
Errioxako mapa) gainetik eta Espainiakoaren (31,9) gainetik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 3,2 da, probintziakoaren (2,5;
Errioxako mapa) gainetik eta Espainiakoaren (2,6) gainetik.
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Tricio udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 161 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 48,8; gainerako % 51,2 inaktibo zeuden.[18] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 6,2 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 55,1 zen eta emakumezkoena % 42,3; langabezia-tasa, aldiz, % 2,2 eta % 11,6 zen, hurrenez hurren.[18]
Okupatuen kopurua 153 zen 2023ean, 2021eko 147etik gora.[19] Emakumeek okupatuen % 43,8 osatzen dute, eta gizonek % 56,2.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 151 | % 45,8 | 90 | % 53,9 | 61 | % 37,4 |
| Langabeak | 10 | % 3,0 | 2 | % 1,2 | 8 | % 4,9 |
| Inaktiboak | 169 | % 51,2 | 75 | % 44,9 | 94 | % 57,7 |
| Guztira | 330 | % 100,0 | 167 | % 100,0 | 163 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 52,3), industria (% 27,5), nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 15,7) eta eraikuntza (% 4,6).[19]
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 52,3; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 28,8), eta oinarrizko okupazioak % 10,5.[20] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 59,3 eta emakumeen % 43,3).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 44 | % 28,8 | 21 | % 24,4 | 23 | % 34,3 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 80 | % 52,3 | 51 | % 59,3 | 29 | % 43,3 |
| Oinarrizko okupazioak | 16 | % 10,5 | 5 | % 5,8 | 11 | % 16,4 |
| Ez dago jasota | 13 | % 8,5 | 9 | % 10,5 | 4 | % 6,0 |
| Guztira | 153 | % 100,0 | 86 | % 100,0 | 67 | % 100,0 |
Okupatuen % 62,1 besteren konturako langileak dira, eta % 37,9 norberaren konturakoak.[21]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 58 | % 37,9 | 33 | % 38,4 | 25 | % 37,3 |
| Besteren kontura | 95 | % 62,1 | 53 | % 61,6 | 42 | % 62,7 |
| Guztira | 153 | % 100,0 | 86 | % 100,0 | 67 | % 100,0 |
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 47 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 467 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[22][oh 2]. Udalerriaren azalera 6 km² denez, NAE lurraldearen % 77,8 da[23]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 64,7 lur goldagarria (302 ha, 22 ustiategitan), % 35,2 arbolak (164 ha, 45 ustiategitan), norberaren kontsumorako baratzeak (0,24 ha, 6 ustiategitan) eta larre iraunkorrak (0,23 ha, ustiategi batean)[oh 3].
Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 205 gidari zeuden erroldatuta: 115 gizon (% 56,1) eta 90 emakume (% 43,9)[24]. Biztanleen % 54,7 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 372 ibilgailuk osatzen zuten: 223 turismo, 52 kamioi, 36 furgoneta, 27 motozikleta eta 17 ziklomotor[24]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 595 turismokoa zen, probintziako (492) eta Espainiako (525) batez bestekoen gainetik.
Turismoen batez besteko adina 14,9 urtekoa zen; turismoen % 5,4k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 18,4k 25 urte baino gehiago[24]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 68,3 diesel zen eta % 30,9 gasolinazko; 1 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,3; probintzian % 0,8). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 5,2k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 42,6k ez zuen etiketarik[oh 4].
Ondasunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Santa María de Arcos basilika, paleokristau estilokoa.
- Tritium Magallum aztarnategia
Tricioar ospetsuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Mariano de la Paz Graells (1809-1898), mediku eta naturista
- Augusto Ibáñez Titín III.a (1969-), esku huskako pilotaria eta politikaria.
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ «TRITIUM� MAGALLUM» www.vallenajerilla.com (kontsulta data: 2021-09-03).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Tricio - Destino» La Rioja Turismo@es||| (kontsulta data: 2021-09-03).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Medio centenar de caracoles compiten en Tricio (La Rioja), con marcas bajas» La Vanguardia 2019-08-25 (kontsulta data: 2021-09-03).
- ↑ NAVARRO CABALLERO, MILAGROS. (1989-1990). Una guarnición de la legión VII Gémina en Tritium Magallum. Caesaraugusta Nº 66-67, 217-226 or. ISBN 0007-9502..
- ↑ (Gaztelaniaz) Ramos, Javier. «Tricio: fábrica de cerámicas de Roma» www.lugaresconhistoria.com (kontsulta data: 2021-09-03).
- ↑ (Gaztelaniaz) Isla Frez, Amancio. (2002). La Alta Edad Media. Siglos VIII-XI. Madril: Sintesis, 71 or. ISBN 84-9756-013-2..
- ↑ «Sociedad económica de La Rioja Castellana - Mapa 1801 - bermemar» www.bermemar.com (kontsulta data: 2021-09-03).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Población por sexo, edad (grupos quinquenales) y nacionalidad (española/extranjera)(68535)» INE (kontsulta data: 2026-07-31).
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Errioxa.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Errioxa.tab.
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak» Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala) (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo y nivel de estudios (agregado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Errioxa.tab.
- ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Errioxa.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo y relación con la actividad (agrupado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y rama de actividad (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y ocupación (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Errioxa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q1646043.
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Errioxa.tab (Wikimedia Commons).
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Artikulu hau Errioxako geografiari buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |

